Buniapone amblyops
Duch lasu, który żyje pod ziemią. Buniapone amblyops zawdzięcza nazwę Orang Bunian, niewidzialnym istotom z malajskiego folkloru, i w pełni na nią zasługuje: poluje pod dnem tropikalnych lasów Azji, prawie ślepa, z około czterema ommatidiami w oku, długimi żuwaczkami z siedmioma zębami i prawdziwym żądłem. To jedyny gatunek w swoim rodzaju, w ciągu ponad stu lat przeszła przez siedem rodzajów, a jej najbliższą krewną jest afrykańska „stink ant”. Prawie nic z jej życia nie opisano: kto ją hoduje, obserwuje to, czego nauka jeszcze nie widziała. Zakładanie półklaustralne, z małymi ofiarami od pierwszego dnia, wilgotne gniazdo i 24-28 °C. Dla doświadczonych hodowców. Królowe założycielki. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
Podziemna mrówka z podrodziny Ponerinae z lasów tropikalnych Azji Południowej i Południowo-Wschodniej: pomarańczowa, prawie ślepa (około czterech ommatidiów w oku), z długimi, ząbkowanymi żuwaczkami i żądłem. To jedyny gatunek w swoim rodzaju i jedna z najmniej znanych mrówek, jakie można hodować. Sprzedajemy samą królową, która zakłada kolonię w sposób półklaustralny: od pierwszego dnia trzeba jej podawać małe ofiary. Wilgotne gniazdo gipsowe (Qbik Wild), 24-28 °C, bez zimowania (diapauzy), dużo różnorodnego białka jako podstawa i trochę nektaru jako uzupełnienie. Ma żądło: zawsze obsługuj ją narzędziami.
Buniapone amblyops (Emery, 1887) to mrówka, której prawie nikt nie widział żywej. Żyje pod dnem tropikalnych lasów Azji, od Indii po południowe Chiny i południowe wyspy Indonezji, a myrmekolodzy znajdują ją niemal zawsze w ten sam sposób: kopiąc. Jej robotnice są intensywnie pomarańczowe, mają długie, wąskie żuwaczki uzbrojone w siedem zębów i oczy zredukowane do garstki fasetek. To jedyny gatunek w swoim rodzaju, a jej nazwa, zaczerpnięta z malajskiego folkloru, od razu zdradza, czym jest: leśnym stworzeniem, które nie daje się zobaczyć.
To także jeden z gatunków o najbardziej zagmatwanej historii taksonomicznej spośród wszystkich Ponerinae: w ciągu ponad stu lat przeszła przez siedem różnych rodzajów, zanim w 2014 roku dostała własny. A jej najbliższa krewna nie żyje w Azji, lecz w Afryce: to duża afrykańska mrówka z podrodziny Ponerinae, którą anglojęzyczni nazywają „stink ant”, Paltothyreus tarsatus.
Nauka wie bardzo mało o jej życiu: nie ma badań o jej koloniach, zakładaniu kolonii ani ofiarach. Dlatego w tym poradniku zawsze rozdzielamy trzy rzeczy: to, co udokumentowano u B. amblyops; to, co wiadomo o jej rodzaju siostrzanym i o Ponerinae w ogóle, co wyraźnie zaznaczamy; oraz to, co w Antomas zalecamy przy jej hodowli. To gatunek dla doświadczonych hodowców, którzy chcą czegoś naprawdę innego: królowej, która zakłada kolonię, polując, kolonii żyjącej w korytarzach i szansy na obserwowanie zachowań, których nikt jeszcze nie opisał.
Biologia
Siedem rodzajów w sto lat: mrówka, której nikt nie umiał przypisać
Włoski myrmekolog Carlo Emery opisał ją w 1887 roku jako Ponera amblyops na podstawie jednej robotnicy. Nazwa gatunkowa pochodzi z greki i oznacza „słabo widzący”, i nie jest to przypadek: pierwsze, co rzuca się w oczy u jej robotnic, to maleńkie oczy. To, co było potem, jest według autorów współczesnej rewizji Ponerinae, C. A. Schmidta i S. O. Shattucka, „prawdopodobnie najbardziej zawiłą historią taksonomiczną spośród wszystkich Ponerinae”:
- 1887: Ponera.
- 1889: Trapeziopelta, rodzaj uznawany dziś za część Myopias.
- 1897: Belonopelta.
- 1900: Pachycondyla.
- 1901: Pseudoponera. Emery wyznaczył ją nawet na gatunek typowy tego rodzaju, choć rok wcześniej utworzył go na podstawie innego gatunku. Błąd ciągnął się w literaturze przez sto lat, aż poprawiono go w 2003 roku.
- 1905: Euponera.
