Odontomachus schoedli
Napięta sprężyna we mgle górskiego lasu. Ta dwubarwna mrówka pułapka, Odontomachus schoedli, patroluje dno górskich lasów Azji Południowo-Wschodniej z szeroko rozwartymi żuwaczkami: gdy ofiara musnie jej włoski spustowe, zamyka je w ułamku milisekundy, jednym z najszybszych ruchów w świecie zwierząt. Kasztanoworuda z przodu i prawie czarna z tyłu, do 16 mm, poluje uderzeniem żuwaczek, wystrzeliwuje się skokiem, gdy ktoś ją zaskoczy, i broni gniazda żądłem. Niezwykle rzadki klejnot w hobby, dla doświadczonych hodowców szukających tropikalnej mrówki, która potrzebuje chłodu, a nie ciepła. Kolonie i królowe. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
Mrówka pułapka z gór Azji Południowo-Wschodniej, mierząca 13-16 mm, z kasztanowo-rudawą głową i tułowiem oraz ciemnym gasterem, która zamyka żuwaczki w ułamku milisekundy. Kolonie z królową. To tropikalna mrówka górska: chłodne gniazdo (21-24 °C), bardzo wilgotne (70-90%) i z włóknem kokosowym, obfita i urozmaicona zdobycz i bez zimowania. Klucz: temperatura w gnieździe nie może długotrwale przekraczać 26 °C. Letni upał to jej największy wróg.
Odontomachus schoedli Sorger & Zettel, 2011 to mrówka pułapka z Azji Południowo-Wschodniej: polująca przedstawicielka Ponerinae, mierząca 13-16 mm, która przemierza dno lasu z szeroko rozwartymi żuwaczkami i zatrzaskuje je, gdy ofiara dotknie jej włosków spustowych. Należy do grupy gatunków O. infandus, najbardziej zróżnicowanej wśród mrówek pułapek archipelagu, i według opublikowanych danych jest endemitem gór północnych Filipin, gdzie żyje na średnich wysokościach, w lasach o klimacie chłodnym i wilgotnym przez cały rok.
Opisano ją w 2011 roku i od tamtej pory prawie nikt jej nie badał: nie opisano ani królowej, ani samca, ani choćby jednego gniazda. Wiemy natomiast, co łączy ją z jej rodzajem, do którego należą jedne z najszybszych mrówek na świecie, i co mówi o niej jej ojczyzna: to tropikalna mrówka górska, która w domu potrzebuje chłodu i wilgoci, a nie ciepła. Dlatego w całym tym poradniku zawsze oddzielamy trzy rzeczy: to, co udokumentowano dla gatunku, to, co wiadomo o jej krewnych, i to, co widzimy w Antomas.
Biologia
Nazwa na cześć entomologa z Wiednia
Opisali ją w 2011 roku entomolodzy Daniela M. Sorger i Herbert Zettel w rewizji filipińskich Odontomachus, którą opublikowali w czasopiśmie Myrmecological News. Był to piąty rozdział serii o mrówkach archipelagu, w którym uporządkowali trudny rodzaj: wyróżnili na wyspach cztery grupy gatunków, opracowali klucz do ich oznaczania i opisali trzy nowe gatunki. Jednym z nich jest nasz.
Nazwa upamiętnia Stefana Schödla, nieżyjącego już kustosza kolekcji błonkówek w Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu, który zebrał większość okazów, na podstawie których opisano gatunek. Dlatego pisze się schoedli, z „oe” zamiast niemieckiego „ö”: nazwy naukowe nie dopuszczają umlautów.
Gatunek opisano na podstawie 25 robotnic. Holotyp, czyli okaz odniesienia dla nazwy, zebrano w lutym 1999 roku na zboczu góry, na wysokości 1600 m, i przechowuje się go na Uniwersytecie Filipin w Los Baños. Pozostałe 24 okazy, paratypy, są rozdzielone między ten uniwersytet, Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, muzeum w Wiedniu i prywatną kolekcję Zettelów. Światowy katalog mrówek, AntCat, podaje ją jako gatunek ważny, w oryginalnej kombinacji i bez żadnych synonimów. Nigdzie natomiast nie ma opisu królowej ani samca: ponad piętnaście lat później wciąż ich nie opisano.
Dlaczego „dwubarwna”?
W oryginalnym opisie robotnica ma głowę i mezosomę („tułów”) w kolorze średniego kasztanu, jak czekolada mleczna, a petiolus i gaster ciemnokasztanowe. W kluczu z tego samego artykułu głowa i mezosoma są opisane jako jednolicie rudawokasztanowe. Z bliska i w dobrym świetle robotnica ma przednią połowę rudawą, a tylną prawie czarną: z tego kontrastu bierze się określenie „dwubarwna”, którym ją opisujemy.
Jest pewna ciekawostka: w tym samym artykule gatunkiem, który autorzy wprost nazywają „dwubarwnym”, jest inny, O. alius, z jasną głową i gasterem oraz ciemnym tułowiem. A przede wszystkim jest ostrzeżenie, które dotyczy całej grupy: kolor nie służy do jej oznaczania. Sorger i Zettel znaleźli okazy jej krewniaczki O. infandus, z północy archipelagu, o dokładnie takim samym ubarwieniu.
Jej sobowtór w górach: O. infandus
Na części swojego zasięgu O. schoedli żyje obok O. infandus, innej dużej mrówki pułapki z archipelagu. To gatunki z tej samej grupy, podobnej wielkości, a czasem w tym samym kolorze. Żeby je odróżnić, trzeba obejrzeć pod lupą trzy szczegóły:
- Pronotum, przednia część tułowia. U O. schoedli pokrywają je drobne bruzdy poprzeczne, biegnące z boku na bok; u O. infandus mniej więcej podłużne.
- Kolec petiolusa, czyli „talii”. U O. schoedli petiolus jest masywny i kończy się kolcem krótkim i prawie prostym; u O. infandus kolec jest dłuższy i zakrzywiony do tyłu.
