Carebara diversa
Rekord świata w polimorfizmie: maleńkie minory i berserkerzy ponad 500 razy ciężsi, polujący rojem, budujący ziemne drogi i wznoszący imperia liczące setki tysięcy robotnic. Nieustający spektakl dla doświadczonych hodowców. Kolonie i królowe oraz probówki pełne czerwiu. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
Mrówka o najbardziej skrajnym polimorfizmie na świecie: maleńkie minory i żołnierze ważący ponad 500 razy więcej od nich, polujący rojem i budujący drogi. Potrzebuje ciepła, dużej wilgotności i dużo miejsca, a także stałej troski o czerw.
Carebara diversa (Jerdon, 1851) to jedna z najbardziej spektakularnych mrówek, jakie można hodować w domu. Przez ponad sto lat znana jako Pheidologeton diversus, jest jedną z dwóch azjatyckich „mrówek grabieżczych” (marauder ants): kolonii liczących setki tysięcy robotnic, które wychodzą na łowy rojem, budują prawdziwe ziemne drogi i skupiają w jednym gnieździe maleńkie robotnice i olbrzymich żołnierzy. W Japonii nazywa się ją Yokozuna-ari, od yokozuna, wielkich mistrzów sumo. Prawie wszystko, co o niej wiemy, zawdzięczamy myrmekologowi i fotografowi Markowi W. Moffettowi, który przez lata badał ją w Singapurze, Malezji, Tajlandii i Indiach.
Biologia
Zasięg i siedlisko
Żyje od Indii i Sri Lanki, przez całą Azję Południowo-Wschodnią, po południowe Chiny, Tajwan, Filipiny i Indonezję. To najpospolitsza mrówka grabieżcza w siedliskach przekształconych przez człowieka: oprócz lasu pierwotnego i wtórnego zajmuje pola ryżowe, plantacje kauczukowców i palm kokosowych, inne uprawy oraz miejskie parki i ogrody. Tam, gdzie jest liczna, brakuje Pheidole, które wypiera od pokarmu; a w lasach Półwyspu Malajskiego ustępuje pola swojej krewniaczce Carebara silenus.
Gniazdo jest podziemne, często u podstawy drzewa, w zbutwiałym pniu albo w norach, starych termitierach, martwych korzeniach, a nawet w zakopanych butelkach i puszkach. Prawie wszystkie komory leżą na głębokości poniżej 80 cm: strefa centralna z królową i czerwiem oraz komory satelitarne, oddalone nawet o półtora metra, zajmowane przez „replety”, robotnice pełniące rolę spiżarni.
Światowy rekord polimorfizmu
Żadna znana mrówka nie ma tak różnych od siebie robotnic. U C. diversa szerokość głowy zmienia się dziesięciokrotnie od najmniejszej do największej robotnicy, a najwięksi żołnierze ważą ponad 500 razy więcej niż minor. Dla porównania u grzybiarek Atta, słynnych ze swojego polimorfizmu, różnica masy wynosi około 100 razy. Maleńkie minory stanowią co najmniej 99% kolonii; ponad nimi są robotnice wszystkich rozmiarów, od średnich po majory i ogromne „supermajory”, które w hobby znane są jako berserkerzy.
Moffett wyróżnił cztery kasty fizyczne: minory, średnie robotnice, majory i replety. Te ostatnie to średnie robotnice i majory z wolem pełnym oleistej rezerwy, które żyją na stałe w gnieździe i zwracają pokarm towarzyszkom: żywa spiżarnia. W jednej z badanych kolonii stanowiły prawie połowę wszystkich robotnic, które nie były minorami. Ponadto minory dzielą się pracą według wieku: najmłodsze opiekują się czerwiem, a najstarsze wychodzą walczyć.
Kasty tego gatunku (Anthouse).
Berserkerzy w akcji (Anthouse).
Grabieżczynie: polowanie rojem
Ta mrówka nie ma samotnych zwiadowczyń. Wychodzi na łowy masowo: dziesiątki tysięcy robotnic tworzą wąskie kolumny lub wachlarzowate roje o szerokości 2-4 metrów, które posuwają się z prędkością około 2-3 metrów na godzinę, z czołem, na którym jedne robotnice zmieniają inne centymetr po centymetrze, i mogą przebyć ponad 20 metrów. Gdy znajdą ofiarę, minory rzucają się na nią setkami, aż ją unieruchomią, choć wiele z nich ginie przy tej próbie, a potem przychodzą średnie robotnice i majory, które odcinają żuwaczkami nogi i odnóża. Nie mają funkcjonalnego żądła: wszystko robią gryząc.
