Messor hebraeus
Hebrajska żniwiarka. Opisana w Jerozolimie w 1927 roku Messor hebraeus od tysiącleci zbiera plony na wzgórzach Lewantu, gdzie pierwszy jesienny deszcz daje sygnał do lotu, a wiosna napełnia spichlerze na długie, suche lato. To jedna z dużych w swoim rodzaju, z rudawą głową i tułowiem nad czarnym, błyszczącym gastrem, a jej majory rozłupują najtwardsze nasiona jak prawdziwe młyny. Rzadka, efektowna i prawie niezbadana Messor: to, co zobaczysz w Twoim formikarium, będzie nowym terenem. Sprzedawana jako królowa z czerwiem: kolonie z królową w pełni zakładania, byś zobaczył narodziny swojego imperium od pierwszego jaja. Łatwa w karmieniu i idealna, by zacząć z nietuzinkowym gatunkiem. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
Dwubarwna żniwiarka z Lewantu, opisana w Jerozolimie w 1927 roku: jedna z większych w swoim rodzaju, z rudawą głową i tułowiem oraz ciemnym gastrem. Sprzedawana jako królowa z czerwiem: kolonia w pełni zakładania klaustralnego. Spokojna probówka w 24-27 °C aż do pierwszych robotnic, potem QBIK ONE ze średnimi korytarzami, różne nasiona, dużo białka i łagodne zimowanie (diapauza) przez około 4 miesiące w 10-15 °C.
Messor hebraeus Santschi, 1927 to mrówka żniwiarka ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Żyje w Izraelu i Palestynie, Libanie i Syrii, na wzgórzach, polach i pastwiskach tego pasa ziemi, który oddziela morze od pustyni, gdzie zima przynosi deszcz, a lato wszystko wysusza. Jej nazwa wiąże ją z tym krajobrazem: hebraeus znaczy po łacinie „hebrajski”, a jej miejscem typowym jest Jerozolima.
To jedna z dużych, dwubarwnych Messor i, jak prawie wszystkie żniwiarki Bliskiego Wschodu, jest bardzo słabo poznana: nie ma opublikowanych pomiarów, spisów jej gniazd ani prac o jej żerowaniu. Oddzielamy tu to, co wiadomo o samym gatunku, o jego grupie, o Messor z Izraela i o całym rodzaju, od tego, co stosujemy w Antomas przy naszych żniwiarkach.
Sprzedajemy ją jako królową z czerwiem: zapłodnioną królową z jajami, larwami lub poczwarkami, zanim wyklują się jej pierwsze robotnice. To najczystszy sposób na rozpoczęcie kolonii, bo od pierwszego dnia zobaczysz, jak jedna samica buduje imperium. Dlatego zakładaniu kolonii poświęcamy cały rozdział. Jeśli hodowałeś już Messor barbarus, reszta będzie Ci znajoma.
Biologia
„Hebrajka”: dwie żniwiarki z Jerozolimy w tym samym roku
Gatunek trafia do nauki w 1927 roku za sprawą Félixa Santschiego, szwajcarskiego lekarza osiadłego w Tunezji, który pół życia poświęcił mrówkom Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. Opisał go na podstawie robotnic z Jerozolimy jako Messor semirufus var. hebraeus, czyli jako zwykłą odmianę innej, bardzo pospolitej w regionie żniwiarki. Oryginalne okazy, syntypy, przechowywane są w Muzeum Historii Naturalnej w Bazylei.
W tym samym roku, także na podstawie mrówek z Jerozolimy, Santschi nazwał inną odmianę semirufus: Messor dentatus. Obie poszły równoległymi drogami. Przez dziesięciolecia uchodziły za pomniejsze formy semirufus, aż w 1981 roku libańscy zoolodzy G. i H. Tohmé podnieśli je do rangi gatunku. Dziś żadnej z nich nie uważa się za bliską krewną semirufus: obie należą do innego kompleksu gatunków, kompleksu M. wasmanni. Dwie mrówki opisane w tym samym mieście i tym samym roku, mylone z tym samym gatunkiem i uratowane jednocześnie: niewiele żniwiarek ma tak splecioną historię.