- Kolor, z zastrzeżeniami. O. infandus ma zwykle głowę jaśniejszą niż reszta ciała, która jest ciemnokasztanowa lub czarniawa.
W sklepie mamy dwa inne filipińskie Odontomachus z tej samej grupy: O. infandus i O. banksi, którą rozpoznaje się po żółtopomarańczowej głowie i znacznie bardziej owłosionym tułowiu. Jest też trzeci gatunek, podobny do niej ubarwieniem: O. ampipitbaybay, opisany w 2024 roku z lasu nadmorskiego, niemal na poziomie morza. Jest nieco mniejszy, do około 13,5 mm, i ma proporcjonalnie krótsze czułki.
Ponieważ królowej O. schoedli nie opisano, u tych mrówek oznacza się gatunek zawsze na podstawie robotnic.
Czternaście mrówek pułapek na jednym archipelagu
Filipiny to małe laboratorium ewolucji Odontomachus. Sorger i Zettel podzielili tutejsze gatunki na cztery grupy, a grupa O. infandus, do której należy nasza mrówka, jest zdecydowanie najbogatsza: łączy duże mrówki o długich żuwaczkach, prawie wszystkie endemiczne dla jednej wyspy lub jednego pasma gór. Od 2011 roku wciąż pojawiają się nowe gatunki: jeden w 2018, kolejny w 2023 i nadmorski O. ampipitbaybay w 2024 roku. Razem z nim archipelag liczy 14 gatunków ważnych tego rodzaju, spośród około 80 znanych na całym świecie.
Żadna z tych prac nie zmieniła statusu O. schoedli, ale praca z 2024 roku ponownie porównuje ją z sąsiadkami i poprawia klucz grupy. W przypadku tak słabo zbadanego gatunku to najlepszy znak, że wciąż jest punktem odniesienia.
Górska mrówka pułapka
Większość Odontomachus hodowanych w hobby to mrówki z ciepłych nizin. Nasza nie. Według opublikowanych danych O. schoedli jest endemitem Filipin i znana jest tylko z pasm górskich na północy archipelagu, ze średnich wysokości: holotyp zebrano na wysokości 1600 m, a pozostałe opublikowane stanowiska także leżą w górach. Sorger i Zettel zebrali ją w wyższych partiach, w mocno zdegradowanych lasach, a praca z 2024 roku umieszcza ją na dnie lasów wtórnych i pierwotnych w tych samych górach. Na platformach nauki obywatelskiej są zdjęcia z innych pobliskich pasm, ale to oznaczenia ze zdjęć, których nikt nie zweryfikował.
Gdzie zakłada gniazdo? Nie ma na ten temat żadnych opublikowanych danych. Wiemy natomiast, że jej krewniaczkę O. infandus, żyjącą w tych samych górach, także spotyka się na dnie lasu, i że większość Odontomachus gniazduje w ziemi, pod kamieniami i zwalonymi pniami lub w spróchniałym drewnie. Z tych wskazówek i z klimatu jej ojczyzny wyłania się obraz mrówki z dna górskiego lasu: chłodnego, ciemnego i zawsze wilgotnego.
Jej ojczyzna: wieczna wiosna i ulewne deszcze
W górach, w których żyje, panuje tropikalny klimat górski, bardzo różny od klimatu plaż i nizinnych lasów deszczowych Filipin. Oto jego liczby według oficjalnych norm klimatycznych dla tego obszaru:
- Średnia temperatura miesięczna: od około 17 °C w najchłodniejszym miesiącu do około 21 °C w najcieplejszym. Różnica między nimi to niewiele ponad 3 °C.
- Średnie maksymalne: 22-25,5 °C. W ciągu ponad stu lat pomiarów maksimum absolutne ledwie przekroczyło 30 °C.
- Średnie minimalne: 13-16,5 °C, z pojedynczymi nocami o temperaturze 8-10 °C podczas fal chłodu.
- Wilgotność powietrza: 84-93% przez cały rok.
- Opady: około 3800 mm rocznie, prawie dziewięć razy więcej niż w środkowej Hiszpanii. Od grudnia do lutego trwa pora sucha i chłodna, z mgłami i rosą; od maja do października przychodzi monsun, z miesiącami, w których spada ponad 750 mm.
- Długość dnia: od około 11 do 13 godzin w ciągu roku.
Niziny tego samego kraju są cieplejsze o około 8 °C. A na dnie lasu, gdzie żyje kolonia, temperatura jest jeszcze stabilniejsza. Badanie z 2024 roku z danymi z lasów tropikalnych całego świata wykazało, że tuż przy ziemi podszyt jest średnio o 1,6 °C chłodniejszy niż otwarta przestrzeń i mniej się waha między dniem a nocą, zwłaszcza w górach. Na innej filipińskiej górze, na wysokości około 1550 m, gleba na głębokości pół metra miała około 19 °C. Zdegradowany las nieco słabiej łagodzi dzienne ciepło, ale nie zmienia to obrazu: O. schoedli żyje w wiecznej wiośnie, ani zimnej, ani upalnej, i przesiąkniętej wilgocią.
Dla hodowli wniosek jest jasny. Nie potrzebuje ciepła: potrzebuje stabilnego chłodu i stałej wilgotności. I nie ma zimy: różnica między porami roku jest tak mała, że nie ma powodu, by ją zimować (zob. „Zalecane parametry” i „Zimowanie”).
Pułapka z zapadką, sprężyną i spustem
Żuwaczki Odontomachus to nie szczypce: to katapulta. Gdy robotnica je otwiera, na około 180°, mała zapadka w stawie blokuje je w tej pozycji. Wtedy ogromny mięsień, który je zamyka, kurczy się powoli i z całej siły, a ta energia gromadzi się w głowie jak w napiętym łuku. Do jej uwolnienia wystarczy maleńki mięsień, spustowy, który zwalnia zapadkę. Obie żuwaczki zamykają się jednocześnie i gwałtownie.
