Odontomachus banksi
Żywe sidła. Odontomachus banksi, olbrzymia mrówka pułapka, przemierza ściółkę górskich lasów Azji Południowo-Wschodniej z żuwaczkami otwartymi jak napięty potrzask. Gdy ofiara musnie jej włoski spustowe, zatrzaskuje je w ułamku milisekundy: uderzenie Odontomachus to jeden z najszybszych ruchów w królestwie zwierząt. Dwubarwne robotnice do 16 mm, z żółtopomarańczową głową na kasztanowoczerwonym ciele, prawdziwym żądłem i zdolnością do wybicia się w powietrze uderzeniem żuwaczek; nawet nektar piją, niosąc kroplę między żuwaczkami. Najbardziej niezwykła w swojej grupie i rarytas prawie nieobecny w hobby, dla doświadczonych hodowców. Kolonie i królowe. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
Jedna z dużych mrówek pułapek z Azji Południowo-Wschodniej: robotnice do 16 mm, dwubarwne, z żółtopomarańczową głową na rudawokasztanowym ciele, prawdziwym żądłem i żuwaczkami, które zamykają się w ułamku milisekundy. Kolonie z królową. Stałe 24-27 °C przez cały rok, bez zimowania, wilgotne gniazdo (70-80%) z włóknem kokosowym i odrobiną drobnego piasku, cukier w poidełkach dla mrówek pułapek i bardzo dużo białka. Klucz: gniazdo nigdy nie może wyschnąć, a bariera z oleju i zawsze zamknięta pokrywa są obowiązkowe, bo choć słabo się wspinają, potrafią wejść po pleksi, i skaczą.
Odontomachus banksi Forel, 1910 to mrówka pułapka z Azji Południowo-Wschodniej: duża i smukła przedstawicielka Ponerinae, która powoli przemierza ściółkę lasu deszczowego z żuwaczkami rozwartymi na boki, jak napięte sidła, i zatrzaskuje je, gdy ofiara dotknie jej włosków spustowych. Żyje w wilgotnych lasach tropikalnych z olbrzymimi drzewami, na zboczach gór, i należy do grupy gatunków, której centrum leży na wyspach tego regionu.
W Antomas mówimy o niej, że to olbrzymka wśród mrówek pułapek, i to określenie do niej pasuje: jej robotnice mierzą do 16 mm, a królowa około 16,5 mm. To także mrówka z historią: część jej oryginalnych okazów przepadła podczas wojny, jej pierwszy opis zawierał błąd drukarski, a specjaliści uważają ją za najbardziej odmienną w swojej grupie. W hodowlach jest bardzo rzadka, a przy bardzo konkretnej opiece daje prawdziwe widowisko. Zacznijmy od jej historii.
Biologia
Typy, które przepadły na wojnie
Szwajcarski myrmekolog Auguste Forel opisał gatunek w 1910 roku, w artykule o mrówkach Filipin, na podstawie robotnic z Luzonu. Zebrał je Charles Sumner Banks (1875-1939), amerykański entomolog pracujący na archipelagu. Forel nie wyjaśnia nazwy, ale wszystko wskazuje na hołd dla zbieracza: w tym samym artykule zadedykował mu dwie inne mrówki, Monomorium banksi i Vollenhovia banksi.
Okazy, na podstawie których opisuje się gatunek, czyli typy, są jego ostatecznym punktem odniesienia. Część typów O. banksi przechowywano w Bureau of Science, ośrodku naukowym administracji kolonialnej, a ta kolekcja została zniszczona podczas II wojny światowej. Na szczęście Forel zachował kilka okazów w swojej prywatnej kolekcji, która dziś znajduje się w Muzeum Historii Naturalnej w Genewie: trzy robotnice nabite na jedną szpilkę. W 2011 roku Daniela Sorger i Herbert Zettel, rewidując filipińskie Odontomachus, wybrali górną jako lektotyp, jedyny okaz, który od tamtej pory wyznacza, czym jest O. banksi.
Błąd z 1910 roku: „królowa”, która była robotnicą
Opis Forela kryje ciekawostkę. W tekstach z tamtych czasów każdą kastę oznaczano symbolem, a Forel umieścił przy gatunku symbol samicy, „♀”, którego używano dla królowej. Ale wszystko, co opisuje, dotyczy robotnicy. Sorger i Zettel przypisują to błędowi drukarskiemu: cechy podane przez Forela mogą dotyczyć tylko robotnic.
Na prawdziwą królową trzeba było poczekać sześć lat. W 1916 roku niemiecki entomolog H. Viehmeyer opublikował, na podstawie jednego okazu, pierwszy opis królowej i napisał to wprost: „noch nicht beschrieben”, czyli „jeszcze nieopisana”. Mierzyła 16,5 mm i była bardzo podobna do robotnicy, z głową „może nieco szerszą”. Ponad sto lat później to wciąż jedyny opublikowany opis królowej O. banksi. A samca nawet nie opisano.
Najbardziej odmienna w swojej grupie
W obrębie Odontomachus taksonomowie łączą spokrewnione gatunki w grupy. O. banksi należy do grupy O. infandus: dużych i smukłych mrówek o długich czułkach i nogach, z wydłużoną głową, długimi żuwaczkami o ostrych zębach, tułowiem z rysunkiem bruzd właściwym dla każdego gatunku i wysokim petiolusem zakończonym długim kolcem. Do tej samej grupy należą dwa inne gatunki, które znajdziesz w Antomas: O. infandus, najpospolitszy, i O. schoedli, górski.