Są aktywne o każdej porze, w dzień i w nocy, a ich aktywność bardzo zależy od wilgotności. W wilgotne dni wyrusza dużo więcej wypraw i są dużo bardziej agresywne: w doświadczeniu Moffetta 39,5% robotnic atakowało palec w dni wilgotne, a tylko 3,9% w dni suche. To pierwsza wskazówka, czym jest ten gatunek: mrówką, która żyje i umiera dzięki wilgotności.
Roboty publiczne mrówczych drogowców
Każda kolonia utrzymuje jedną lub dwie drogi: główne szlaki o długości od 5 do 100 metrów, które mogą przetrwać ponad dwa miesiące. Są gładkie, z bocznymi murkami z ziemi, czasem całkowicie zadaszone w postaci arkad, a nawet zagłębione pod ziemią. Minory wygładzają nawierzchnię; średnie robotnice i majory usuwają przeszkody, popychając je głową lub przegryzając, a największe majory ubijają dachy. Już w 1903 roku przyrodnik Charles Bingham pisał, że żołnierze przypominają „kielnie i ubijaki mrówczego Departamentu Robót Publicznych”. Przy dużym ruchu te, które wracają obładowane, idą środkiem, a te, które wychodzą, po bokach. Arkady powstają tylko z wilgotnej ziemi: na sucho się kruszą.
Autobusy szkolne: minory na grzbietach żołnierzy
Jeden z najciekawszych obrazów tego gatunku: ponad dwadzieścia minorów może podróżować na grzbiecie dużego majora, nawet przez dwadzieścia minut. Moffett porównywał je do autobusów szkolnych, które wiozą maluchy na front. Jazda na grzbiecie oszczędza energię i służy za eskortę: minory siedzące na pokarmie niesionym przez majory odpędzają muchy złodziejki, które próbują go ukraść.
Skrajnie wszystkożerne
Jedzą praktycznie wszystko. Mniej więcej połowa ich diety to pokarm zwierzęcy: owady, dżdżownice, ślimaki, prosionki, pareczniki, pająki, jaja, a nawet małe żaby i gekony. Druga połowa to pokarm roślinny: nasiona dziesiątek gatunków, które średnie robotnice odrywają od traw, a minory przenoszą na prawdziwej taśmie transportowej, podczas gdy majory miażdżą najtwardsze; a do tego owoce, kokosy, banany, figi czy owoce kakaowca. Kolonia może zebrać 300 gramów nasion w osiem godzin, a w jednym przypadku ponad 6000 robotnic na minutę wchodziło do owocu kakaowca i z niego wychodziło, aż opróżniły go w jeden dzień. Przy dużych ofiarach organizują się zespołowo: setka robotnic może ciągnąć dżdżownicę o długości 10 cm, ważącą 5000 razy więcej niż każda z nich, a na padlinie lub dużym owocu budują ziemne zadaszenia, żeby korzystać z nich przez wiele dni.
Mrówki wędrowne? Prawie, ale nie
Przez swoje masowe wyprawy, zadaszone szlaki i strażniczki ta mrówka bardzo przypomina afrykańskie mrówki wędrowne, ale nie jest koczownicza: ma stałe gniazdo i tylko od czasu do czasu się przeprowadza, używając swojej drogi jako szlaku migracji przez kilka nocy. Nie tworzy też gigantycznych kolonii, które czasem się jej przypisuje: kolonie wykopane przez Moffetta liczyły od 85 000 do 250 000 robotnic, co i tak jest imponujące.
Królowa: jedna i dobrze chroniona
W naturze prawie wszystkie kolonie mają jedną królową, a Moffett zaobserwował coś niezwykłego: stare, zużyte królowe wyciągane z gniazda przez minory i przysypywane ziemią na skraju szlaku, co świadczy o tym, że kolonia wymienia swoją królową. Loty godowe odbywają się nocą, w porze deszczowej; w Singapurze w maju, przy niemal codziennych ulewach. Zakładanie kolonii jest klaustralne: królowa zrzuca skrzydła, kopie komorę i składa od 50 do 250 jaj, które nosi przyklejone do gładkiego miejsca pod gastrem, i wychowuje pierwsze robotnice bez jedzenia, dzięki rezerwom tłuszczu i wolu pełnemu oleistego płynu.