A kto pociąga za spust? Długie włoski spustowe, które wyrastają z wewnętrznego brzegu żuwaczek i są skierowane do przodu. Gdy ofiara ich dotknie, sygnał biegnie przez olbrzymie neurony czuciowe i ruchowe, znacznie grubsze niż zwykle, które przekazują go niemal bez opóźnienia do mięśnia spustowego. Wulfila Gronenberg, Jürgen Tautz i Bert Hölldobler opisali ten obwód w 1993 roku w Science: to jeden z najszybszych znanych odruchów u owadów, a cały proces, od dotknięcia do uderzenia, trwa zaledwie kilka milisekund.
Najbardziej zdumiewające jest to, że ta sama żuwaczka służy też do czegoś zupełnie przeciwnego. W 1999 roku Sebastian Just i Gronenberg zarejestrowali aktywność jej mięśni: cztery neurony otwierają żuwaczkę, a osiem ją zamyka. Przy delikatnych ruchach, takich jak przytrzymywanie ofiary, czyszczenie towarzyszki czy przenoszenie jaja, mrówka aktywuje te neurony stopniowo, a czasem jednocześnie otwiera i zamyka, żeby precyzyjnie dopasować ruch. Mięsień spustowy wchodzi do gry tylko przy uderzeniu. Młot i szczypce w jednym pyszczku.
Jedno z najszybszych uderzeń w świecie zwierząt
W 2006 roku zespół kierowany przez biolożkę Sheilę Patek sfilmował O. bauri z prędkością dziesiątek tysięcy klatek na sekundę i zmierzył jej uderzenie. Liczby obiegły cały świat:
- Prędkość: koniec żuwaczki osiąga 35-64 m/s, do około 230 km/h.
- Czas trwania: pełne zamknięcie trwa średnio 0,13 milisekundy, setki razy krócej niż mrugnięcie okiem.
- Siła: każda żuwaczka uderza z siłą ponad 300 razy większą niż ciężar mrówki.
Było to najszybsze uderzenie drapieżnika, jakie zmierzono do tamtej pory. Dziś rekord należy do dwóch innych zwierząt o niezwykłych żuwaczkach: żołnierza pewnego termita z Ameryki Środkowej, który w 2008 roku osiągnął około 67 m/s, i Mystrium camillae, która w 2018 roku doszła do około 90 m/s dzięki innemu mechanizmowi, kłapnięciu podobnemu do pstryknięcia palcami. Ale żadne z nich nie łączy szybkości z sidłami, które napina się, blokuje i odpala na życzenie.
Nie jest to wynalazek zarezerwowany dla Odontomachus. Żuwaczki pułapkowe pojawiły się w ewolucji mrówek co najmniej cztery razy. Wśród Ponerinae dzieli je ze swoim rodzajem siostrzanym, Anochetus, do którego należy inna mrówka pułapka z naszego sklepu.
Skakanie na żuwaczkach
Tak potężne uderzenie ma skutek uboczny: jeśli żuwaczka trafi w coś twardego, odrzut wyrzuca mrówkę w powietrze. Badanie z 2006 roku opisało dwa różne skoki:
- Skok ucieczkowy. Robotnica pochyla głowę, uderza żuwaczkami w podłoże i wystrzeliwuje w górę, obracając się wokół własnej osi dziesiątki razy na sekundę. U O. bauri osiągał wysokość do 8,3 cm, kilka razy większą niż długość mrówki.
- Skok „bramkarza”. Uderzając w intruza lub ściankę, mrówka odlatuje prawie poziomo. Najdłuższy skok mierzył 39,6 cm.
Przypadek czy strategia? Przez lata uważano, że to przypadkowe skutki uderzenia. W 2009 roku badanie czterech gatunków Odontomachus wykazało, że skok pionowy jest znacznie częstszy u mrówek, które znalazły się na cudzym terytorium: używają go do ucieczki. Skok poziomy natomiast zależy głównie od kąta uderzonej powierzchni i wygląda raczej na przypadek. A skok ucieczkowy działa: w starciu z lejkami mrówkolwów O. brunneus uciekała skokiem w 15% spotkań, a z unieruchomionymi żuwaczkami uciekała znacznie rzadziej.
W domu szybko się o tym przekonasz: zaskoczona robotnica może wystrzelić w powietrze po uderzeniu żuwaczkami. Dlatego tak nalegamy na pokrywę (zob. „Ucieczki i bariery”).
Bramkarze z dyskoteki
W 1989 roku biolodzy Norman Carlin i David Gladstein opisali jedną z najciekawszych metod obrony w świecie mrówek i nazwali ją obroną bramkarza (po angielsku „bouncer defense”). Badali głównie O. ruginodis, ale potwierdzili ją u innych gatunków rodzaju.
- Strażniczka przy drzwiach. Przy wejściu do gniazda zwykle stoi robotnica z napiętą pułapką. W ich koloniach laboratoryjnych wejście było strzeżone przez 54% czasu w dzień i 21% w nocy, a warta nie była sprawą jednej kasty: prawie wszystkie robotnice pełniły dyżury.
- Intruzi w powietrzu. Gdy zbliża się obca mrówka, strażniczka uderza ją żuwaczkami i odrzuca daleko. W 50 uderzeniach w robotnice o długości około 3 mm intruz odlatywał średnio na 4 cm, a maksymalnie na 14 cm, od 4 do 45 razy dalej, niż wynosi jego długość. W ten sposób wyrzucały dwanaście różnych gatunków, wśród nich groźną mrówkę ogniową.
- A jeśli to nie wystarcza, posiłki. Gdy na gniazdo wysypano około 200 mrówek ogniowych, strażniczka wyrzuciła pierwsze, a zaraz potem masowo wyszły jej towarzyszki. Dużym mrówkom, których nie mogły odrzucić, odcinały nogi.