A spośród nich wszystkich O. banksi się wyróżnia. Sorger i Zettel nazywają ją dosłownie „najbardziej odmiennym filipińskim przedstawicielem grupy gatunków O. infandus”. Oto jej cechy:
- Dwubarwna. Głowa jasnokasztanowa lub żółtopomarańczowa, kontrastująca z rudawokasztanowym tułowiem i petiolusem, oraz ciemnokasztanowy gaster. O. infandus jest ciemna, a O. schoedli ma głowę i tułów w tym samym czekoladowokasztanowym kolorze.
- Owłosiona. Tułów pokrywają długie i gęste włoski, podczas gdy u krewniaczek są nieliczne.
- Bruzdowana. Bok tułowia, mezopleuron, jest bruzdowany w całości (u O. infandus środek jest prawie gładki), a pronotum tworzy koliste bruzdy z zamkniętymi pętlami.
- Prosty kolec. Kolec petiolusa jest długi, ostry i prosty; u O. infandus zakrzywia się do tyłu.
Po wielkości się ich nie odróżni: wszystkie trzy mierzą prawie tyle samo (zob. „Przybliżone wymiary”). Najbardziej wymowne jest to, gdzie żyje. Jej zasięg leży w obrębie zasięgu O. infandus, pospolitszej i szerzej rozprzestrzenionej, a mimo to zachowuje wszystkie swoje różnice. Dla autorów to wyraźny znak, że jest odrębnym gatunkiem, a nie zwykłą odmianą.
Każda góra ma swojego Odontomachus
Grupa O. infandus ma swoje centrum na Filipinach i jest grupą leśną. Jej filipińskie gatunki są endemiczne, czyli nie żyją nigdzie indziej, i prawie wszystkie są parapatryczne: każdy zajmuje własne terytorium, stykające się z terytorium sąsiada, ale prawie się nie pokrywają. W efekcie powstaje mozaika, w której niemal każda wyspa albo każde pasmo górskie ma własną mrówkę pułapkę:
- O. banksi w środkowym i południowym Luzonie;
- O. schoedli w górach na północy tej samej wyspy, z okazem typowym zebranym na wysokości 1600 m;
- O. infandus, najszerzej rozprzestrzeniona, na całym Luzonie i na części sąsiedniej wyspy;
- i inne gatunki, takie jak O. alius, O. scifictus czy O. pangantihoni, każdy na swojej wyspie.
W 2011 roku Sorger i Zettel naliczyli 11 gatunków Odontomachus na Filipinach, w tym dwa jeszcze bez nazwy, a osiem należało do grupy O. infandus. Pozostałe trzy nie są endemiczne, a wśród nich jest prawdziwa osobliwość: O. malignus, która poluje wśród koralowców podczas odpływu. Od tamtej pory opisano co najmniej dwa kolejne gatunki, więc archipelag ma ich już ponad tuzin.
Jak powstaje taka mozaika? W 2018 roku filogeneza Odontomachus z regionu indopacyficznego, obejmująca O. banksi, poparła teorię cyklu taksonów: linie, które wychodzą z wnętrza lasu na otwarte siedliska, rozprzestrzeniają się dalej, kolonizują nowe wyspy, a z czasem dają początek gatunkom endemicznym, które znów chronią się we wnętrzu lasu. O. banksi, endemiczna i związana z lasem deszczowym, pasuje do tego obrazu, choć to ostatnie jest naszą interpretacją.
Lasy olbrzymich drzew, bez zimy
Sorger i Zettel znaleźli ją „tylko w lasach dwuskrzydłowych, czasem zdegradowanych, na zboczach gór”. Dwuskrzydłowe (Dipterocarpaceae) to rodzina olbrzymich drzew, która dominuje w lasach deszczowych Azji Południowo-Wschodniej. Tak ci sami autorzy opisują te mrówki w terenie: duża robotnica, która powoli posuwa się po ściółce, z żuwaczkami rozwartymi na boki, gotowa zatrzasnąć je, gdy tylko ofiara dotknie jej długich włosków spustowych. Wysokości, na jakiej żyje, nie opublikowano.
Nie wiadomo też nic o jej gniazdach. W rodzaju większość gatunków gniazduje w ziemi, w ściółce lub w spróchniałym drewnie. W przypadku jej krewniaczki O. infandus Sorger i Zettel uważają, że głównymi wymaganiami co do miejsca na gniazdo są wilgoć i cień. To bardzo cenna wskazówka dla hodowli.
Klimat jej obszaru to klimat lasu tropikalnego bez zimy. Na nizinach średnia temperatura miesięczna wynosi około 26-29 °C, z różnicą mniejszą niż 3 °C między najchłodniejszym a najcieplejszym miesiącem; średnie minimalne nie spadają poniżej około 23 °C, a na dużej części jej obszaru wilgotność powietrza wynosi około 85-90% przez cały rok. Pada co miesiąc, a w wielu strefach nie ma pory suchej. Na zboczach, pod okapem lasu, jest nieco chłodniej. Znane robotnice zebrano w tak różnych miesiącach jak luty, marzec, maj i wrzesień: wszystko wskazuje na to, że jest aktywna przez cały rok.