Dlaczego jest tak delikatna w niewoli
Sam Moffett próbował hodować je w akwariach z ziemią i w probówkach i poniósł porażkę: robotnice prawie nie jadły, minory i larwy szybko ginęły, a z 16 królowych żadna nie wychowała larw. Doszedł do wniosku, że potrzebują dużo więcej miejsca na gniazdo i żerowanie, niż zwykle daje się mrówce. Doświadczenie europejskich hodowców idzie w tym samym kierunku: większość traconych kolonii nie ginie z powodu królowej, lecz dlatego, że populacja robotnic się załamuje, a nie ma czerwiu, który by ją uzupełnił. W części o hodowli wyjaśniamy, jak tego uniknąć.
Nowa nazwa dla dawnej mrówki
Przez ponad 150 lat była Pheidologeton diversus. W 2014 roku rewizja rodzaju Carebara wykazała, że Pheidologeton nie ma własnych cech uzasadniających jego oddzielenie, i gatunek otrzymał nazwę Carebara diversa. Rodzaj Carebara obejmuje dziś około 230 gatunków, w większości maleńkich i podziemnych; ta mrówka to jego najbardziej spektakularny przedstawiciel. W hobby krążą głównie dwie formy (podgatunki) tego gatunku.
Wielkość i morfologia
Minory mają kasztanowy kolor, są gładkie i błyszczące, z żółtobrązowymi czułkami i nogami. Majory są ciemnokasztanowe, z prawie czarnymi żuwaczkami i ogromną prostokątną, prążkowaną głową, która jest czystą muskulaturą do gryzienia, miażdżenia nasion i pchania przeszkód. Mają zaskakującą cechę: przyoczko, małe „trzecie oko”, na czole, od którego gatunek otrzymał jedną ze swoich dawnych nazw, Pheidole ocellifera; robotnice pośrednie mogą mieć od jednego do trzech. Królowa przypomina ciemniejszego majora, z krótkim, wysokim i masywnym tułowiem i obszernym gastrem. Samce są ciemnobrązowe, z małą głową i bardzo dużymi oczami i przyoczkami.
Czułki mają 11 członów z buławką z 2 członów, w porównaniu z 12 członami i buławką z 3-4 członów u Pheidole, z którymi często się je myli. Majory mają parę kolców na propodeum. I choć należy do podrodziny Myrmicinae, której większość przedstawicieli żądli, ta mrówka nie żądli: gryzie.
Przybliżone wymiary
- Minory: 1,5-3,5 mm
- Średnie robotnice i majory: 4,5-13 mm (największy pomiar to około 15,6 mm)
- Królowa: 18-20 mm (15-16 mm w formie filipińskiej)
- Samiec: około 13 mm
Wymiary z klasycznych opisów (Bingham 1903; Forel 1912; Wheeler 1929) i z kolekcji. To wartości orientacyjne: wielkość żołnierzy bardzo zależy od wielkości i odżywienia kolonii.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
To nie jest gatunek trudny w codziennej opiece: je wszystko, rośnie bardzo szybko, gdy dobrze się zadomowi, i jest nieustającym spektaklem. Trudność polega na tym, że nie wybacza zaniedbań wilgotności: jej robotnice żyją krótko, kolonia musi bez przerwy wychowywać czerw, a jeśli czerw się urwie, kolonia może upaść w ciągu kilku tygodni. Potrzebuje też ciepła, dużo miejsca, dużo pokarmu i dobrze utrzymanych barier. Dla kogoś, kto może jej to zapewnić, to jeden z najbardziej imponujących gatunków w hobby.
Klucz do wszystkiego: wilgotność, czerw i wylęg
Z doświadczenia Antomas wylęganie się jaj C. diversa zależy od bardzo dokładnego poziomu wilgotności. W zdrowej kolonii sama masa czerwiu (larw i poczwarek) pomaga robotnicom samodzielnie regulować ten mikroklimat: robotnice układają czerw w stosy i przenoszą go po gnieździe, szukając właściwej wilgotności. Ale jeśli kolonia się załamie i zostanie bez larw i poczwarek, traci tę zdolność regulacji i jaja przestają się wylęgać. A ponieważ robotnice nie są szczególnie długowieczne (niektóre żyją miesiąc, a średnio 3-4 miesiące; żołnierze żyją tym dłużej, im są więksi), kolonia bez czerwiu szybko gaśnie.
Doświadczenie innych hodowców to potwierdza: najczęstszy scenariusz upadku to kolonia, w której składanie jaj lub wychowywanie czerwiu urywa się na kilka tygodni (przez zimno, suchość, stres lub roztocza), a populacja minorów się załamuje bez uzupełnienia. A suche gniazdo może zabić robotnice w niecały dzień. Dlatego cały zestaw kręci się wokół jednej idei: utrzymywać zawsze wysoką i stabilną wilgotność oraz kolonię z dużą ilością czerwiu.