Bardzo możliwe, że zobaczysz coś podobnego w swoim gnieździe: robotnicę stojącą nieruchomo przy wejściu, z rozwartymi żuwaczkami, która rzuca się na wszystko, co się zbliży.
Nawigacja według koron drzew
Odontomachus polują samotnie: każda robotnica przemierza na własną rękę ziemię i ściółkę z napiętą pułapką, a gdy jej czułki wykryją ofiarę, ustawia się tak, by ta dotknęła włosków spustowych. Jeśli ofiara się broni, przytrzymuje ją i żądli. Kilka gatunków poluje głównie na termity, ale w laboratorium nie są wybredne: przyjmują prawie każdego owada, z którym sobie poradzą.
Jak wracają do domu, nie zostawiając śladu? W 1989 roku Paulo Oliveira i Bert Hölldobler badali O. bauri w lesie deszczowym w Panamie i odkryli, że orientują się, patrząc na wzór, jaki korony drzew tworzą na tle nieba: jeśli obracano to „sklepienie” o ćwierć obrotu, mrówka zmieniała kierunek powrotu. Na nowym terenie podnosiły głowę kilka razy na minutę, jak ktoś, kto zagląda do mapy. Gdy znajdą coś dużego, na przykład karaczana albo kroplę miodu, werbują towarzyszki, ale bez ścieżki zapachowej: zwerbowane wychodzą szukać na własną rękę.
Chemię zostawiają natomiast na alarm. W 1973 roku odkryto, że Odontomachus wytwarzają pirazyny, z tej samej rodziny cząsteczek, która nadaje aromat palonej kawie i skórce chleba, i był to jeden z pierwszych przypadków znalezienia ich u zwierzęcia. Wytwarzają je w gruczołach żuwaczkowych i używają jako feromonu alarmowego. Jeśli kiedyś otworzysz gniazdo, a robotnice wyjdą wszystkie naraz z otwartą pułapką, już wiesz dlaczego.
Jad, który jest też antybiotykiem
Oprócz pułapki Odontomachus mają funkcjonalne żądło, którym dobijają broniące się ofiary i się bronią. Ich jad dokładnie zbadano u azjatyckiego gatunku O. monticola: to koktajl prawie dwustu składników. Najliczniejsze są peptydy podobne do pilosulin australijskich mrówek buldogów, Myrmecia.
Zaskakujące jest to, do czego służą niektóre z nich. W 2019 roku japoński zespół wykazał, że kilka z tych peptydów zabija bakterie, takie jak Escherichia coli i Staphylococcus aureus, silniej niż niektóre wzorcowe peptydy antybiotyczne, a inny wywołuje uwalnianie histaminy podobnie jak melityna, główny składnik jadu pszczelego. To logiczne: kolonia, która żyje w wilgotnej glebie lasu, otoczona grzybami i bakteriami, musi się bronić także przed tym, czego nie widać. O jadzie O. schoedli nic nie wiadomo, ale wszystko wskazuje na to, że dzieli tę chemię ze swoim rodzajem.
Pojedynki na czułki i królowe, które się pilnują
Kolonie Odontomachus są małe i silnie zhierarchizowane. U O. brunneus, gatunku z Florydy, Scott Powell i Walter Tschinkel odkryli w 1999 roku, że robotnice ustalają porządek w zrytualizowanych pojedynkach: walczą uderzeniami czułków, przyjmują postawy uległości, a czasem się gryzą. Zwyciężczyni pojedynku zbliża się do czerwiu, a przegrana się oddala. W efekcie powstaje podział pracy bez szefa: dominujące pełnią rolę opiekunek przy czerwiu i mają lepiej rozwinięte jajniki, a podporządkowane wychodzą polować. Jeśli królowa zginie, dominujące od razu zaczynają składać jaja.
U innych gatunków jest kilka królowych i one także się pilnują. W brazylijskiej kolonii O. chelifer żyło razem 13 bezskrzydłych królowych, z których kilka składało jaja jednocześnie, uporządkowanych w hierarchię: królowe o wyższej pozycji atakowały te, które składały jaja, a w niektórych przypadkach zjadały świeżo złożone jajo. Robotnice z kolei składały miękkie jaja, które się nie rozwijają i służyły królowym za pokarm. To tak zwane jaja troficzne, które zaobserwowano też u azjatyckiego gatunku żyjącego na Filipinach, O. simillimus.
O społeczeństwie O. schoedli nic nie opublikowano. Nasze kolonie mają jedną królową, a w naturze kolonie tego rodzaju liczą zwykle kilkadziesiąt lub kilkaset robotnic.
Larwy, które jedzą same i przędą pod ziemią
Jak u wielu Ponerinae, larwy Odontomachus nie czekają, aż dostaną przeżuty pokarm. Robotnice zostawiają obok nich kawałki ofiary lub całą ofiarę, a larwy jedzą bezpośrednio z niej. I nie tylko mięso: u O. chelifer larwy karmione osnówką pewnych nasion, mięsistą otoczką bogatą w tłuszcze, urosły około 3,5 razy bardziej niż larwy na diecie kontrolnej. Dla łowczyni dobry deser też się liczy.
Gdy larwa kończy wzrost, zamyka się w jedwabnym kokonie, żeby przemienić się w poczwarkę. Już w 1915 roku myrmekolog William M. Wheeler zauważył, że larwy mrówek nie potrafią uprząść kokonu, jeśli nie są otoczone drobinami, do których mogą przymocować nić, i że dlatego robotnice je zakopują lub przykrywają ziemią i resztkami. Hodowcy Odontomachus potwierdzają to w praktyce: na szkle lub gładkim plastiku, bez podłoża, larwom raz po raz się nie udaje, a z wilgotnym włóknem kokosowym przędą bez problemu. To samo dzieje się przy upale i braku wilgoci (zob. „Klucz: tropikalna mrówka, która nie znosi upału”).