- 1995: znowu Pachycondyla, wielki „worek” Ponerinae, pod którą to nazwą wciąż figuruje na wielu listach: Pachycondyla amblyops.
- 2014: Buniapone, nowy rodzaj utworzony specjalnie dla niej.
Skąd tyle przetasowań? Stąd, że jej ciało łączy cechy, które u innych Ponerinae nie występują razem, a życie pod ziemią sprawia, że niespokrewnione mrówki upodabniają się do siebie. Rozstrzygnęło dopiero DNA: molekularna filogeneza Ponerinae, którą Schmidt opublikował w 2013 roku, z dużą pewnością umieściła ją w grupie Odontomachus, czyli mrówek pułapek i ich krewnych, jako siostrę pewnego afrykańskiego rodzaju. Na tej podstawie Schmidt i Shattuck nadali jej w 2014 roku własny rodzaj, który pozostaje monotypowy: B. amblyops jest jego jedynym gatunkiem. Opisano też podgatunek, B. amblyops oculatior, znany tylko z jednej królowej z Jawy.
Nazwana na cześć niewidzialnych duchów malajskiego lasu
Nazwa rodzaju to jedna z najpiękniejszych w myrmekologii. Według autorów Buniapone jest poświęcona Orang Bunian, rasie niewidzialnych istot zamieszkujących lasy w tradycyjnym folklorze Malezji, gdzie rodzaj jest pospolity. To ukłon w stronę jej zwyczajów: leśna mrówka, która żyje ukryta pod ziemią i której prawie nikt nie widuje. Przyrostek -pone pochodzi od Ponerinae, podrodziny, do której należy.
A nazwa gatunkowa dopełnia obrazu: amblyops łączy greckie słowa oznaczające „słaby” lub „tępy” oraz „oko”. Słabo widzący duch lasu, który żyje pod ziemią. Niewiele mrówek ma nazwę, która tak dobrze je opisuje.
Jej najbliższą krewną jest afrykańska „stink ant”
To według samych autorów chyba najbardziej zaskakujący wynik filogenezy Ponerinae: najbliższą krewną tej małej, podziemnej mrówki z Azji jest Paltothyreus, rodzaj wyłącznie afrykański, którego jedyny gatunek, P. tarsatus, to duża, czarna mrówka z podrodziny Ponerinae, żerująca na widoku na dnie sawanny i lasu deszczowego i słynąca z zapachu, jaki wydziela. Obie mają kilka wyjątkowych wspólnych cech anatomicznych, a ich rozdzielenie nastąpiło na tyle niedawno, że Schmidt i Shattuck przyznali, iż można by je połączyć w jeden rodzaj. Nie zrobili tego, bo różnice w budowie i trybie życia są ogromne.
Według tych samych autorów najpewniej ich wspólnym przodkiem była duża mrówka polująca na powierzchni, jak większość grupy Odontomachus, a linia azjatycka przystosowała się później do życia pod ziemią: zmalała, straciła niemal cały wzrok i zyskała narzędzia do kopania. B. amblyops jest więc „podziemną wersją” linii łowczyń z powierzchni.
To, co wiadomo o P. tarsatus, pomaga wyobrazić sobie, jak może żyć jej azjatycka krewna, choć trzeba to czytać jako to, czym jest, czyli dane o innym rodzaju:
- Padlinożerczyni i łowczyni termitów. Bert Hölldobler wykazał w 1984 roku, że jej robotnice żerują głównie w pojedynkę, ale na widok dużej ofiary lub grupy termitów werbują towarzyszki za pomocą śladów chemicznych wytwarzanych w gruczołach odwłoka.
- Niesie kilka ofiar naraz. Badanie z 1993 roku wykazało, że jej robotnice potrafią nieść kilka termitów jednocześnie, szukają na ograniczonym obszarze i dostosowują werbunek do głodu kolonii.
- Bieg tandemowy. Gdy kolonia się przeprowadza albo część gniazda zawali się po deszczu, jedna robotnica prowadzi drugą, która idzie tuż za nią, dzięki feromonowi.
- Duże kolonie. Na Wybrzeżu Kości Słoniowej jej kolonie liczyły średnio około 1600 robotnic, a największe przekraczały 5000 dorosłych osobników, z jedną królową na niektórych obszarach i kilkoma w lesie deszczowym.
Łowczyni spod ściółki
To, co wiadomo o życiu B. amblyops w naturze, mieści się w kilku linijkach, i lepiej powiedzieć to wprost. Jest hypogeiczna: żyje i żeruje pod powierzchnią gleby. W Wietnamie jej robotnice zawsze zbierano, kopiąc ziemię w dobrze zachowanych lasach. Przypuszcza się, że jest drapieżna, jak prawie wszystkie Ponerinae, choć nie wiadomo, jakie ofiary woli.