Wystarczy położyć je obok siebie, by zobaczyć, że to różne mrówki: M. dentatus należy do ciemnych, a M. hebraeus do dwubarwnych.
Duże i dwubarwne: kompleks wasmanni
Rodzaj Messor jest ogromny, a na Bliskim Wschodzie stanowi prawdziwą łamigłówkę. W 2023 roku zespół z Polski, Bułgarii i Grecji zrewidował gatunki z grupy instabilis ze wschodniej części Morza Śródziemnego i podzielił je na dwa kompleksy. Na ich liście M. hebraeus figuruje w kompleksie wasmanni, z zasięgiem: Izrael i Palestyna, Liban i Syria.
Według tej rewizji gatunki z kompleksu wasmanni od gatunków z kompleksu semirufus odróżnia przede wszystkim wielkość: największe robotnice mają głowę szerszą niż 2,8 mm, podczas gdy w kompleksie semirufus nie przekracza ona 2,7 mm, a często jest węższa niż 2 mm. Poza tym ciało jest zwykle dwubarwne i występuje co najmniej jedna z tych cech:
- silniej rzeźbiona głowa, z prążkami, które mogą pokrywać całe czoło;
- brak psammoforu, „koszyczka” z długich włosków pod głową, którego inne Messor używają do przenoszenia piasku podczas kopania;
- małe ząbki na propodeum, czyli tylnej części tułowia, i liczne sterczące włoski na pierwszym segmencie gastra.
To cechy kompleksu, a nie szczegółowy opis gatunku, który wciąż nie został opublikowany. Ale ubarwienie M. hebraeus pasuje w pełni: głowa i tułów w odcieniach rudawych lub pomarańczowych oraz ciemny, błyszczący gaster. To pierwsze, co rzuca się w oczy, gdy patrzy się na kolonię.
Mrówka z Lewantu, między morzem a pustynią
Zasięg M. hebraeus jest niewielki w porównaniu z wieloma Messor: śródziemnomorski Lewant, od Izraela i Palestyny po Liban i Syrię. Niektóre katalogi podają ją także z Iranu, gdzie znaleziono ją w glebie parkowej w strefie umiarkowanych opadów, ale rewizja z 2023 roku tego kraju nie uwzględnia, a w tak trudnym rodzaju do odległych stwierdzeń warto podchodzić ostrożnie.
Klimat jej regionu jest czysto śródziemnomorski, ze szczególną cechą, którą warto zrozumieć, by ją hodować. Deszcze padają od jesieni do wiosny, a lato jest długie, suche i gorące. Zimy są łagodne na wybrzeżu i chłodne na wzgórzach w głębi lądu, ze średnimi temperaturami stycznia około 8-12 °C, rzadkimi przymrozkami i sporadycznym śniegiem na wyżej położonych terenach. Dla żniwiarki oznacza to, że rośliny kiełkują wraz z deszczami, wydają nasiona wiosną, a przez całe lato w terenie nie ma nowych nasion. Rok kolonii toczy się wokół tych wiosennych zbiorów i spichlerza, który utrzymuje ją przez resztę czasu.
Lot po pierwszych deszczach
Nie ma opublikowanych danych o lotach godowych M. hebraeus. Wiadomo natomiast, kiedy latają żniwiarki w Izraelu: według izraelskiej entomolożki Mai Saar głównie jesienią i zimą. Czarna Messor ebeninus, najpospolitsza w kraju, zwykle robi to w słoneczny poranek tuż po pierwszych jesiennych deszczach, które po hebrajsku mają własną nazwę: yoreh.
Po miesiącach suszy ziemia jest twarda jak beton; pierwszy deszcz ją zmiękcza, aby świeżo zapłodnione królowe mogły wykopać swoją komorę, a tak wyraźny sygnał sprawia, że wszystkie kolonie w okolicy wylatują tego samego dnia. Bardzo prawdopodobne, że M. hebraeus trzyma się podobnego kalendarza, ale jak wiele rzeczy u tego gatunku, czeka to jeszcze na obserwację.