Rozmiar i morfologia
Duża i smukła przedstawicielka Ponerinae o wydłużonej głowie, z długimi i prostymi żuwaczkami typowymi dla rodzaju i funkcjonalnym żądłem.
- Ubarwienie. Głowa i mezosoma od średniokasztanowych po rudawe; petiolus i gaster ciemnokasztanowe. To ten kontrast, od którego pochodzi określenie „dwubarwna”, ale nie służy on do jej oznaczania (zob. „Dlaczego »dwubarwna«?”).
- Głowa. Wydłużona: jej szerokość to około trzech czwartych długości. Pokrywają ją drobne bruzdy, sięgające aż do tylnego brzegu.
- Czułki. Z bardzo długim trzonkiem, 1,4-1,5 raza dłuższym niż szerokość głowy.
- Żuwaczki. Długie i proste, 1,65-2,13 mm, czyli ponad połowa długości głowy. Wyrastają blisko siebie pośrodku głowy, kończą się kilkoma dużymi zębami, a na wewnętrznym brzegu mają rząd ząbków. Na wewnętrznym brzegu wyrastają też włoski spustowe pułapki.
- Tułów. Pronotum ma drobne bruzdy poprzeczne, podobnie jak boki tułowia.
- Petiolus. Masywny, z krótkim i prawie prostym kolcem na szczycie.
- Owłosienie. Pubescencja, czyli delikatny meszek, jest rzadka i długa.
- Żądło. Funkcjonalne: używają go do dobijania ofiar i do obrony.
- Królowa. Nieopisana. Dla porównania królowa jej krewniaczki O. infandus mierzy 15,5-16,1 mm, niewiele więcej niż duża robotnica.
- Samiec. Nieopisany.
- Rozwój. Przepoczwarczają się w jedwabnym kokonie, a do jego uprzędzenia larwy potrzebują podłoża (zob. „Larwy, które jedzą same i przędą pod ziemią”).
Przybliżone wymiary
- Robotnice: 12,75-16,25 mm długości całkowitej; głowa 2,95-3,60 mm długości i 2,12-2,62 mm szerokości
- Królowa: brak opublikowanych wymiarów
- Samiec: brak opublikowanych wymiarów
Wymiary robotnicy pochodzą z oryginalnego opisu (Sorger i Zettel, 2011): to wymiary holotypu oraz paratypów o najmniejszej i największej głowie, przy czym długość całkowitą mierzono z wyprostowaną głową. Nie ma opublikowanych wymiarów królowej ani samca.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
To nie jest gatunek trudny z powodu tego, co je, ale z powodu klimatu, którego potrzebuje. Jej potrzeby sprowadzają się do trzech: stabilnego chłodu, w granicach 21-24 °C; bardzo wilgotnego gniazda z włóknem kokosowym, żeby larwy mogły uprząść kokon, i obfitej i urozmaiconej zdobyczy. Wyzwaniem jest ta pierwsza. W wielu domach w południowej Europie lato utrzymuje w pokojach przez całe tygodnie ponad 26-28 °C, a dla mrówki, która żyje w wiecznej wiośnie, to fala upałów, która się nie kończy. Do tego skacze na żuwaczkach, żądli, a opublikowanych informacji o hodowli prawie nie ma: nie znaleźliśmy ani jednego dziennika hodowli tego gatunku. Sklepy zwykle umieszczają azjatyckie Odontomachus na poziomie średnim lub „dla doświadczonych hodowców”; w Antomas umieszczamy naszą na poziomie zaawansowanym.
I naprawdę warto. To duża, elegancka i widowiskowa mrówka pułapka, która poluje uderzeniem żuwaczek i skacze jak sprężyna. Do tego jest niezwykle rzadka w hobby: nie znaleźliśmy innego europejskiego sklepu, który by ją oferował. I ma zaletę, którą ma niewiele tropikalnych mrówek: nie potrzebuje ciepła. Jeśli masz w domu chłodny kąt, sporą część pracy masz już za sobą.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 21-24 °C. Łagodny nocny spadek o 2-3 °C jest naturalny i jej nie szkodzi. Nie dopuszczaj, by długotrwale przekraczała 26 °C, i nigdy powyżej 28 °C.
- Temperatura areny: pokojowa, nie wyższa niż około 25 °C.
- Wilgotność gniazda: bardzo wysoka i stabilna, bez zalewania: orientacyjnie 70-90%. W jej ojczyźnie wilgotność powietrza wynosi 84-93% przez cały rok.
- Podłoże: włókno kokosowe w gnieździe, zawsze wilgotne (zob. „Polecane formikarium”).
- Arena: czysta, dobrze wentylowana i suchsza niż gniazdo, z wodą zawsze dostępną w probówce z watą.
- Światło: wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, z normalnym cyklem dnia i nocy. W jej ojczyźnie dzień trwa od 11 do 13 godzin przez cały rok.
- Zimowanie: nie zimuje (zob. „Zimowanie”).
To gatunek o wysokiej wilgotności, a dopuszczenie do wyschnięcia gniazda to poważny błąd: hodowcy innych Odontomachus są zgodni, że suche gniazdo hamuje rozwój czerwiu i sprawia, że larwy nie przędą kokonu. Wysoka wilgotność nie oznacza zalewania. Chłód i wilgoć razem to idealna pożywka dla pleśni, więc delikatna wentylacja i codzienne usuwanie resztek są równie ważne jak woda.
Klucz: tropikalna mrówka, która nie znosi upału
To najważniejszy punkt tego poradnika. Wiele opisów Odontomachus zaleca 24-28 °C i to jest właściwe dla gatunków z nizinnych lasów deszczowych. Ale O. schoedli żyje w górach, gdzie średnia maksymalna najcieplejszego miesiąca nie sięga 26 °C, a dno lasu utrzymuje się w okolicach 19-20 °C (zob. „Jej ojczyzna: wieczna wiosna i ulewne deszcze”). Dla niej stałe 28 °C to tak, jak dla nas całe lato fali upałów.