Istnieje tylko jedna obserwacja terenowa dotycząca jej sposobu odżywiania, i jest bardzo wymowna. Jeden z autorów rodzaju, C. A. Schmidt, zaobserwował wiele robotnic zebranych przy przynęcie z oleju palmowego zakopanej w glebie. Sugeruje to dwie rzeczy: że nie jest ściśle mięsożerna, lecz korzysta też z tłustego pokarmu, i że prawdopodobnie zawiadamia towarzyszki, gdy znajdzie jedzenie, tak jak jej afrykańska krewna. Dla hodowcy to cenna wskazówka: to mrówka, która poluje, ale nie gardzi dobrym źródłem pokarmu, gdy na nie trafi.
Na co poluje? Nikt tego nie opublikował. Jej wielkość, długie, ząbkowane żuwaczki i życie pod ziemią pasują do miękkich ofiar glebowych, takich jak larwy owadów, termity i inne drobne stawonogi, ale to wniosek, a nie fakt. W niewoli najpraktyczniej jest oferować różnorodność i obserwować, co przyjmuje (zob. „Karmienie”).
Prawie ślepa: cztery fasetki w oku
Oczy robotnicy B. amblyops mają około czterech ommatidiów, czyli fasetek, z których składa się oko złożone owadów. Ponerinae polujące na powierzchni, jak jej krewne z grupy Odontomachus, mają oczy z dużo większą liczbą fasetek. Mając cztery, B. amblyops odróżnia niewiele więcej niż światło od ciemności.
To nie wada, lecz przystosowanie. Pod ziemią wzrok na niewiele się zdaje, a liczą się węch i dotyk, czyli czułki. Dlatego świat tej mrówki to świat chemiczny: ślady, zapachy ofiar i sygnały towarzyszek. Dla hodowcy ma to bardzo przyjemną praktyczną konsekwencję: światło prawie jej nie przeszkadza podczas obserwacji, choć jak na porządną mrówkę podziemną zawsze będzie wolała ciemne gniazdo.
Ciało stworzone do kopania
Niemal wszystko w jej anatomii wskazuje na życie w korytarzach. Jej środkowe odnóża i pierwsze człony stóp mają mocne szczecinki trakcyjne, grube włoski dające jej przyczepność, by pchać się i posuwać w ziemi. Tułów jest zwarty, bez bruzdy, która u innych mrówek oddziela jego części. A petiolus, „talia”, to wysoka, cienka łuska.
To podobieństwo kształtu do innych mrówek glebowych, takich jak Centromyrmex, Promyopias czy niektóre amerykańskie Cryptopone, tak długo myliło taksonomów. Według Schmidta i Shattucka podobieństwo to jest efektem konwergencji: niespokrewnione linie upodabniają się do siebie, bo żyją w tym samym środowisku. Pod ziemią rozwiązania się powtarzają: zwarte ciało, małe oczy, odnóża do kopania.
Żuwaczki z siedmioma zębami i prawdziwe żądło
Żuwaczki B. amblyops są długie, wąskie i w kształcie wydłużonego trójkąta, z siedmioma wyraźnymi zębami na krawędzi (sześcioma lub siedmioma w zależności od okazów z Wietnamu). Przed nimi nadustek tworzy mały, tępy wyrostek, kolejną cechę, która ją wyróżnia. To nie są żuwaczki pułapkowe, jak u jej krewnych Odontomachus i Anochetus, lecz długie szczypce do przytrzymywania ofiar.
I jak prawie wszystkie Ponerinae ma dobrze rozwinięte żądło. Jady Ponerinae są bogate w białka i peptydy, w odróżnieniu od kwasu mrówkowego Formicinae, i służą do paraliżowania ofiar oraz do obrony. Nie ma badań o jadzie B. amblyops ani o tym, jak boli jej użądlenie, ale warto o tym pamiętać: to mrówka, którą zawsze trzeba obsługiwać narzędziami (zob. „Obsługa i bezpieczeństwo”).
Jej mitochondrialne DNA, jedno z pierwszych w swojej linii
To, że tak mało znany gatunek ma opublikowany pełny genom mitochondrialny, jest małą niespodzianką. W 2023 roku zespół chińskich badaczy przedstawił w czasopiśmie Life pierwsze trzy pełne mitogenomy mrówek z kladu poneroidów: Paraponera clavata, Harpegnathos venator i B. amblyops.
Odkryli nowe przetasowania w kolejności genów, a u H. venator po raz pierwszy u mrówki opisali zduplikowany gen transportowego RNA. Dla miłośnika mrówek wniosek jest prosty: B. amblyops jest dziś elementem odniesienia do zrozumienia ewolucji Ponerinae, choć w terenie prawie nikt jej nie widział.