Zakładanie klaustralne: królowa, która żyje ze swoich skrzydeł
Jak zdecydowana większość Messor, M. hebraeus zakłada kolonie w sposób klaustralny. Po locie królowa odrywa sobie skrzydła, kopie małą komorę, zamyka ją od środka i już z niej nie wychodzi. Przez całe tygodnie sama wychowuje pierwsze pokolenie, nie jedząc nic z zewnątrz: wszystko pochodzi z jej własnego ciała.
Jej spiżarnią są mięśnie lotne, których już nie będzie potrzebować i które jej organizm stopniowo rozkłada, oraz zapasy tłuszczu zgromadzone przed opuszczeniem gniazda macierzystego. Klasyczne badanie porównało dziesiątki gatunków i wykazało, że królowe zakładające kolonie samotnie, takie jak u Messor, są cięższe i mają znacznie więcej tłuszczu niż królowe gatunków zakładających kolonie z pomocą robotnic. Z tych zapasów karmi pierwsze larwy wydzielinami i jajami troficznymi, a pierwsze robotnice, nanitki, rodzą się małe: to cena wychowu przy minimalnym budżecie.
Messor mają przy tym przewagę: królowa może skorzystać z ziarna, które ma pod ręką, i wielu hodowców podaje swoim królowym w trakcie zakładania kolonii kilka nasion. Gdy wyklują się pierwsze robotnice, to one wychodzą po jedzenie, a królowa już tylko składa jaja.
Czego uczą jej sąsiadki z Negewu
O M. hebraeus nie ma badań terenowych, ale o innych Messor z Izraela tak, i pokazują one, jak pracuje żniwiarka w tej krainie:
- Sezonowe specjalistki. Na pustyni Negew Messor arenarius zmienia dietę wraz z porą roku: tuż po wielkim wiosennym wysypie nasion jej robotnice skupiają się niemal wyłącznie na jednej jednorocznej trawie, Stipa capensis, najobficiej występującej w tym czasie. Spichlerz napełnia się, wykorzystując obfitość, a nie skubiąc wszystkiego po trochu.
- Mimowolne ogrodniczki. Wokół gniazd M. ebeninus rośnie więcej roślin i wiosną spada tam więcej nasion niż na ścieżkach żerowania czy w miejscach, których mrówki nie odwiedzają. Jednocześnie robotnice zbierają ze ścieżek przede wszystkim niektóre gatunki i zmniejszają tam różnorodność nasion: żniwiarki kształtują jednocześnie glebowy bank nasion i skład roślin, które wyrosną w następnym roku.
- Skorpion jako lokator. W 2017 roku opisano w Izraelu pierwszy przypadek skorpiona żyjącego z mrówkami: maleńkiego Birulatus israelensis, który pojawia się wyłącznie przy wejściach do gniazd M. ebeninus i wchodzi do nich i wychodzi, a robotnice ani go nie atakują, ani nie polują na niego. W połowie z dwudziestu badanych gniazd znaleziono szczątki tych skorpionów.
Młyny na nóżkach: jak pracuje Messor
Każda Messor szuka nasion na swój sposób. Wielki przegląd żerowania w tym rodzaju opisuje zarówno gatunki, które wychodzą pojedynczo, jak i takie, które wytyczają stałe szlaki główne, prawdziwe drogi rozgałęziające się ku miejscom zbiorów. Nie wiadomo, jaką strategię stosuje M. hebraeus: w Twoim formikarium zobaczysz, czy chodzą gęsiego, czy eksplorują na własną rękę.
W gnieździe zaczyna się druga część pracy. Duże robotnice, z głową pełną mięśni, rozłupują i obierają ziarna; małe przeżuwają je na papkę, którą karmią larwy, a łuski trafiają na śmietnik. Polimorfizm Messor, z robotnicami bardzo różnej wielkości w jednej kolonii, jest w dużej mierze przystosowaniem do tej pracy młyna.