Z doświadczenia Antomas, podobnie jak u wielu gatunków podziemnych i Ponerinae, powyżej 28 °C larwy mają problemy z uprzędzeniem kokonu. U gatunku górskiego margines jest jeszcze węższy, dlatego zalecamy, by temperatura nie przekraczała długotrwale 26 °C. To zalecenie oparte na klimacie jej ojczyzny i na naszym doświadczeniu z innymi Ponerinae: dla tego gatunku nie ma badań laboratoryjnych.
Jak to poznać: duże już larwy, którym nie udaje się otoczyć kokonem i które w końcu giną lub zostają zjedzone przez kolonię, czerw, który przestaje się rozwijać, albo robotnice stłoczone w najchłodniejszym i najwilgotniejszym kącie gniazda. Jeśli to widzisz, sprawdź najpierw temperaturę, a potem wilgotność i podłoże.
Jak temu zapobiec:
- Dobrze wybierz miejsce: najchłodniejszy pokój w domu, z dala od okien, bezpośredniego słońca, kaloryferów i urządzeń, które oddają ciepło. Niska półka, blisko podłogi, jest zwykle o kilka stopni chłodniejsza.
- Postaw termometr przy gnieździe i sprawdzaj go zwłaszcza w letnie popołudnia.
- Latem żadnego sztucznego ogrzewania. Jeśli w Twoim domu przez całe tygodnie jest powyżej 26 °C, będziesz potrzebować klimatyzowanego pokoju.
- Zimą ciepło tylko wtedy, gdy to konieczne. Jeśli w domu temperatura spada poniżej około 19-20 °C, użyj łagodnego źródła ciepła z termostatem z boku gniazda, żeby kolonia mogła wybierać; nigdy pod całym gniazdem.
- Wilgotność i włókno kokosowe, zawsze. Upał to najbardziej zdradliwy czynnik, ale nie jedyny (zob. „Larwy, które jedzą same i przędą pod ziemią”).
Polecane formikarium
W Antomas polecamy serię Qbik Wild od Anthouse, z gipsu, w wersji Hybrid, która najlepiej utrzymuje bardzo wilgotne i stabilne gniazdo. Pod korytarzami ma oddzielony od nich zbiornik na wodę, który rozprowadza wilgoć przez parowanie przez siatkę z węglem aktywnym, żeby woda nie stała w komorach, a uzupełnia go boczna probówka z wodą. Odpowiedni format dla naszych kolonii to Qbik Wild Duo P 2C Hybrid.
Gips ma jeszcze jedną zaletę dla tego gatunku: odparowując wodę, utrzymuje się nieco chłodniejszy niż powietrze w pokoju. W gnieździe potrzebny jest też niezbędny składnik: włókno kokosowe. Połóż cienką warstwę w komorach i utrzymuj ją wilgotną. Pełni dwie funkcje:
- Do przędzenia kokonu. Larwy potrzebują drobin, do których mogą przymocować jedwabną nić, a robotnice je nimi zakopują lub przykrywają. Hodowcy Odontomachus są zgodni, że wilgotne włókno kokosowe sprawdza się bardzo dobrze, a na gładkich powierzchniach, takich jak szkło, akryl czy plastik z drukarki, larwom raz po raz się nie udaje.
- Dla wilgotności. Zatrzymuje wodę i rozprowadza ją po komorze, jak dno lasu.
Pilnuj, żeby w komorach z czerwiem wciąż było włókno: robotnice czasem wynoszą je z gniazda i larwy zostają bez materiału. Jeśli tak się stanie, uzupełnij trochę. Używaj włókna kokosowego bez nawozów i dodatków. Uzupełnij zestaw tymi elementami:
- Zamknięta pokrywa na arenie i bariera z oleju na krawędzi (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Czysta i przewiewna arena, bez resztek, na których rozwija się pleśń, i bez przedmiotów, które mogą posłużyć za most nad barierą.
- Woda zawsze dostępna: dla gatunków o długich żuwaczkach, takich jak ten, w Antomas polecamy na arenie probówkę z wodą i watą; bez problemu piją z waty.
- Poidełko na słodkie płyny; nigdy wata (zob. „Karmienie”).
Gdy kolonia urośnie i gniazdo zrobi się za małe, rozbuduj je o kolejny moduł lub większy format z tej samej serii. Nie wyprzedzaj faktów: w ogromnym gnieździe dla małej kolonii zbędne komory zamieniają się w śmietniki i trudniej utrzymać wilgotność.
Przyjazd i przeprowadzka
W Antomas sprzedajemy kolonie z królową i robotnicami. Po otrzymaniu kolonii daj jej odpocząć w spokojnym i chłodnym miejscu, w 21-24 °C, i sprawdź, czy ma wodę. Do przeniesienia do formikarium stosujemy wysypanie: otwieramy probówkę na arenie, obok wejścia do gniazda, i wysypujemy kolonię (robotnice, królową i czerw, jeśli jest) lekkim stukaniem, pomagając maruderkom pędzelkiem. Trzy rady dla tego gatunku:
- Z pokrywą pod ręką: któraś robotnica może wystrzelić w powietrze po uderzeniu żuwaczkami.
- Narzędziami, nie palcami: podczas przeprowadzki bronią czerwiu i mogą użądlić.
- Gotowe włókno kokosowe: niech gniazdo ma już wilgotne podłoże, gdy przybędą, żeby larwy mogły dalej prząść.
Rób to spokojnie i bez obaw: w ciągu kilku godzin zajmą gniazdo. Jeśli kiedyś będziesz musiał przenieść kolonię do innego formikarium, użyj tej samej metody.
Wzrost kolonii
Nie zbadano, jak królowa O. schoedli zakłada kolonię. W rodzaju zakładanie jest zwykle półklaustralne: królowa wychodzi polować, żeby wykarmić pierwsze larwy. W Antomas sprzedajemy kolonie z królową, już rozwijające się, więc omija Cię ten najdelikatniejszy etap.