Czego jeszcze nikt nie wie
Wolimy mówić jasno: o B. amblyops nie opublikowano, ile robotnic liczy kolonia, czy ma jedną królową, czy kilka, kiedy odbywa lot godowy ani jak królowa zakłada kolonię w naturze. Jej larwa nie jest nawet opisana. Opisano natomiast królową, która wygląda jak robotnica, ale jest większa i uskrzydlona, oraz samca, którego opisał entomolog Félix Santschi w 1928 roku.
To, co wiemy o zakładaniu kolonii, pochodzi od Ponerinae w ogóle: u większości z nich królowa nie zamyka się, by żyć z zapasów, lecz wychodzi polować, wychowując pierwsze robotnice. To zakładanie półklaustralne i właśnie tak zalecamy je prowadzić w domu (zob. „Zakładanie kolonii z samej królowej, krok po kroku”). Kto ją hoduje, dosłownie obserwuje to, czego nauka jeszcze nie opisała. Jeśli zobaczysz coś ciekawego, na przykład bieg tandemowy, werbunek albo ulubioną ofiarę, napisz nam: u takiego gatunku liczy się każda obserwacja.
Wielkość i morfologia
Średniej wielkości, krępa i zwarta mrówka z podrodziny Ponerinae, pomarańczowa, z robotnicami jednej wielkości i wyraźnie większą królową, uskrzydloną przed lotem. Oto jej cechy według opisów Emery’ego, rewizji Schmidta i Shattucka oraz przeglądu mrówek Wietnamu autorstwa Eguchiego i współpracowników:
- Kolor. Pomarańczowy. Głowa, gaster i grzbiet tułowia punktowane; boki tułowia podłużnie prążkowane. Gęste owłosienie przylegające z rozproszonymi odstającymi włoskami. Jeden hodowca opisał swoją królową jako mającą „wiśniowoczerwony” gaster z lekkim złotym połyskiem.
- Robotnice monomorficzne. Wszystkie tej samej wielkości: nie ma majorów ani żołnierzy.
- Głowa. Widziana z przodu prawie prostokątna, bez rowków na czułki, z 12-członowymi czułkami, które stopniowo grubieją ku końcowi.
- Nadustek. Ze środkowym, tępym, prawie prostokątnym wyrostkiem nad żuwaczkami.
- Żuwaczki. Długie, wąskie, w kształcie wydłużonego trójkąta, z siedmioma wyraźnymi zębami (sześcioma lub siedmioma u okazów z Wietnamu) i bruzdą u nasady.
- Oczy. Maleńkie, z około czterema ommatidiami, położone w przedniej połowie głowy.
- Tułów. Zwarty, bez bruzdy metanotalnej; propodeum bez kolców, z owalnymi przetchlinkami.
- Odnóża. Z mocnymi szczecinkami trakcyjnymi na środkowych goleniach i pierwszych członach stóp: narzędzia do kopania.
- Petiolus. Z profilu wysoka, cienka łuska, z małym trójkątnym wyrostkiem od spodu.
- Gaster. Z lekkim przewężeniem między dwoma pierwszymi segmentami i dobrze rozwiniętym żądłem.
- Królowa. Jak robotnica, ale większa i ze skrzydłami, które traci po locie godowym.
- Samiec. Opisany przez Santschiego w 1928 roku.
- Larwa. Nieopisana.
Jak ją rozpoznać? Dla miłośnika mrówek to połączenie jest nie do pomylenia: pomarańczowa, zwarta mrówka z długimi, ząbkowanymi żuwaczkami, prawie niewidocznymi oczami i petiolusem w kształcie łuski. Najbardziej przypominają ją Centromyrmex, rodzaj bez oczu i bez wyrostka nadustka, oraz Myopias, rodzaj z grubym petiolusem i wyraźną bruzdą na tułowiu.
Przybliżone wymiary
- Królowa: 9,25 mm długości całkowitej (Emery, 1889)
- Robotnice: 5,5-6,5 mm długości całkowitej (Emery, 1887)
- Oczy robotnicy: około 4 ommatidiów
- Żuwaczki: 7 zębów (6-7 u okazów z Wietnamu)
- Samiec: brak wymiarów w przejrzanych źródłach
To jedyne opublikowane wymiary i pochodzą z opisów oryginalnych. Hodowca, który w 2021 roku trzymał kilka królowych, ocenił swoją na około 10 mm, co zgadza się z danymi Emery’ego. Różnica wielkości między królową a robotnicą jest umiarkowana, jak u wielu Ponerinae.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
To nie jest gatunek, który hoduje się z zamkniętymi oczami, i wolimy wyjaśnić dlaczego:
- Informacji prawie nie ma. Nie istnieją badania jej biologii ani poradniki hodowli. To, co proponujemy, opiera się na jej środowisku, na wiedzy o Ponerinae i na ogólnym doświadczeniu z tropikalnymi Ponerinae. Hodowca musi dużo obserwować i dostosowywać warunki.