Gatunki kryptyczne i hybrydy: skomplikowana rodzina
Messor to ból głowy taksonomów. W 2018 roku okazało się, że M. structor to pięć gatunków, a jednym z nich jest nasza M. ibericus. We Włoszech M. minor i Messor bliska wasmanni, z tego samego kompleksu co M. hebraeus, dzielą gniazda i krzyżują się. A u kilku gatunków, w tym u M. barbarus, robotnice są hybrydami dwóch linii, a królowe nie: to socjalna hybrydogeneza, która pojawiła się w rodzaju co najmniej trzy razy. Genetyka M. hebraeus wciąż czeka na zbadanie.
Wielkość i morfologia
Krępa mrówka z podrodziny Myrmicinae, z szeroką głową, mocnymi żuwaczkami i dwuczłonowym petiolusem. Wobec braku współczesnego opisu gatunku łączymy cechy jego kompleksu z tym, co widać u okazów hodowlanych.
- Ubarwienie. Dwubarwne: głowa i tułów w odcieniach rudawych lub pomarańczowych, a gaster czarny i błyszczący.
- Głowa. Szeroka i rzeźbiona, z delikatnymi prążkami z przodu, proporcjonalnie tym większa, im większa jest robotnica. W kompleksie wasmanni często brakuje psammoforu, „brody” z długich włosków pod głową.
- Żuwaczki. Szerokie, z ząbkowaną krawędzią: narzędzie do trzymania, rozłupywania i obierania nasion.
- Tułów i gaster. Propodeum może mieć dwa małe ząbki, a pierwszy segment gastra dobrze widoczne sterczące włoski: to cechy kompleksu, jeszcze niesprawdzone jedna po drugiej u tego gatunku.
- Polimorfizm. Robotnice tworzą ciągłą serię, od małych po bardzo duże, bez oddzielnych kast. Największe, majory, pojawiają się, gdy kolonia osiągnie już pewną wielkość.
- Królowa. Znacznie większa od robotnic, z masywnym tułowiem uskrzydlonych samic, a po locie z bliznami po skrzydłach. U okazów spotykanych w hodowli ma ten sam wzór ubarwienia.
- Rozwój. Jak u wszystkich Myrmicinae, poczwarki są nagie, bez kokonu: zobaczysz, jak każda robotnica się formuje i ciemnieje przed wykluciem.
Przybliżone wymiary
- Robotnice i królowa: brak opublikowanych pomiarów gatunku
- Szerokość głowy największych robotnic w kompleksie wasmanni: ponad 2,8 mm
To jedyna dająca się zastosować liczba naukowa, z rewizji z 2023 roku. Wystarczy, by umieścić M. hebraeus wśród dużych Messor: jej majory mają głowę szerszą niż jakakolwiek robotnica z kompleksu semirufus.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
Jest odporna, je łatwo dostępne nasiona, nie żądli i nie ucieka, jeśli ma to, czego potrzebuje. Dajemy jej jeden punkt więcej niż M. barbarus, bo zakładanie kolonii musisz poprowadzić sam i bo opublikowano o niej bardzo mało informacji.
Dlaczego warto ją wybrać? Dla jej barw, które odróżniają ją od niemal wszystkich żniwiarek w sklepie; dla widowiska kolonii, która rodzi się na Twoich oczach, i dlatego, że każda zanotowana przez Ciebie obserwacja (po jakim czasie pojawia się pierwsza robotnica, kiedy wykluwa się pierwszy major, jak reaguje na zimowanie) to informacja, której nikt nie opublikował. I dlatego, że to inwestycja na długie lata: królowe mrówek mogą żyć dziesięciolecia, a w Antomas mamy jedenastoletnią kolonię M. barbarus w świetnej formie.
Zalecane parametry
- Temperatura podczas zakładania kolonii: 24-27 °C dla probówki z królową, stabilna i bez gwałtownych zmian.
- Temperatura z kolonią: 22-28 °C w gnieździe, od wiosny do jesieni, czyli zakres, którego używamy przy Messor. Jeśli dogrzewasz, niech to będzie łagodne ciepło z jednej strony; gniazdo nigdy powyżej 30 °C.
- Wilgotność: wilgotna strefa dla czerwiu, bez zalewania, i dobrze oddzielony suchy spichlerz. Arena sucha.