Żuwaczki 230 km/h: rekord rodzaju
To najsłynniejsza ciekawostka o Odontomachus i warto opowiedzieć ją dokładnie. W 2006 roku zespół Sheili Patek sfilmował z prędkością 50 000 klatek na sekundę robotnice O. bauri, gatunku amerykańskiego, zebrane w Kostaryce. Pełne zamknięcie żuwaczek trwało średnio 0,13 milisekundy, a najszybsze 0,06. Koniec żuwaczki osiągał średnią prędkość 38 m/s, około 137 km/h, a maksymalnie 64,3 m/s: ponad 230 km/h. Każda żuwaczka uderzała z siłą ponad 300 razy większą niż ciężar mrówki.
Słynne 230 km/h to więc maksimum zmierzone w rodzaju, u O. bauri, a nie u O. banksi. Prawdę mówiąc, nikt jeszcze nie zmierzył uderzenia O. banksi ani żadnego azjatyckiego Odontomachus. Wiadomo natomiast, jak zmienia się ono z wielkością. W 2008 roku Spagna i współpracownicy sfilmowali cztery gatunki amerykańskie: średnie prędkości wyniosły 36-49 m/s, a duże gatunki przyspieszały słabiej, ale uderzały mocniej. Największy, O. chelifer, uderzał z mniej więcej czterokrotnie większą siłą niż najmniejszy. Jeśli ta zasada obowiązuje także w Azji, gatunek wielkości O. banksi byłby po stronie brutalnej siły (to wniosek, a nie pomiar).
Nie jest to już jednak rekord absolutny: w 2018 roku u Mystrium camillae zmierzono kłapnięcie do 90 m/s, z innym mechanizmem, w którym jedna żuwaczka ześlizguje się po drugiej, jak przy pstryknięciu palcami. Uderzenie Odontomachus pozostaje w każdym razie jednym z najszybszych ruchów w świecie zwierząt.
Olbrzymie neurony dla spustu liczonego w milisekundach
Jak osiąga się takie uderzenie? Dzięki mechanizmowi katapulty, jak w kuszy:
- Zapadka. Przy otwieraniu żuwaczek nasada każdej z nich zaczepia się o wcięcie w stawie i zostaje zablokowana w pozycji otwartej.
- Sprężyna. Duży mięsień zamykający, powolny i silny, kurczy się przez kilka sekund i ładuje energią „sprężynę”, prawdopodobnie sam oskórek żuwaczki i głowy.
- Spust. Maleńki, szybki mięsień wyciąga żuwaczkę z wcięcia, a energia uwalnia się nagle w czasie krótszym niż milisekunda.
Spust uruchamiają długie włoski spustowe na wewnętrznym brzegu żuwaczek. Każdy z nich ma olbrzymi neuron czuciowy, z aksonem o grubości 15-20 mikrometrów, jednym z najgrubszych, jakie znamy. Odkryli to Wulfila Gronenberg, Jürgen Tautz i Bert Hölldobler w 1993 roku, a dwa lata później Gronenberg opisał obwód: dwa olbrzymie neurony czuciowe i dwa olbrzymie neurony ruchowe po każdej stronie, prawdopodobnie połączone jedną synapsą. Od chwili, gdy coś dotknie włosków, do zamknięcia żuwaczek mija mniej niż 10 milisekund.
Co ciekawe, włoski nie decydują o wszystkim: robotnice dotykają towarzyszek, nie odpalając pułapki, a usunięcie włosków nie przeszkadza im uderzać. Poza tym te żuwaczki nie są tylko bronią, bo służą też do opieki nad czerwiem i budowy gniazda. A wynalazek nie jest jedyny: żuwaczki pułapkowe pojawiły się co najmniej cztery razy w ewolucji mrówek, a najbliższym krewnym Odontomachus jest rodzaj siostrzany, Anochetus, do którego należy nasza miedziana mrówka pułapka, Anochetus princeps.
Skok balistyczny
Tak potężne uderzenie ma ciekawy skutek: jeśli żuwaczka trafi w coś twardego, odrzut wyrzuca mrówkę w powietrze. Zespół Patek wyróżnił u O. bauri dwa skoki:
- Skok ucieczkowy. Mrówka uderza żuwaczkami w podłoże i wystrzeliwuje w górę, na wysokość do 8,3 cm, obracając się wokół własnej osi około 63 razy na sekundę.
- Odbicie obronne. Uderza w intruza lub duży przedmiot i odlatuje poziomo, do tyłu, na odległość prawie 40 cm (39,6 cm).
Przy wejściu do gniazda odbicie służy do wyrzucania intruzów: robią tak robotnice O. ruginodis, które pełnią wartę z napiętą pułapką. A czy skok ucieczkowy działa? W 2015 roku Fredrick Larabee i Andrew Suarez skonfrontowali robotnice O. brunneus z larwami mrówkolwa. W 117 starciach mniej więcej jedna trzecia mrówek została złapana, połowa uciekła biegiem, a 15% uratowało się skokiem na żuwaczkach. Tym, którym sklejono żuwaczki, poszło znacznie gorzej. Autorzy podsumowują to tak: żuwaczki, które wyewoluowały do polowania, zostały wykorzystane do ucieczki.