- Sprzedajemy samą królową, a ona zakłada kolonię, polując. Zakładanie półklaustralne jest bardziej wymagające niż klaustralne: trzeba regularnie podawać jej małe ofiary, usuwać resztki, żeby probówka nie spleśniała, i utrzymywać wilgotność.
- Powolny wzrost. Jedyny hodowca, który opisał swoje doświadczenia na forum, nazwał ją „jednym z najpiękniejszych i najtrudniejszych w utrzymaniu gatunków” o bardzo powolnym wzroście. To pojedyncza opinia, ale pasuje do tego, czego można się spodziewać po podziemnej mrówce z podrodziny Ponerinae.
- Wilgotność i życie pod ziemią. Potrzebuje wilgotnego, stabilnego gniazda, a jej młode kolonie są małe i dyskretne.
- Żądło. Trzeba ją obsługiwać narzędziami i ostrożnie.
Czy warto? Bardzo, jeśli pociągają Cię rzadkie gatunki. To jedyna przedstawicielka swojego rodzaju, azjatycka krewna afrykańskiej „stink ant”, wyglądająca jak mały pomarańczowy klejnot, a prawie wszystko, co zobaczysz w swoim formikarium, od ulubionych ofiar po organizację kolonii, wciąż czeka na opisanie.
Zalecane parametry
- Temperatura w gnieździe: 24-28 °C, stabilna. To mrówka z dna lasu tropikalnego, gdzie gleba łagodzi wahania temperatury; lepszy stabilny zakres niż skoki ciepła.
- Arena: w umiarkowanej temperaturze pokojowej, z jednym końcem nieco cieplejszym, jeśli w pomieszczeniu jest chłodno. Nigdy silnego ciepła w gnieździe.
- Wilgotność: wysoka w gnieździe, z gradientem: jedna część bardziej wilgotna, a druga nieco suchsza, żeby kolonia mogła wybrać, gdzie trzymać czerw. Dopuszczenie do jej przesuszenia to poważny błąd.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: ciemne gniazdo i normalne światło na arenie. Prawie nie widzi, więc obserwacja przy przyćmionym świetle prawie jej nie przeszkadza.
- Zimowanie (diapauza): brak (zob. „Bez zimowania”).
Zalecane formikaria
Dla tropikalnej mrówki z podrodziny Ponerinae, która żyje pod ziemią i potrzebuje wilgoci, w Antomas polecamy gipsowe formikaria z serii Qbik Wild od Anthouse, które dobrze trzymają wilgoć i oferują ciemne korytarze, podobne do tych, które kopie w glebie. Na początek, gdy królowa będzie miała pierwsze robotnice, Qbik Wild One P 1C z jedną komorą: mała kolonia potrzebuje małego gniazda.
Gdy kolonia urośnie, Qbik Wild Duo P 2C z dwiema komorami pozwala utrzymywać jedną bardziej wilgotną, a drugą nieco suchszą:
Uzupełnij zestaw o te szczegóły:
- Wilgotność gipsu: regularnie nawilżaj zbiornik, ale go nie zalewaj. Jeśli widzisz obfite skraplanie lub pleśń, ogranicz wodę i trochę przewietrz.
- Mała arena, z cienką warstwą lekko wilgotnej ziemi lub włókna kokosowego i kawałkiem kory albo płaskim kamieniem: to mrówka glebowa i docenia miejsce, gdzie może się schować i grzebać.
- Woda zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą.
- Poidełko na nektary, nigdy nasączona wata (zob. „Karmienie”).
- Bariera i pokrywa od pierwszego dnia (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Łagodne ogrzewanie, tylko w razie potrzeby, z jednej strony gniazda, z termostatem.
Zakładanie kolonii z samej królowej, krok po kroku
W Antomas sprzedajemy królowe B. amblyops bez robotnic. To znaczy, że to Ty towarzyszysz królowej w najdelikatniejszym momencie życia kolonii: jej zakładaniu. A u tego gatunku, jak u większości Ponerinae, zakładanie jest półklaustralne.