- Woda: przez cały rok, w probówce z wodą i watą.
- Światło: gniazdo w półmroku, a arena oświetlona, bez bezpośredniego słońca.
- Zimowanie (diapauza): około 4 miesięcy, od listopada do lutego lub początku marca, w 10-15 °C (zob. „Zimowanie (diapauza)”).
Zakładanie kolonii: Twoja królowa z czerwiem krok po kroku
Królowa przychodzi do Ciebie w swojej probówce do zakładania kolonii: probówce z wodą na dnie, korkiem z waty, który ją zatrzymuje, a po drugiej stronie z królową i jej czerwiem (jajami, larwami lub poczwarkami, zależnie od etapu). Nie ma jeszcze robotnic. To najdelikatniejsza faza w życiu kolonii, ale też najprostsza w prowadzeniu, bo polega niemal wyłącznie na tym, żeby nie przeszkadzać.
- Po odebraniu. Połóż probówkę poziomo w spokojnym, ciepłym miejscu bez wibracji, z dala od kaloryferów i słońca. Przykryj ją kartonikiem lub ściereczką, aby królowa była w półmroku. Nie otwieraj jej: probówka jest już jej komorą lęgową.
- Temperatura. W 24-27 °C czerw dobrze się rozwija. Poniżej około 20 °C wszystko zwalnia i nic złego się nie dzieje: robotnice po prostu wyklują się później.
- Kilka małych nasion. Jak przystało na Messor, królowa może jeść nasiona w trakcie zakładania kolonii. Jeśli w probówce ich nie ma, połóż przy niej, na suchym końcu, szczyptę kanaru, prosa lub nasion trawy. Jeśli któreś wykiełkuje lub spleśnieje, usuń je.
- Pilnuj wody i waty. Jeśli wody bardzo ubędzie albo wata się zabrudzi lub spleśnieje, przygotuj nową, taką samą probówkę i przenieś królową przez wysypanie: otwórz starą probówkę przy wylocie nowej, przechyl ją i pozwól, by królowa z czerwiem przeszła, pomagając sobie miękkim pędzelkiem. Rób to bez pośpiechu i tylko raz.
- Obserwuj bez obaw, ale delikatnie. Możesz na nią patrzeć, kiedy chcesz, unosząc na chwilę kartonik i nie ruszając probówki. Królowe przyzwyczajają się do tego, że się na nie patrzy; szkodzą im wstrząsy, wibracje i zmiany temperatury.
Ile to trwa. Z doświadczenia hodowców wynika, że od jaja do robotnicy Messor potrzebują około 6-8 tygodni w 24-27 °C, a w chłodzie znacznie dłużej. Pierwsze robotnice są małe, to wspomniane nanitki: to normalne. Jeśli w którymś momencie zauważysz, że kupka jaj się zmniejsza, również się nie niepokój: w trakcie zakładania kolonii królowe zjadają część jaj.
Pojawiają się robotnice. Wraz z pierwszymi robotnicami kolonia zaczyna potrzebować pokarmu z zewnątrz. Podłącz probówkę do małej areny albo otwórz watę wewnątrz pudełka-areny z barierą i zacznij podawać różne nasiona i pierwsze białko, w bardzo małych kawałkach. Gdy kolonia będzie miała 15-20 robotnic, a probówka zrobi się dla niej za ciasna, nadejdzie czas na formikarium.
Jeśli dotrze jesienią. Jeśli królowa dotrze do Ciebie tuż przed zimowaniem, pozwól jej przezimować w probówce, w chłodnym miejscu i bez dogrzewania: tak robimy w Antomas z młodymi królowymi Messor. Wiosną, z ciepłem, składanie jaj rusza na nowo, a kolonia startuje z impetem.
Zalecane formikaria
W Antomas polecamy Qbiki z serii Alpha od Anthouse, modułowe i zaprojektowane tak, by rosły razem z kolonią. Gdy kolonia wyjdzie z probówki, QBIK ONE ze średnimi korytarzami to idealne miejsce: w sam raz na start i wszystko widać.