Zalecane parametry
- Temperatura: 26-30 °C, z gradientem (ciepło z boku, nie pod gniazdem). Powyżej 30 °C, jeśli wilgotność jest odpowiednia, kolonia rośnie bardzo szybko; nigdy nie przekraczaj 34 °C.
- Wilgotność: wysoka i stabilna w podłożu i w strefie czerwiu; nigdy nie pozwól, żeby wyschło.
- Podlewanie: zraszanie nie wystarcza; trzeba podlewać podłoże odpowiednio do wielkości terrarium. Dla orientacji: w GAIA Oasis około 1 litra wody tygodniowo.
- Woda: zawsze dostępna, oprócz podlewania.
- Wentylacja: wystarczająca, by uniknąć pleśni i nadmiernej kondensacji, ale bez wysuszania terrarium.
- Zimowanie: nie. Gatunek tropikalny aktywny przez cały rok.
Zalecany zestaw: naturalistyczne terrarium GAIA od Anthouse
W Antomas polecamy trzymać tę mrówkę w naturalistycznych terrariach, a konkretnie w serii GAIA od Anthouse. GAIA Oasis (29 × 29 × 29 cm) to dobry punkt wyjścia. Terrarium z grubą warstwą wilgotnego podłoża pozwala kolonii wykopać własne gniazdo jak w naturze, przenosić czerw tam, gdzie w danej chwili jest potrzebna wilgotność, i łagodzić zmiany: to najpewniejszy sposób, żeby wychowywanie czerwiu się nie urwało.

Terrarium GAIA Oasis od Anthouse
Podłoże: mieszanka, w dowolnych proporcjach, włókna kokosowego, zwykłego podłoża do roślin i odrobiny gliny, żeby mogły budować korytarze i swoje słynne arkady. Nie sadź żywych roślin: zwykle je zabijają. Gałęzie, kora lub płaskie kamienie dają im miejsca, w których mogą urządzić gniazdo.
Alternatywa: bardzo wilgotne gniazda gipsowe. Można je też trzymać w formikariach, ale wtedy zawsze gipsowych; modele ewaporacyjne i hybrydowe Anthouse sprawdzają się całkiem dobrze. Ale uwaga: wymagają bardzo intensywnej opieki, żeby codziennie utrzymywać wilgotność, i najprawdopodobniej przy jakimś zaniedbaniu kolonia się załamie, zostanie bez czerwiu i jaja już się nie wylęgną. Dlatego wolimy terrarium.
Higiena i roztocza: ta mrówka zakopuje pokarm, żeby wrócić do niego później, a gnijące resztki przyciągają roztocza, drugą wielką przyczynę utraty kolonii według hodowców. Usuwaj resztki, które widzisz, w ciągu 24 h i nie dodawaj niesterylizowanej ziemi z ogrodu.
Królowe, łączenie kolonii i co robić, gdy kolonia się załamie
W Antomas sprzedajemy kolonie z jedną królową, zawsze z ogromną ilością czerwiu, i nigdy samotne królowe: hodowcy są zgodni, że wyprowadzenie kolonii od samotnej królowej albo od kilkudziesięciu robotnic jest prawie niemożliwe.
Ta mrówka dość dobrze akceptuje poliginię i można łączyć kolonie, pod warunkiem że należą do tej samej formy (podgatunku). W hobby krążą głównie dwie, a w Antomas zapisujemy, którą sprzedajemy w każdej partii. Jeśli chcesz połączyć kolonie, powiedz nam, kiedy kupiłeś swoją, a powiemy Ci, czy ta, którą mamy dostępną, jest zgodna.
Jeśli Twoja kolonia się załamie i zostanie bez larw i poczwarek, nie musi być stracona: można dodać inną zgodną kolonię, która wniesie młode robotnice, a przede wszystkim czerw, żeby odbudować cykl. Ponieważ zawsze wysyłamy kolonie mocno obładowane czerwiem, to najlepszy sposób, żeby ją uratować. Zapytaj nas wcześniej o zgodność podgatunku.
Karmienie
Białko: to podstawa, w dużych ilościach i codziennie: świerszcze, karaczany, mączniki, muchy, dżdżownice i każdy bezpieczny owad hodowlany. Przyjmują ofiary żywe i martwe, a duże kolonie ćwiartują ogromne ofiary. Dla orientacji: kolonia licząca około tysiąca robotnic może zjeść kilka dużych świerszczy dziennie.
Nasiona: przyjmują prawie każde, a w dużych koloniach mogą stanowić nawet połowę diety. Uwielbiają rozgniecione orzeszki ziemne (niesolone). Nic się nie stanie, jeśli jakieś nasiono wykiełkuje w gnieździe: usuwają je, gdy im przeszkadza.