Czym jest zakładanie półklaustralne? U wielu mrówek, takich jak Camponotus czy Lasius, królowa po locie zamyka się i wychowuje pierwsze robotnice bez jedzenia, z zapasów własnego ciała: mięśni skrzydeł, których już nie potrzebuje, i zgromadzonego tłuszczu. To zakładanie klaustralne. U większości Ponerinae natomiast królowa ma mniejsze zapasy i, jak wyjaśnili Peeters i Ito w swoim przeglądzie o rozprzestrzenianiu się kolonii, wychodzi polować w czasie zakładania kolonii, żeby wykarmić larwy. Badanie z 2014 roku o anatomii tułowia mrówek wiąże to z kompromisem między lataniem a poruszaniem się po ziemi: ciało królowej odzwierciedla, czy zakłada kolonię zamknięta, czy polując. Dla hodowcy wniosek jest jasny: królowa potrzebuje ofiar od pierwszego dnia.
- Probówka. Trzymaj królową w probówce z wodą za watą, w 25-27 °C i w ciemności, na przykład przykrytą kartonikiem. Dobrym rozwiązaniem jest zostawić otwartą probówkę w małym pudełku-arenie z barierą i pokrywą, żeby królowa mogła wychodzić na poszukiwanie pokarmu, jak robiłaby to w naturze.
- Małe ofiary co 2-3 dni. Podawaj jej miękkie ofiary odpowiedniej wielkości, świeżo zabite lub żywe, jeśli są małe: nimfy Thermobia domestica, skoczogonki, kawałeczki świerszcza lub karaczana. Zostawiaj je przy wylocie probówki albo w pudełku. Zmieniaj ofiarę za każdym razem.
- Czystość. Usuwaj resztki następnego dnia. W wilgotnej i ciepłej probówce zapomniany pokarm szybko pleśnieje, a pleśń to największy wróg zakładania półklaustralnego.
- Wilgotność. Sprawdzaj, czy wata jest nadal wilgotna i czy w zbiorniku została woda. Jeśli woda się kończy lub probówka bardzo się zabrudzi, przenieś królową do nowej probówki przez przesypanie, ostrożnie.
- Zaglądaj do niej często. Sprawdzaj ją codziennie lub co drugi dzień, przy przyćmionym świetle i spokojnie: czy zjadła, czy są jaja lub larwy i czy trzeba usunąć resztki. Prawie nie widzi, więc krótka obserwacja jej nie stresuje; unikać trzeba natomiast wstrząsów, drgań i niepotrzebnego otwierania probówki.
- Larwy jedzą ofiary. U Ponerinae larwy nie żywią się wyłącznie zwróconym płynem: królowa i robotnice kładą na nich kawałeczki ofiar, żeby jadły bezpośrednio. Jeśli widzisz, że królowa przynosi pokarm larwom, zakładanie kolonii idzie dobrze.
- Cierpliwość. Nie ma opublikowanych danych o tym, ile trwa wylęg pierwszej robotnicy. Jedyny hodowca, który opisał zakładanie kolonii, naliczył około tuzina jaj i ani jednej larwy po prawie miesiącu i określił ją jako gatunek o bardzo powolnym wzroście. Licz się z kilkoma miesiącami do pierwszych robotnic i nie niepokój się, jeśli na początku nie widzisz postępów.
Kiedy przenieść ją do gniazda? Gdy będzie miała pierwsze robotnice, w Antomas zalecamy przeniesienie jej z 3-6 robotnicami do małego gniazda, Qbik Wild One P 1C, albo wcześniej, jeśli probówka się zabrudzi, skończy się w niej woda lub zrobi się za mała. Ważne, żeby gniazdo nie było za duże dla kolonii.
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu królowej pozwól jej odpocząć jeden dzień w ciemnym, umiarkowanie ciepłym miejscu, w 25-27 °C, i sprawdź, czy w probówce jest woda. Pierwszą małą ofiarę podaj następnego dnia. Gdy przyjdzie czas przenieść kolonię do formikarium, w Antomas robimy to przez przesypanie: otwieramy probówkę na arenie, obok wejścia do gniazda, i delikatnie wysypujemy królową, robotnice i czerw, pomagając maruderom miękkim pędzelkiem. Trzy rady:
- Przygotuj wszystko wcześniej: nawilżone gniazdo, założoną barierę i probówkę z wodą na miejscu.
- Pracuj nad tacą i spokojnie, na wypadek gdyby któraś robotnica uciekła.
- Ciemność w gnieździe: zostaw część gniazdową w ciemności; robotnice zbiorą czerw i od razu zaniosą go do środka.
Jeśli kiedyś będziesz musiał przenieść kolonię do innego formikarium, użyj tej samej metody.
Karmienie
Białko: podstawa diety, i im więcej, tym lepiej. To drapieżna mrówka z podrodziny Ponerinae, a białko jest motorem kolonii. To także filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia odbiera to jako większe zasoby i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: w wilgotnym gnieździe nadmiar pokarmu gnije i ściąga pleśń i roztocza. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego:
- Thermobia domestica, mała i miękka ofiara, idealna na etap zakładania kolonii i dla małych kolonii.