Gdy pojawią się pierwsze majory, rozbuduj je o QBIK DUO i rób to zawsze z większymi korytarzami: największe robotnice gatunku z jej kompleksu potrzebują szerokich przejść.
Ani gips, ani ytong. Messor gryzą miękkie materiały, aż je zniszczą, a duża kolonia rozprawi się z każdym domowym gniazdem z gipsu. Wybieraj profesjonalne formikaria z materiałów, których nie są w stanie przegryźć.
- Spichlerz i czerw, każde na swoim miejscu. Nawilżaj tylko strefę czerwiu. Jeśli całe gniazdo jest wilgotne, nasiona kiełkują lub pleśnieją.
- Woda w probówce, a cukier w poidełku. Płyny z cukrem nigdy na wacie, która szybko pleśnieje; lepiej w poidełku, w którym kropla jest łatwo dostępna.
- Arena przestronna i sucha, z odrobiną piasku na śmietnik i ścieżki.
Przeprowadzka do formikarium
W Antomas przenosimy kolonie przez wysypanie. Gdy kolonia będzie gotowa, otwórz probówkę nad areną lub nad wejściem do QBIK ONE i wysyp królową, robotnice, czerw i nasiona, delikatnie postukując, a maruderom pomóż pędzelkiem. Strefę gniazda trzymaj w półmroku, a wilgotną przygotuj wcześniej: w ciągu kilku godzin zajmą swój nowy dom. Kolejne rozbudowy robi się tak samo.
Karmienie
Nasiona, wszelkiego rodzaju. To żniwiarka, a podstawą jej diety są nasiona: kanar, proso, owies, pszenica, jęczmień, nasiona trawy, len, sezam lub mieszanki dla ptaków, zawsze nieprzetworzone, niesolone i nieprażone. Na początku małe lub miękkie nasiona, które zdołają otworzyć maleńkie robotnice; gdy pojawią się majory, także twarde. Od czasu do czasu zmieniaj mieszankę: w naturze jej sąsiadki zmieniają nasiona zależnie od pory roku.
- Kładź nasiona na arenie, z dala od waty i strefy wilgotnej, i pozwól, by to one przeniosły je do spichlerza.
- Usuwaj nasiona skiełkowane lub spleśniałe i co jakiś czas opróżniaj śmietnik.
Białko, im więcej, tym lepiej. Nasiona utrzymują kolonię, ale rośnie ona dzięki białku: królowa potrzebuje go, by składać jaja, a larwy, by się rozwijać. Dla świeżo założonej kolonii Thermobia domestica to idealna ofiara, ze względu na wielkość i miękkie ciało; gdy kolonia urośnie, podawaj na zmianę świerszcze, karaczany dubia, karaczany runner i mączniki, zmieniając owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego. W Antomas dajemy im też białko zwierzęce, takie jak kurczak czy tuńczyk, najlepiej gotowane. Jeśli w ciągu 24-48 godzin go nie zjedzą, usuń je.
Karm obficie. Im więcej mają jedzenia, tym więcej i szybciej rosną: kolonia wyczuwa, że są zasoby, i wychowuje więcej czerwiu. Jeśli codziennie zaglądasz do formikarium i usuwasz resztki, przekarmianie jest najlepszą strategią. Jeśli nie będziesz mógł często sprzątać, dostosuj porcje, bo zapomniane białko przynosi pleśń i roztocza.
Cukier tylko jako dodatek. Dla mrówki ziarnojadnej cukier jest dodatkiem. Możesz podawać jej nektar Blue Sugar od Anthouse w poidełku, od czasu do czasu na zmianę z innym nektarem: w Antomas, przy Messor, raz lub dwa razy w miesiącu. Nigdy gęstego miodu, w którym się przyklejają.
Woda: probówka z watą, zawsze pełna. To jedyna rzecz, której nigdy nie może zabraknąć.