Węglowodany: nie są podstawą ich diety. Wystarczy podać trochę wody z miodem lub nektaru raz lub dwa razy w miesiącu.
Woda: zawsze dostępna.
Kolonia Antomas rosnąca w zawrotnym tempie (kanał Antomas).
Uczta tych mrówek (Anthouse).
Zachowanie w niewoli
Gdy kolonia dobrze się zadomowi, wzrost jest wybuchowy: w kilka tygodni może zwielokrotnić liczbę robotnic, a pojawiają się średnie robotnice, majory i, z czasem, wielcy berserkerzy. Zobaczysz kolumny, wyprawy po pokarm, korytarze i ziemne zadaszenia oraz niemal nieustanną aktywność, w dzień i w nocy. Są wrażliwe na stres: uciekają przed bezpośrednim światłem i nie lubią, gdy się im często przeszkadza. Żeby je przeprowadzić, nie trzeba ich zmuszać: wystarczy zostawić probówkę na arenie, a szybko się przeniosą.
Ucieczki i bariery
Minory są maleńkie i przechodzą przez niemal niewidoczne szczeliny: pokrywa musi być dobrze dopasowana, a wszystkie łączenia trzeba sprawdzić. Nada się każda bariera, ale uwaga: olej, Fluon i wazelinę mogą pokonać, sypiąc na nie podłoże. Trzeba być czujnym, czyścić je i regularnie odnawiać.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie żądlą, ale gryzą z zapałem: minory w sposób dokuczliwy, a duże majory mogą nawet przeciąć skórę. Nie jest to niebezpieczne, ale bolesne. Nie przenoś ich rękami. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Dopuszczać do wyschnięcia podłoża lub gniazda, choćby na jeden dzień.
- Polegać wyłącznie na zraszaniu: trzeba podlewać.
- Schodzić poniżej 26 °C przez wiele tygodni albo przekraczać 34 °C.
- Sadzić w terrarium żywe rośliny.
- Używać formikariów innych niż gipsowe albo wilgotnych gniazd, jeśli nie możesz codziennie ich doglądać.
- Zostawiać gnijące resztki pokarmu: przyciągają roztocza.
- Zaczynać od samotnej królowej albo od minimalnej kolonii.
- Łączyć kolonie różnych podgatunków.
- Zaniedbywać bariery: zasypują je podłożem i je pokonują.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o tym gatunku oraz doświadczenia Antomas i europejskich hodowców. Główne źródła:
- Moffett, M.W. (2019). Marauder Ants (Carebara in part). W: C. Starr (red.), Encyclopedia of Social Insects. Springer. doi:10.1007/978-3-319-90306-4_75-1
- Moffett, M.W. (1987). Division of labor and diet in the extremely polymorphic ant Pheidologeton diversus. National Geographic Research 3(3): 282–304.
- Moffett, M.W. (1988). Foraging dynamics in the group-hunting myrmicine ant, Pheidologeton diversus. Journal of Insect Behavior 1(3): 309–331. doi:10.1007/bf01054528
- Moffett, M.W. (1988). Nesting, emigrations, and colony foundation in two group-hunting myrmicine ants. W: J.C. Trager (red.), Advances in Myrmecology: 355–370. Brill. doi:10.1163/9789004630765_026
- Moffett, M.W. (1984). Swarm raiding in a myrmicine ant. Naturwissenschaften 71: 588–590. doi:10.1007/bf01189188
- Moffett, M.W. (2010). Adventures among Ants: A Global Safari with a Cast of Trillions. University of California Press.
- Fischer, G., Azorsa, F. & Fisher, B.L. (2014). The ant genus Carebara Westwood: synonymisation of Pheidologeton Mayr under Carebara. ZooKeys 438: 57–112. doi:10.3897/zookeys.438.7922
- Bingham, C.T. (1903). The Fauna of British India, including Ceylon and Burma. Hymenoptera, vol. 2. Taylor & Francis.
- Foo (2022). Biodiversity Record: Carebara diversa ants attacking an Oriental whip snake. Nature in Singapore 15: e2022049. doi:10.26107/NIS-2022-0049
- Cassill, D.L. & Tschinkel, W.R. (2000). Behavioral and developmental homeostasis in the fire ant, Solenopsis invicta. Journal of Insect Physiology 46: 933–939. doi:10.1016/s0022-1910(99)00200-0
- Poziom trudności
- Doświadczony




Huge Shoutout to Tomas for being very respectful and considering before shipping the ants, offering me an heatpack for just 6€.
I will order here again!