- Skoczogonki, Sinella curviseta, ofiary glebowe, które pasują do jej podziemnego życia, a do tego pomagają sprzątać resztki.
- Kawałeczki świerszcza, Acheta domesticus, lub karaczana runner, Shelfordella lateralis, świeżo zabite lub pocięte, oraz pocięty mącznik, Tenebrio molitor.
- Jeśli masz do nich dostęp, termity i miękkie larwy owadów: ofiary glebowe podobne do tych, na które prawdopodobnie poluje w naturze.
Obserwuj, co przyjmuje, a co zostawia: skoro nie ma danych o jej ofiarach w naturze, powie Ci to Twoja kolonia. Kupuj owady u sprawdzonego dostawcy, bo owady traktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Nektary jako uzupełnienie. Jedyna obserwacja terenowa jej sposobu odżywiania, czyli wiele robotnic zebranych przy przynęcie z oleju palmowego, wskazuje, że nie jest ściśle mięsożerna. Dlatego zalecamy podawać też płyny z cukrem, choć prawdopodobnie będzie ich brała dużo mniej niż mrówki z podrodziny Formicinae. Zmieniaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny płyn z cukrem lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn: w tradycyjnym lub domowym poidełku, w którym kropla pozostaje „rozłożona” i dostępna, w małej ilości i wymieniana, zanim zacznie fermentować.
Woda: zawsze, w probówce z watą na arenie. To gatunek z wilgotnego środowiska i dopuszczenie do jej przesuszenia to poważny błąd.
Bez zimowania
Żyje w lasach tropikalnych Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, ciepłych przez cały rok, i to pod ziemią, gdzie temperatura zmienia się jeszcze mniej niż w powietrzu. Nie potrzebuje zimowania (diapauzy): utrzymuj ciepło i karmienie przez cały rok. W najbardziej wysuniętej na północ części jej zasięgu, w południowych Chinach, jest chłodniejsza pora roku, więc lekki spadek temperatury zimą, nie poniżej około 22 °C, jej nie zaszkodzi, ale nie jest konieczny. Unikać trzeba natomiast zimna: tropikalna mrówka z podrodziny Ponerinae poniżej około 20 °C drętwieje i przestaje wychowywać czerw.
Zachowanie w niewoli
Kolonia korytarzowa. Większość czasu spędzi w gnieździe. Robotnice wychodzą na arenę po pokarm i zwykle poruszają się blisko podłoża oraz pod ziemią lub korą. To normalne, że na powierzchni widać niewiele ruchu: życie kolonii toczy się w środku.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, żeby się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Przy tym gatunku jest to jeszcze łatwiejsze: prawie nie widzi, więc przyćmione światło obserwacyjne prawie jej nie przeszkadza. Zostaw im ciemną część w gnieździe, oświetlaj arenę normalnie i obserwuj je często, delikatnie: to najlepszy sposób, by w porę wychwycić każdy problem.
Na co zwracać uwagę. To gatunek, o którym prawie wszystko czeka na opisanie. Zwróć uwagę, jak poluje, czy robotnica, która znajdzie dużą ofiarę, wraca do gniazda po pomoc, jak robi to jej afrykańska krewna, czy podczas przeprowadzek pojawia się bieg tandemowy i jakie ofiary woli.
Sygnały alarmowe:
- Larwy, które nie rosną lub znikają: prawie zawsze brakuje białka.
- Pleśń w probówce lub w gnieździe: zapomniane resztki albo za dużo wilgoci bez wentylacji.
- Nieruchome, skulone robotnice lub królowa: sprawdź temperaturę i wilgotność.
- Dużo robotnic na arenie, które nie wracają do środka: gniazdo jest zbyt suche albo zrobiło się za małe.
Ucieczki i bariery
Nie ma danych o tym, czy potrafi wspinać się po gładkich powierzchniach. Dla bezpieczeństwa przy mrówce z podrodziny Ponerinae, która ma żądło, zalecamy najpewniejszą barierę:
- Pasek PTFE (fluon) w górnej części ścianek areny, cienki i ciągły. Alternatywą jest olej parafinowy, jeśli często się go odnawia.
- Dobrze dopasowana pokrywa jako druga linia zabezpieczenia.
- Żadnych szczelin: sprawdź połączenia, korki i rurki. To mrówka, która wciska się w szczeliny w glebie.
- Nic, co mogłoby posłużyć za most do bariery: żadnej kory ani kamieni opartych o ścianki.