Skakanie na nogach to inna historia: robią to inne Ponerinae, takie jak Harpegnathos, w tym nasza Harpegnathos venator. A na Borneo żyje O. rixosus, jedyna znana mrówka, która skacze na oba sposoby, na nogach albo na żuwaczkach. Odkryła to w 2015 roku Daniela Sorger, ta sama autorka rewizji filipińskich Odontomachus. Dla O. banksi nie ma pomiarów skoku, ale w domu wystarczy wiedzieć, że mogą wystrzelić w powietrze: dlatego pokrywa zawsze zamknięta (zob. „Ucieczki i bariery”).
Cierpliwa łowczyni, która pije żuwaczkami
Odontomachus to drapieżniki polujące na różne stawonogi, a wiele gatunków częściowo specjalizuje się w termitach. Sekwencja polowania jest zawsze podobna: obmacują ofiarę czułkami, uderzają ją żuwaczkami, często kilka razy, a w razie potrzeby żądlą. W Panamie Birgit Ehmer i Bert Hölldobler śledzili robotnice O. bauri: polowały samotnie, pod ściółką, i wracały z ofiarą w co najmniej 28% wypraw; większość ofiar mierzyła 3-4 mm, głównie termity, a duże ofiary zwykle znajdowały już martwe. Według autorów u tych gatunków szybkość zamykania służy bardziej nadaniu siły uderzeniu niż chwytaniu uciekającej zdobyczy: to bardziej uderzenie młotem niż lasso.
Nie są lekkomyślnymi łowczyniami: do niebezpiecznych ofiar podchodzą ostrożnie, a u O. troglodytes zaobserwowano, że uczy się unikać tych, które robią jej krzywdę. I nie samym mięsem żyją: niektóre gatunki rodzaju opiekują się owadami wydzielającymi spadź, odwiedzają nektarniki lub jedzą owoce.
Tu pojawia się piękny szczegół. Jak z takimi żuwaczkami zanieść płyn do gniazda? Wiele mrówek połyka nektar i potem zwraca go towarzyszkom. Odontomachus natomiast przenoszą kroplę trzymaną między żuwaczkami i podają ją sobie nawzajem, jak wiadro. Opisano to już w 1971 roku u afrykańskiego Odontomachus, który zbierał spadź na plantacjach kakaowca, a uwzględnia to przegląd z 2021 roku o tym, jak mrówki dzielą się płynami. To dlatego w domu cukier musi być w postaci wolnej i dostępnej kropli (zob. „Karmienie”).
Żądło, które nie jest ozdobą
Oprócz pułapki robotnice mają silne żądło na końcu odwłoka. W rodzaju użądlenie jest częścią polowania, zwłaszcza na duże ofiary, choć O. bauri nie musiała żądlić termitów: wystarczało jej uderzenie.
Jadu O. banksi nie badano, ale zbadano jad azjatyckiego gatunku z rodzaju, O. monticola. W 2017 roku japoński zespół przeanalizował jego gruczoły jadowe i stwierdził, że 98,5% transkryptów toksyn odpowiadało peptydom typu pilosulin, nazwanym tak od australijskiej mrówki, u której je odkryto, Myrmecia pilosula. Towarzyszą im enzymy takie jak hialuronidaza, która pomaga jadowi rozprzestrzeniać się w tkankach. Autorzy dodają, że O. monticola nie jest agresywna wobec ludzi, choć jej użądlenie boli i przez jakiś czas swędzi.
Z doświadczenia Antomas użądlenie O. banksi zwykle jest bolesne; przy spokojnej obsłudze i z narzędziami rzadko do niego dochodzi (zob. „Obsługa i bezpieczeństwo”).
Kokony, które potrzebują piasku
Jak prawie wszystkie Ponerinae, Odontomachus przepoczwarczają się w jedwabnym kokonie, w kolorze od jasno- do ciemnobrązowego. I tu jest kluczowy szczegół dla każdego hodowcy: według rewizji rodzaju opublikowanej przez Williama L. Browna w 1976 roku larwy potrzebują piasku lub sypkiej ziemi, żeby dokończyć kokon. Bez drobin, do których mogą przymocować nici, nie udaje im się go zamknąć.
Hodowcy to potwierdzają. Poradnik hodowli O. haematodus jednej ze społeczności miłośników mrówek podkreśla, że potrzebny jest bardzo drobny piasek lub ziemia i że bez odpowiedniego podłoża wychów czerwiu raz po raz się nie udaje. Pewien hodowca Odontomachus opowiadał, że w probówkach larwy jego drugiego pokolenia często nie zdołały się przepoczwarczyć, a jego kolonie rozwinęły się dopiero w zestawie z ziemią.
Dlatego w Antomas urządzamy ich gniazda z wilgotnym włóknem kokosowym i odrobiną drobnego piasku w komorach: daje im to drobiny potrzebne do przędzenia, a przy okazji zatrzymuje wilgoć (zob. „Polecane formikarium”).