Zimowanie (diapauza)
Zimowanie jest częścią jej cyklu, choć zima w Lewancie jest łagodniejsza niż w głębi Półwyspu Iberyjskiego. Dlatego w Antomas zalecamy zimowanie krótsze i łagodniejsze niż u M. barbarus: około 4 miesięcy, od listopada do lutego lub początku marca, z kolonią w 10-15 °C i zawsze poniżej około 18-20 °C. Nie trzeba silnego chłodu ani schodzenia poniżej około 8 °C, a w żadnym wypadku nie może być mrozu.
- Stopniowe obniżanie i podnoszenie temperatury, przez kilka tygodni, bez gwałtownych zmian.
- Nieogrzewany pokój, zadaszony taras w cieplejszych regionach lub chłodna komórka zwykle wystarczą.
- Woda zawsze. Będą jeść bardzo mało, prawie wyłącznie ze spichlerza, ale probówki nie może zabraknąć.
- Białka nie. W czasie zimowania go nie biorą, a ono tylko pleśnieje.
Poznasz, że kolonia weszła w zimowanie, bo rzadziej wychodzi, traci zainteresowanie białkiem i znikają poczwarki. Nie skracaj go, żeby szybciej rosła: uszanowanie jej odpoczynku to najlepszy sposób, by mieć zdrową królową przez wiele lat.
Zachowanie w niewoli
Uporządkowany dom. W ciągu kilku dni zobaczysz, jak kolonia dzieli gniazdo: czerw w wilgotnej części, nasiona w suchym spichlerzu, a na zewnątrz śmietnik z łuskami, resztkami i martwymi robotnicami. To jeden z najpiękniejszych widoków u żniwiarek.
Obrończynie swojego terenu. Nie są łowczyniami, ale z doświadczenia Antomas dojrzała kolonia rzuca się grupą na każdego owada, który wtargnie na jej arenę, a zagrożenie kończy jako białko. Dlatego nie łącz kolonii ani nie podłączaj do siebie dwóch formikariów z Messor.
Walczące królowe. W dojrzałych koloniach Messor hodowanych w domu pojawiają się czasem księżniczki, które bez możliwości lotu odrywają sobie skrzydła i zostają w gnieździe, pracując jak robotnice, z nadzwyczajną agresją; często same robotnice je zabijają, jeśli nie są im przydatne. U Messor znamy to z doświadczenia hodowców; u mrówek grzybiarek (tnących liście) udokumentowano, że bezskrzydłe dziewicze królowe przejmują zadania robotnic i agresywniej bronią gniazda. Szczegółowo wyjaśniamy to w opisie M. barbarus. Jeśli się pojawią, pozwól kolonii zdecydować.
Do oglądania. Kolonię ma się po to, by się nią cieszyć, obserwować ją i uczyć się od niej. Przy gnieździe w półmroku i oświetlonej arenie obserwuj je delikatnie: szybko przyzwyczajają się do Twojej obecności, a w swoich barwach prezentują się jak mało która.
Sygnały alarmowe: królowa spacerująca poza gniazdem zwykle oznacza brak wody lub nieodpowiednie gniazdo; pleśń w spichlerzu – wilgoć nie na swoim miejscu; a wiele martwych robotnic w krótkim czasie – problem z wodą, temperaturą lub resztkami jedzenia.
Ucieczki i obchodzenie się z mrówkami
Rzadko uciekają. Z doświadczenia Antomas Messor szukają wyjścia tylko wtedy, gdy brakuje im jedzenia, wody lub miejsca. Nie są dobrymi wspinaczkami, a bariera z oleju parafinowego lub PTFE na brzegu areny działa bardzo dobrze. Sprawdzaj jednak korki, uszczelki i wszelkie miękkie elementy: co mogą gryźć, w końcu przegryzą.
Obchodzenie się. W praktyce nie żądlą, a ugryzienie majora to tylko lekkie uszczypnięcie. Do wysypywania lub sprzątania używaj miękkiego pędzelka lub miękkiej pęsety, ze szczególną ostrożnością wobec królowej. I nigdy nie wypuszczaj kolonii ani królowej: poza Lewantem byłaby gatunkiem zawleczonym.
Czego nie robić
- Otwierać probówki z zakładaną kolonią bez potrzeby, przestawiać jej lub zostawiać w miejscu narażonym na wibracje.