Obsługa i bezpieczeństwo
Ma sprawne żądło, jak prawie wszystkie Ponerinae. Nie jest agresywna w tym sensie, że wychodzi atakować, ale jeśli poczuje się osaczona lub przyciśnięta, może użądlić. Nie ma danych o tym, jak boli jej użądlenie, więc lepiej tego nie sprawdzać. Zawsze obsługuj ją narzędziami entomologicznymi, takimi jak miękki pędzelek lub miękka pęseta, nigdy rękami, i pracuj powoli, żeby nie zranić żadnej robotnicy, a tym bardziej królowej. Osoby uczulone na użądlenia błonkówek powinny zachować szczególną ostrożność. Nie łącz królowych ani kolonii i nie trzymaj jej z innymi gatunkami. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać.
Czego nie robić
- Traktować zakładania kolonii jak klaustralnego: królowa potrzebuje ofiar od pierwszego dnia.
- Zostawiać resztki pokarmu w probówce lub gnieździe: w wilgotnym środowisku pleśń pojawia się błyskawicznie.
- Pozwolić, by wyschło gniazdo lub probówka z wodą.
- Przenosić ją do gniazda za dużego w stosunku do jej wielkości.
- Zimować ją lub trzymać poniżej około 20 °C.
- Dawać jej ciągle tego samego owada albo tylko za duże i za twarde ofiary.
- Podawać nektary na wacie.
- Nie zaglądać do niej przez wiele dni: trzeba ją często sprawdzać, przy przyćmionym świetle.
- Brać ją w ręce: ma żądło.
- Zostawiać szczeliny lub nie odnawiać bariery.
Źródła naukowe
Ten poradnik opracowano na podstawie literatury naukowej o Buniapone amblyops, jej rodzaju siostrzanym Paltothyreus i Ponerinae w ogóle oraz zasad hodowli stosowanych w Antomas. Główne źródła:
- Schmidt, C. A. & Shattuck, S. O. (2014). The higher classification of the ant subfamily Ponerinae (Hymenoptera: Formicidae), with a review of ponerine ecology and behavior. Zootaxa 3817: 1–242. doi:10.11646/zootaxa.3817.1.1
- Schmidt, C. A. (2013). Molecular phylogenetics of ponerine ants (Hymenoptera: Formicidae: Ponerinae). Zootaxa 3647: 201–250. doi:10.11646/zootaxa.3647.2.1
- Eguchi, K., Bui, T. V. & Yamane, S. (2014). Generic synopsis of the Formicidae of Vietnam (Insecta: Hymenoptera), Part II — Cerapachyinae, Aenictinae, Dorylinae, Leptanillinae, Amblyoponinae, Ponerinae, Ectatomminae and Proceratiinae. Zootaxa 3860: 1–46. doi:10.11646/zootaxa.3860.1.1
- Xiong, Z., He, D., Guang, X. & Li, Q. (2023). Novel tRNA gene rearrangements in the mitochondrial genomes of poneroid ants and phylogenetic implication of Paraponerinae (Hymenoptera: Formicidae). Life 13: 2068. doi:10.3390/life13102068
- Hölldobler, B. (1984). Communication during foraging and nest-relocation in the African stink ant, Paltothyreus tarsatus Fabr. (Hymenoptera, Formicidae, Ponerinae). Zeitschrift für Tierpsychologie 65: 40–52. doi:10.1111/j.1439-0310.1984.tb00371.x
- Déjean, A., Lachaud, J.-P. & Beugnon, G. (1993). Efficiency in the exploitation of patchy environments by the ponerine ant Paltothyreus tarsatus: an ecological consequence of the flexibility of prey capture behavior. Journal of Ethology 11: 43–53. doi:10.1007/BF02350005
- Peeters, C., Braun, U. & Hölldobler, B. (2013). Large colonies and striking sexual investment in the African stink ant, Paltothyreus tarsatus (subfamily Ponerinae). African Entomology 21: 9–14. doi:10.4001/003.021.0121
- Peeters, C. & Ito, F. (2001). Colony dispersal and the evolution of queen morphology in social Hymenoptera. Annual Review of Entomology 46: 601–630. doi:10.1146/annurev.ento.46.1.601
- Keller, R. A., Peeters, C. & Beldade, P. (2014). Evolution of thorax architecture in ant castes highlights trade-off between flight and ground behaviors. eLife 3: e01539. doi:10.7554/eLife.01539
- Touchard, A., Aili, S. R., Fox, E. G. P., Escoubas, P., Orivel, J., Nicholson, G. M. & Dejean, A. (2016). The biochemical toxin arsenal from ant venoms. Toxins 8: 30. doi:10.3390/toxins8010030
- Poziom trudności
- Doświadczony