Królowe i kolonie: czego jeszcze nie wiadomo
O życiu społecznym O. banksi w naturze nie opublikowano nic: ani jak wyglądają jej gniazda, ani ile królowych ma każda kolonia, ani ile robotnic może liczyć.
Rodzaj daje jednak wskazówki. Większość gatunków ma uskrzydlone królowe i zakładanie półklaustralne: królowa wychodzi polować, wychowując pierwsze robotnice, co zaobserwowano u azjatyckiej O. rixosus. Co do liczby królowych bywa różnie: wiele gatunków jest poliginicznych, jak O. chelifer, której królowe tworzą hierarchie, podczas gdy u O. bauri znajdowano tylko kolonie z jedną królową. Kolonie liczą zwykle kilkaset robotnic (około 300 u O. bauri), choć zależnie od gatunku od około 18 do około 10 000.
A wewnątrz kolonii też jest polityka: u O. brunneus robotnice stają do zrytualizowanych pojedynków, które rozstrzygają, która zostaje w środku, przy czerwiu, a która wychodzi szukać pożywienia.
Rozmiar i morfologia
Duża i smukła przedstawicielka Ponerinae, o długich nogach i czułkach, wydłużonej głowie i długich, prostych żuwaczkach, z dwubarwnym ubarwieniem, które odróżnia ją od krewniaczek.
- Ubarwienie. Dwubarwne: głowa jasnokasztanowa lub żółtopomarańczowa, kontrastująca z rudawokasztanowymi mezosomą („tułowiem”) i petiolusem, oraz gaster ciemnokasztanowy, prawie czarniawy. Koloru nóg i czułków nie opisano.
- Głowa. Długa, z wyraźnymi wypukłościami na skroniach; bruzdowana od płatów czołowych do grzebienia oczu, a poza tym gładka i lśniąca.
- Żuwaczki. Długie i proste, nieco dłuższe niż połowa długości głowy, z długimi i ostrymi zębami na końcu i włoskami spustowymi na wewnętrznym brzegu.
- Mezosoma i petiolus. Mezosoma spłaszczona, z długimi i gęstymi włoskami, pronotum z pętlowatymi bruzdami i mezopleuron bruzdowany w całości (zob. „Najbardziej odmienna w swojej grupie”). Petiolus wysoki, bez fałszywej szypułki, z długim, ostrym i prostym kolcem.
- Żądło. Silne i funkcjonalne.
- Królowa. Bardzo podobna do robotnicy, z głową może nieco szerszą, dużą częścią grzbietu tułowia w kolorze rudawożółtym i jasnobrązowymi skrzydłami z ciemnymi żyłkami i znamieniem.
- Samiec. Nieopisany.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: 12,4-16 mm długości całkowitej
- Głowa robotnicy, bez żuwaczek: 2,90-3,70 mm długości i 1,95-2,80 mm szerokości
- Żuwaczki robotnicy: 1,63-2,05 mm
- Królowa: 16,5 mm
- Samiec: brak wymiarów, bo go nie opisano
Wymiary robotnicy pochodzą z ponownego opisu Sorger i Zettela (2011): lektotyp mierzy 16 mm, a zmierzone robotnice o najwęższej i najszerszej głowie 12,38 i 15,75 mm. Wymiar królowej pochodzi od Viehmeyera (1916), na podstawie jednego okazu. Dla porównania w tej samej rewizji O. infandus mierzy 12,00-16,31 mm, a O. schoedli 12,75-16,25 mm: wszystkie trzy gatunki mają praktycznie tę samą wielkość.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
To nie jest gatunek trudny z powodu klimatu: jego 24-27 °C łatwiej utrzymać w domu niż chłód, którego wymaga jej górska krewniaczka, O. schoedli. Trudność leży w czterech innych sprawach:
- Wilgotność. Gniazdo musi być zawsze wilgotne, ale nie zalane.
- Apetyt. Potrzebuje bardzo dużo białka, i to regularnie.
- Bezpieczeństwo. Jej użądlenie zwykle jest bolesne, skaczą na żuwaczkach i choć słabo się wspinają, potrafią wejść po pleksi: zestaw musi być dobrze zamknięty, a obsługa zawsze odbywać się za pomocą narzędzi.
- Brak informacji. O hodowli tego gatunku prawie nie ma opublikowanych danych.
I naprawdę warto. Niewiele mrówek robi takie wrażenie: robotnice do 16 mm, które patrolują z rozwartymi żuwaczkami, polują jednym uderzeniem i noszą krople nektaru między żuwaczkami.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 24-27 °C, stała przez cały rok. Jak w całym rodzaju, lepiej nie przekraczać długotrwale około 28 °C.
- Wilgotność gniazda: wysoka i stabilna, 70-80%, bez zalewania.
- Podłoże: wilgotne włókno kokosowe z odrobiną drobnego piasku w komorach.
- Arena: czysta i nieco suchsza niż gniazdo, z zawsze zamkniętą pokrywą, barierą z oleju, wodą w probówce z watą i poidełkiem dla mrówek pułapek.
- Światło: normalny cykl dnia i nocy, z gniazdem w półmroku.
- Zimowanie: nie zimuje (zob. „Bez zimowania”).