- Przenosić kolonii z kilkoma zaledwie robotnicami do dużego formikarium.
- Umieszczać jej w gipsie, ytongu ani żadnym miękkim materiale: przegryzie go.
- Łączyć nasion z wilgocią: spichlerz zawsze z dala od strefy wilgotnej.
- Dawać za mało białka lub zostawiać je dłużej niż 24-48 godzin.
- Robić z cukru codziennego pokarmu.
- Podawać płynów z cukrem na wacie, odkrytej wody czy gęstego miodu.
- Odbierać im wody, nawet w czasie zimowania.
- Pomijać zimowanie, przeprowadzać je w mrozie lub kończyć je gwałtownie.
- Łączyć kolonii lub podłączać do siebie formikariów z różnymi koloniami Messor.
- Grzać gniazda powyżej 30 °C lub zostawiać formikarium na słońcu.
Źródła naukowe
Ten opis powstał na podstawie literatury naukowej o Messor hebraeus, jej kompleksie gatunków, Messor z Izraela i rodzaju Messor, a także doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze źródła:
- Keller, L. & Passera, L. (1989). Size and fat content of gynes in relation to the mode of colony founding in ants (Hymenoptera; Formicidae). Oecologia 80: 236–240. doi:10.1007/BF00380157
- Keller, L. & Genoud, M. (1997). Extraordinary lifespans in ants: a test of evolutionary theories of ageing. Nature 389: 958–960. doi:10.1038/40130
- Wilby, A. & Shachak, M. (2000). Harvester ant response to spatial and temporal heterogeneity in seed availability: pattern in the process of granivory. Oecologia 125: 495–503. doi:10.1007/s004420000478
- Steiner, F. M., Seifert, B., Grasso, D. A., Le Moli, F., Arthofer, W., Stauffer, C., Crozier, R. H. & Schlick-Steiner, B. C. (2011). Mixed colonies and hybridisation of Messor harvester ant species (Hymenoptera: Formicidae). Organisms Diversity & Evolution 11: 107–134. doi:10.1007/s13127-011-0045-3
- Nicolai, N. & Boeken, B. R. (2012). Harvester ants modify seed rain using nest vegetation and granivory. Ecological Entomology 37: 24–32. doi:10.1111/j.1365-2311.2011.01331.x
- Nehring, V., Boomsma, J. J. & d'Ettorre, P. (2012). Wingless virgin queens assume helper roles in Acromyrmex leaf-cutting ants. Current Biology 22: R671–R673. doi:10.1016/j.cub.2012.06.038
- Plowes, N. J. R., Johnson, R. A. & Hölldobler, B. (2013). Foraging behavior in the ant genus Messor (Hymenoptera: Formicidae: Myrmicinae). Myrmecological News 18: 33–49. Pełny tekst (PDF)
- Romiguier, J., Fournier, A., Yek, S. H. & Keller, L. (2017). Convergent evolution of social hybridogenesis in Messor harvester ants. Molecular Ecology 26: 1108–1117. doi:10.1111/mec.13899
- Zvik, Y. (2017). First record of myrmecophily in the scorpion Birulatus israelensis (Scorpiones: Buthidae). Arachnologische Mitteilungen 54: 21–23. doi:10.5431/aramit5404
- Steiner, F. M., Csősz, S., Markó, B., Gamisch, A., Rinnhofer, L., Folterbauer, C., Hammerle, S., Stauffer, C., Arthofer, W. & Schlick-Steiner, B. C. (2018). Turning one into five: integrative taxonomy uncovers complex evolution of cryptic species in the harvester ant Messor «structor». Molecular Phylogenetics and Evolution 127: 387–404. doi:10.1016/j.ympev.2018.04.005
- Salata, S., Lapeva-Gjonova, A., Georgiadis, C. & Borowiec, L. (2023). Review of the Messor semirufus complex (Hymenoptera, Formicidae) in Greece. ZooKeys 1185: 105–142. doi:10.3897/zookeys.1185.111484
- Poziom trudności
- Podstawowy