Od tego momentu uzbrój się w cierpliwość. Według hodowców i sklepów u nizinnych Odontomachus hodowanych w około 25 °C robotnica potrzebuje około 6-9 tygodni od jaja do wyjścia z kokonu. Gatunek górski, w 21-24 °C, rozwija się prawdopodobnie nieco wolniej. Kolonie najczęściej hodowanych gatunków dochodzą do kilkuset robotnic, a wydajność bardzo różni się w zależności od królowej. Ważniejsza od liczby jest tendencja: czerw we wszystkich stadiach i nowe robotnice co kilka tygodni.
Nie próbuj łączyć kolonii ani dodawać królowych: nie ma żadnych danych, że to tolerują, a według hodowców u innych Odontomachus królowe, które mają już czerw, w końcu ze sobą walczą.
Karmienie
O. schoedli jest przede wszystkim łowczynią, a podstawą jej diety jest białko. W Antomas polecamy podawać jej zdobycz żywą, kiedy tylko możesz: wtedy zobaczysz w akcji pułapkę, która jest największą atrakcją tego gatunku.
- Co podawać. Muchy, Drosophila, Thermobia domestica (termofilki), małe świerszcze i małe karaczany, takie jak karaczan Shelfordella lateralis (runner).
- Wielkość ofiary. Taka, z jaką sobie poradzą: dla małej kolonii ofiary nie większe niż robotnica; gdy kolonia urośnie, nieco większe. Jeśli duża ofiara zostaje na arenie, podawaj ją w kawałkach.
- Blisko czerwiu. Larwy jedzą bezpośrednio z ofiary, którą robotnice zostawiają w komorze z czerwiem (zob. „Larwy, które jedzą same i przędą pod ziemią”).
- Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego.
- Owady z pewnego źródła. Kupuj je od zaufanego dostawcy: owady traktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Im więcej jedzą, tym lepiej i szybciej rosną. To filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia uznaje, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: w chłodnym i wilgotnym gnieździe nadmiar jedzenia szybko gnije i przynosi pleśń i roztocza. Usuwaj resztki przed upływem 24 godzin. I nie zostawiaj ich na kilka dni bez białka, gdy są larwy: hodowcy innych Odontomachus opowiadają, że gdy brakuje jedzenia, kolonia zjada własny czerw.
Słodkie płyny, w poidełku. W naturze Odontomachus nie tylko polują: zlizują też nektar i inne słodkie płyny. Urozmaicaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu, a inny słodki płyn lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Do nektaru możesz też dodać trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn. Używaj tradycyjnego lub domowego poidełka, w którym kropla jest „rozlana” i dostępna: z długimi żuwaczkami lepiej piją z szerokiej kropli niż z wąskiego otworu. Cukier nigdy nie może zastąpić białka.
Woda: zawsze, w probówce z watą. To jedyna rzecz, której nigdy nie może im zabraknąć.
Zimowanie
Nie zimuje. W jej ojczyźnie nie ma zimy: między najchłodniejszym a najcieplejszym miesiącem jest niewiele ponad 3 °C różnicy, a długość dnia zmienia się w ciągu roku zaledwie o dwie godziny (zob. „Jej ojczyzna: wieczna wiosna i ulewne deszcze”). W Antomas utrzymujemy ją aktywną przez cały rok. Jeśli zimą w Twoim domu robi się chłodniej, łagodny spadek do około 19-21 °C przypomina jej porę suchą i chłodną i w niczym jej nie szkodzi; nigdy natomiast nie schładzaj jej jak mrówki europejskiej. Unikaj jednak gwałtownych zmian.
Zachowanie w niewoli
Łowczynie na czatach. Zobaczysz, jak robotnice patrolują arenę z rozwartymi żuwaczkami, badają teren czułkami i nagle uderzają: każde karmienie to małe polowanie. Jeśli ofiara się broni, przytrzymują ją żuwaczkami i żądlą.
Sprężyna na nogach. Jeśli coś je zaskoczy, mogą wystrzelić w powietrze po uderzeniu żuwaczkami, do tyłu lub w górę. To widowiskowe i warto o tym pamiętać, otwierając pokrywę (zob. „Ucieczki i bariery”).
Bronią gniazda. Gdy coś je niepokoi, robotnice wychodzą do wejścia z napiętą pułapką i nie wahają się żądlić. Przy dobrze zadomowionej kolonii i spokojnej obsłudze zwykle widać je zajęte swoimi sprawami.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę oraz obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Przyzwyczajają się do Twojej obecności.
Sygnały alarmowe:
- Duże larwy, które nie przędą kokonu: sprawdź temperaturę (nie wyżej niż 26 °C), wilgotność i włókno kokosowe.
- Znikający czerw: prawie zawsze brakuje białka.
- Pleśń w gnieździe: zapomniane resztki jedzenia, stojąca woda lub słaba wentylacja.
- Robotnice stłoczone przy wodzie albo królowa poza gniazdem: sprawdź wilgotność i temperaturę gniazda.
Ucieczki i bariery
Hodowcy innych Odontomachus są zgodni, że słabo wspinają się po czystym szkle i akrylu, choć niektóre gatunki radzą sobie lepiej. Ich głównym sposobem na ucieczkę jest co innego: skok. Wystraszona robotnica może wystrzelić w powietrze po uderzeniu żuwaczkami i przy otwartej pokrywie wylądować na zewnątrz. W Antomas zalecamy trzy rzeczy:
- Barierę z oleju na krawędzi areny, cienką i ciągłą. Odnawiaj ją, gdy zbierze kurz.
- Zamkniętą pokrywę, zawsze: to Twoja obrona przed skokami.
- Czystą arenę, bez resztek i dekoracji, które dotykają bariery i mogą posłużyć im za most.