Jeśli zimą w Twoim domu jest poniżej 24 °C, użyj łagodnego źródła ciepła z termostatem, z boku gniazda, nigdy pod całym gniazdem, żeby kolonia mogła wybierać. Latem wybierz najchłodniejszy pokój, z dala od bezpośredniego słońca, i postaw termometr przy gnieździe.
Wilgotność: tego nie można zaniedbać
Żyje w lasach deszczowych, w których wilgotność powietrza wynosi około 85-90% przez cały rok, a jej krewniaczka O. infandus szuka na gniazda miejsc wilgotnych i zacienionych. W domu gniazdo musi stale utrzymywać 70-80%: dopuszczenie do odwodnienia to poważny błąd. Suche gniazdo stresuje kolonię, hamuje rozwój czerwiu i pozbawia larwy wilgotnego podłoża, w którym mogą prząść.
Jak poznać, że brakuje wilgoci: włókno kokosowe staje się jasne i sypkie, robotnice tłoczą się przy probówce z wodą i pojawiają się duże larwy, którym nie udaje się uprząść kokonu.
Jak ją utrzymać: często sprawdzaj zbiornik gniazda i uzupełniaj go, zanim się opróżni, a włókno kokosowe nawilżaj, gdy zaczyna jaśnieć. Wysoka wilgotność nie oznacza zalewania: stojąca woda i nieruchome powietrze przynoszą pleśń i roztocza. Najlepszą profilaktyką są delikatna wentylacja i usuwanie resztek jedzenia. Niektórzy hodowcy dodają skoczogonki jako ekipę sprzątającą, która zjada zaczątki pleśni i drobne resztki.
Polecane formikarium
W Antomas polecamy serię Qbik Wild od Anthouse, z gipsu, w wersji Hybrid, która najlepiej utrzymuje bardzo wilgotne i stabilne gniazdo: pod korytarzami ma oddzielony od nich zbiornik parujący, który przekazuje wilgoć przez siatkę z węglem aktywnym, żeby woda nie stała, a uzupełnia go boczna probówka z wodą. Odpowiedni format dla naszych kolonii to Qbik Wild Duo P 2C Hybrid.
W gnieździe niezbędne jest podłoże: włókno kokosowe z odrobiną drobnego piasku, cienką warstwą w komorach i zawsze wilgotne. Pełni dwie funkcje:
- Do przędzenia. Larwy potrzebują sypkich drobin, do których mogą przymocować nić kokonu (zob. „Kokony, które potrzebują piasku”).
- Dla wilgotności. Zatrzymuje wodę i rozprowadza ją po komorze, jak ściółka w lesie deszczowym.
Pilnuj, żeby w komorach z czerwiem wciąż było włókno, bo robotnice czasem wynoszą je z gniazda; jeśli tak się stanie, uzupełnij trochę. Używaj włókna kokosowego bez nawozów i dodatków oraz płukanego drobnego piasku.
Zakładanie kolonii i wzrost
W Antomas sprzedajemy kolonie z królową, robotnicami i czerwiem, już rozwijające się, więc omija Cię najdelikatniejszy etap. W rodzaju królowa zakłada kolonię w sposób półklaustralny: wychodzi polować, żeby wykarmić pierwsze larwy.
O rozwoju O. banksi nie ma opublikowanych danych. Dla porównania hodowcy innych Odontomachus mówią o około 8 tygodniach od jaja do robotnicy, które mogą wydłużyć się do 12-16 tygodni lub więcej, jeśli brakuje białka. Innymi słowy, białko wyznacza tempo: dobrze odżywiona kolonia rośnie równomiernie, a głodna stoi w miejscu i traci larwy.
Nie oczekuj formikarium z tysiącami robotnic. Nikt nie policzył kolonii O. banksi, ale w rodzaju normą jest kilkaset, a jej urok tkwi w jakości: każda robotnica to drapieżnik dłuższy niż centymetr. Gdy gniazdo zrobi się za małe, podłącz kolejne. I nie łącz królowych ani kolonii: u innych Odontomachus królowe, które mają już czerw, atakują się nawzajem.
Przyjazd i przeprowadzka przez wysypanie
Po otrzymaniu kolonii daj jej odpocząć w spokojnym miejscu, w 24-27 °C, i sprawdź, czy ma wodę. Do przeniesienia do formikarium w Antomas stosujemy wysypanie: otwieramy probówkę na arenie, obok wejścia do gniazda, i wysypujemy kolonię (robotnice, królową i czerw) lekkim stukaniem, pomagając maruderkom pędzelkiem. Trzy rady dla tego gatunku:
- Z pokrywą pod ręką: któraś robotnica może wystrzelić w powietrze po uderzeniu żuwaczkami.
- Narzędziami, nigdy palcami: pędzelek i miękka pęseta.
- Gotowe gniazdo: z wilgotnym włóknem kokosowym i piaskiem, pełnym zbiornikiem i w półmroku, żeby od razu je zajęły.
Rób to spokojnie i bez obaw: w ciągu kilku godzin zajmą gniazdo.
Karmienie
O. banksi jest przede wszystkim łowczynią: potrzebuje bardzo dużo białka, a do tego słodkich płynów i wody.
Białko, obficie i z urozmaiceniem. W Antomas polecamy ofiary żywe lub martwe, a na początku, gdy kolonia się zadomawia, świeżo uśmiercone. Później żywe ofiary pozwolą Ci zobaczyć pułapkę w akcji. Dobre opcje:
- Thermobia domestica (termofilki): mała ofiara, idealna dla początkujących kolonii.
- Świerszcze, Acheta domesticus, takiej wielkości, z jaką sobie poradzą.
- Karaczany: dubia, Blaptica dubia, lub runner, Shelfordella lateralis, całe, jeśli są małe, i pocięte, jeśli są duże.
- Mącznik, Tenebrio molitor, świeżo uśmiercony lub pocięty.
- Muchy i inne owady o miękkim ciele.
Często zmieniaj ofiarę (hodowcy zauważają, że nie lubią tej samej dwa dni z rzędu) i karm je codziennie lub co drugi dzień, gdy są larwy. Jeśli duża ofiara zostaje na arenie, podawaj ją pociętą. Kupuj owady od zaufanego dostawcy: owady traktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Im więcej jedzą, tym lepiej i szybciej rosną. To filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia uznaje, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: nadmiar jedzenia gnije i przynosi pleśń i roztocza. Usuwaj resztki przed upływem 24 godzin; pewien hodowca O. simillimus stracił całą kolonię przez roztocza.
Cukier, w poidełkach dla mrówek pułapek. Nie trzeba podawać im słodkich płynów codziennie: w Antomas dajemy je 2-3 razy w tygodniu, głównie nektar Blue Sugar od Anthouse, a czasem inny nektar dla urozmaicenia. U jej krewniaczki O. schoedli widzieliśmy w Antomas, że na początku mało się nim interesują: nie poddawaj się, bo w końcu go przyjmują. Ważne jest, jak go podajesz. Ponieważ noszą kroplę między żuwaczkami (zob. „Cierpliwa łowczyni, która pije żuwaczkami”), potrzebują wolnej, płynnej i dostępnej kropli:
- używaj specjalnych poidełek dla mrówek pułapek albo umieść kroplę na nakrętce, muszelce lub kawałku folii aluminiowej;
- nigdy na wacie: pleśnieje, psuje płyn i nie pozwala im chwycić kropli;
- wymieniaj go, gdy tylko wyschnie, zgęstnieje lub zacznie fermentować.
Woda: zawsze, w probówce z wodą i watą. To jedyna rzecz, której nigdy nie może im zabraknąć.
Bez zimowania
O. banksi nie zimuje. Jej klimat nie zna zimy: średnia temperatura zmienia się w ciągu roku zaledwie o kilka stopni, pada co miesiąc, a pod okapem lasu deszczowego gleba jeszcze bardziej łagodzi wahania (zob. „Lasy olbrzymich drzew, bez zimy”). W Antomas utrzymujemy ją aktywną przez cały rok, w stałych 24-27 °C, bez zimowego obniżenia. Unikaj gwałtownych zmian i nie schładzaj jej celowo: nic jej to nie daje i może zahamować rozwój czerwiu.
Zachowanie i obserwacja
Łowczynie na widoku. Zobaczysz, jak robotnice powoli patrolują arenę z rozwartymi żuwaczkami, a potem nagle uderzają. Zwróć też uwagę, jak piją: biorą kroplę nektaru między żuwaczki i niosą ją do gniazda.
O każdej porze. Nie ma danych o jej rytmie dnia, ale O. bauri żeruje w dzień i w nocy, bez wyraźnego wzorca, więc nie zdziw się, widząc je aktywne o każdej porze.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę oraz obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Przyzwyczajają się do Twojej obecności.
Sygnały alarmowe:
- Duże larwy, które nie przędą kokonu: sprawdź wilgotność i włókno kokosowe.
- Znikający czerw: prawie zawsze brakuje białka.
- Robotnice stłoczone przy wodzie lub królowa poza gniazdem: gniazdo wysycha.
- Pleśń, roztocza lub robotnice odrzucające jedzenie: zapomniane resztki lub stojąca woda.
Ucieczki i bariery
Tu doświadczenie Antomas jest ważniejsze od tego, co czyta się na wielu forach. Kilka źródeł hodowców mówi, że Odontomachus nie wspinają się po szkle ani akrylu, ale w Antomas widzieliśmy, że po pleksi się wspinają, choć słabo: O. schoedli, z tej samej grupy, potrafi to zrobić, a ten gatunek wspina się jeszcze nieco gorzej. Wystarczy, że uda się to jednej, więc przy O. banksi:
- Bariera z oleju, obowiązkowo: cienki i ciągły pas na krawędzi areny. Odnawiaj ją, gdy zbierze kurz.
- Pokrywa zawsze zamknięta, z powodu skoków: u O. bauri odbicie wyrzuca je na prawie 40 cm w poziomie. Otwieraj ją spokojnie, żeby nakarmić lub posprzątać, i zamykaj po skończeniu.
- Czysta arena, bez resztek, podłoża czy dekoracji, które dotykają bariery i mogą posłużyć za most.
- Złącza, zatyczki i połączenia dobrze sprawdzone i bez luzów.
Kurz, skroplona para czy przyklejone podłoże dają im punkt zaczepienia nawet na ściankach, które wydają się gładkie: nie ufaj arenie „zbyt gładkiej, żeby się wspiąć”.