Otwierając pokrywę, żeby je nakarmić lub posprzątać, rób to spokojnie, otwieraj tylko tyle, ile trzeba, i zamykaj ją po skończeniu. Sprawdzaj też zatyczki, złącza i połączenia.
Obsługa i bezpieczeństwo
Mają funkcjonalne żądło i mogą użądlić, jeśli poczują się zagrożone, zwłaszcza broniąc gniazda lub czerwiu. Hodowcy opisują użądlenie Odontomachus jako dokuczliwe ukłucie, które szybko mija. Mogą też zadać cios żuwaczkami, tym samym uderzeniem, którym polują. W Antomas zalecamy, żeby zawsze obsługiwać je narzędziami entomologicznymi, miękkim pędzelkiem lub miękką pęsetą, nigdy rękami. Nie polecamy jej, jeśli w domu są małe dzieci lub zwierzęta, ani osobom uczulonym na użądlenia błonkówek. Pracuj powoli, żeby nie zgubić ani nie zranić królowej. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Traktować jej jak tropikalnej mrówki z nizin: nie potrzebuje ciepła, a przy długotrwałych temperaturach powyżej 26 °C źle to znosi.
- Pozwalać, by gniazdo wyschło: potrzebuje wysokiej wilgotności przez cały czas.
- Zapominać o włóknie kokosowym albo pozwalać, by robotnice opróżniły z podłoża komory z czerwiem.
- Zalewać gniazdo albo zostawiać nieruchome powietrze: przy chłodzie i wilgoci pleśń pojawia się błyskawicznie.
- Dawać za mało białka, zawsze tego samego owada albo zostawiać resztki dłużej niż 24 godziny.
- Podawać słodkie płyny na wacie albo zastępować nimi białko.
- Robić im zimowanie albo schładzać je zimą jak mrówki europejskie.
- Zostawiać otwartą pokrywę: skok to ich droga ucieczki.
- Łączyć kolonie lub dodawać królowe.
- Brać je do rąk.
- Trzymać je w ukryciu: są po to, by je obserwować i się nimi cieszyć; rób to delikatnie, ingerując jak najmniej.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie oryginalnego opisu Odontomachus schoedli i literatury naukowej o jej grupie gatunków i rodzaju, danych klimatycznych z jej obszaru występowania oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze źródła:
- Sorger, D. M. & Zettel, H. (2011). On the ants (Hymenoptera: Formicidae) of the Philippine Islands: V. The genus Odontomachus Latreille, 1804. Myrmecological News 14: 141–163. PDF w Myrmecological News (wolny dostęp)
- Acuña, D. C. & Mapile, D. O. R. (2024). A new species of the Odontomachus infandus species group (Hymenoptera: Formicidae) from Pangasinan, Philippines, with notes on species ecology. BIOTROPIA 31: 228–237. doi:10.11598/btb.2024.31.2.2083
- Ismaeel, A. et al. (2024). Patterns of tropical forest understory temperatures. Nature Communications 15: 549. doi:10.1038/s41467-024-44734-0
- Gronenberg, W., Tautz, J. & Hölldobler, B. (1993). Fast trap jaws and giant neurons in the ant Odontomachus. Science 262: 561–563. doi:10.1126/science.262.5133.561
- Patek, S. N., Baio, J. E., Fisher, B. L. & Suarez, A. V. (2006). Multifunctionality and mechanical origins: ballistic jaw propulsion in trap-jaw ants. PNAS 103: 12787–12792. doi:10.1073/pnas.0604290103
- Spagna, J. C., Schelkopf, A., Carrillo, T. & Suarez, A. V. (2009). Evidence of behavioral co-option from context-dependent variation in mandible use in trap-jaw ants (Odontomachus spp.). Naturwissenschaften 96: 243–250. doi:10.1007/s00114-008-0473-x
- Larabee, F. J. & Suarez, A. V. (2015). Mandible-powered escape jumps in trap-jaw ants increase survival rates during predator-prey encounters. PLOS ONE 10: e0124871. doi:10.1371/journal.pone.0124871
- Carlin, N. F. & Gladstein, D. S. (1989). The “bouncer” defense of Odontomachus ruginodis and other odontomachine ants (Hymenoptera: Formicidae). Psyche 96: 1–19. doi:10.1155/1989/96595
- Oliveira, P. S. & Hölldobler, B. (1989). Orientation and communication in the Neotropical ant Odontomachus bauri Emery (Hymenoptera, Formicidae, Ponerinae). Ethology 83: 154–166. doi:10.1111/j.1439-0310.1989.tb00525.x
- Wheeler, J. W. & Blum, M. S. (1973). Alkylpyrazine alarm pheromones in ponerine ants. Science 182: 501–503. doi:10.1126/science.182.4111.501
- Tani, N., Kazuma, K., Ohtsuka, Y., Shigeri, Y., Masuko, K., Konno, K. & Inagaki, H. (2019). Mass spectrometry analysis and biological characterization of the predatory ant Odontomachus monticola venom and venom sac components. Toxins 11: 50. doi:10.3390/toxins11010050
- Powell, S. & Tschinkel, W. R. (1999). Ritualized conflict in Odontomachus brunneus and the generation of interaction-based task allocation: a new organizational mechanism in ants. Animal Behaviour 58: 965–972. doi:10.1006/anbe.1999.1238
- Medeiros, F. N. S., Lopes, L. E., Moutinho, P. R. S., Oliveira, P. S. & Hölldobler, B. (1992). Functional polygyny, agonistic interactions and reproductive dominance in the Neotropical ant Odontomachus chelifer (Hymenoptera, Formicidae, Ponerinae). Ethology 91: 134–146. doi:10.1111/j.1439-0310.1992.tb00857.x
- Wheeler, W. M. (1915). On the presence and absence of cocoons among ants, the nest-spinning habits of the larvae and the significance of the black cocoons among certain Australian species. Annals of the Entomological Society of America 8: 323–342. doi:10.1093/aesa/8.4.323
- Poziom trudności
- Doświadczony