Obsługa i bezpieczeństwo
Mają funkcjonalne żądło, a użądlenie O. banksi zwykle jest bolesne; przy spokojnej obsłudze i z narzędziami rzadko do niego dochodzi. Mogą też zadać cios żuwaczkami, tym samym uderzeniem, którym polują. W Antomas zalecamy, żeby zawsze obsługiwać je narzędziami entomologicznymi (miękkim pędzelkiem lub miękką pęsetą), nigdy rękami; pracować powoli, żeby ich nie zaniepokoić ani nie zranić królowej, i zachować ostrożność, jeśli masz uczulenie na użądlenia błonkówek. Trzymaj zestaw poza zasięgiem małych dzieci i zwierząt. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Pozwalać, by gniazdo wyschło: potrzebuje 70-80% wilgotności, zawsze.
- Zalewać gniazdo albo zostawiać nieruchome powietrze: przynosi to pleśń i roztocza.
- Urządzać je bez włókna kokosowego i drobnego piasku albo pozwalać, by robotnice opróżniły z podłoża komory z czerwiem.
- Dawać za mało białka, zawsze tego samego owada albo zostawiać resztki dłużej niż 24 godziny.
- Podawać cukier na wacie albo w poidełku, z którego nie mogą chwycić kropli żuwaczkami.
- Przekraczać długotrwale około 28 °C albo ogrzewać całe gniazdo od spodu.
- Robić im zimowanie albo obniżać temperaturę zimą.
- Ufać, że się nie wspinają, albo zostawiać otwartą pokrywę.
- Łączyć królowe lub kolonie.
- Brać je do rąk.
- Trzymać je w ukryciu: są po to, by je obserwować i się nimi cieszyć; rób to delikatnie, ingerując jak najmniej.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Odontomachus banksi i mrówkach pułapkach, danych klimatycznych z jej obszaru pochodzenia oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze źródła:
- Sorger, D. M. & Zettel, H. (2011). On the ants (Hymenoptera: Formicidae) of the Philippine Islands: V. The genus Odontomachus Latreille, 1804. Myrmecological News 14: 141–163. PDF w Myrmecological News (wolny dostęp)
- Viehmeyer, H. (1916). Ameisen von den Philippinen und anderer Herkunft (Hym.). Entomologische Mitteilungen 5: 283–291. PDF w Internet Archive (wolny dostęp)
- Zettel, H. & Sorger, D. M. (2023). Another new trap-jaw ant (Hymenoptera, Formicidae, Odontomachus Latreille, 1804) from the Philippines. Linzer Biologische Beiträge 55: 381–385. PDF w ZOBODAT (wolny dostęp)
- Matos-Maraví, P. et al. (2018). Taxon cycle predictions supported by model-based inference in Indo-Pacific trap-jaw ants (Hymenoptera: Formicidae: Odontomachus). Molecular Ecology 27: 4090–4107. doi:10.1111/mec.14835
- Gronenberg, W., Tautz, J. & Hölldobler, B. (1993). Fast trap jaws and giant neurons in the ant Odontomachus. Science 262: 561–563. doi:10.1126/science.262.5133.561
- Gronenberg, W. (1995). The fast mandible strike in the trap-jaw ant Odontomachus. II. Motor control. Journal of Comparative Physiology A 176: 399–408. doi:10.1007/BF00219065
- Patek, S. N., Baio, J. E., Fisher, B. L. & Suarez, A. V. (2006). Multifunctionality and mechanical origins: ballistic jaw propulsion in trap-jaw ants. PNAS 103: 12787–12792. doi:10.1073/pnas.0604290103
- Spagna, J. C. et al. (2008). Phylogeny, scaling, and the generation of extreme forces in trap-jaw ants. Journal of Experimental Biology 211: 2358–2368. doi:10.1242/jeb.015263
- Larabee, F. J. & Suarez, A. V. (2014). The evolution and functional morphology of trap-jaw ants (Hymenoptera: Formicidae). Myrmecological News 20: 25–36. PDF w Myrmecological News (wolny dostęp)
- Larabee, F. J. & Suarez, A. V. (2015). Mandible-powered escape jumps in trap-jaw ants increase survival rates during predator-prey encounters. PLOS ONE 10: e0124871. doi:10.1371/journal.pone.0124871
- Larabee, F. J., Smith, A. A. & Suarez, A. V. (2018). Snap-jaw morphology is specialized for high-speed power amplification in the Dracula ant, Mystrium camillae. Royal Society Open Science 5: 181447. doi:10.1098/rsos.181447
- Ehmer, B. & Hölldobler, B. (1995). Foraging behavior of Odontomachus bauri on Barro Colorado Island, Panama. Psyche 102: 215–224. doi:10.1155/1995/27197
- Kazuma, K., Masuko, K., Konno, K. & Inagaki, H. (2017). Combined venom gland transcriptomic and venom peptidomic analysis of the predatory ant Odontomachus monticola. Toxins 9: 323. doi:10.3390/toxins9100323
- Meurville, M.-P. & LeBoeuf, A. C. (2021). Trophallaxis: the functions and evolution of social fluid exchange in ant colonies (Hymenoptera: Formicidae). Myrmecological News 31: 1–30. doi:10.25849/myrmecol.news_031:001
- Poziom trudności
- Doświadczony
