Camponotus vestitus
Ubrana w złoty jedwab pod afrykańskim słońcem. Camponotus vestitus nosi na odwłoku aksamit złotych włosków, który rozbłyska i gaśnie w świetle, oraz rudawą głowę, wyraźnie widoczną na piasku. Od fynbosu na Przylądku po sawanny Sahelu buduje gniazda z kraterem na gołej ziemi, w pełnym słońcu, a nawet jej nazwa kryje zagadkę: okaz, na podstawie którego opisano ją w 1858 roku, okazał się należeć do innego rodzaju. Afrykańska kuzynka naszych jedwabistych Camponotus, szybka jak mało która i niewymagająca zimowania, to wdzięczna Camponotus na początek i spektakularna w formikarium ekspozycyjnym. Królowe założycielki z czerwiem i kolonie z robotnicami. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
Afrykańska Camponotus z podrodzaju Myrmosericus, którego nazwa oznacza „jedwabna mrówka”: gaster pokryty złotym omszeniem, które zmienia się w zależności od światła, rudawa głowa i robotnice różnej wielkości. Królowe założycielki z czerwiem i kolonie z 5-10 robotnicami, zakładanie klaustralne. QBIK ONE z dużymi galeriami lub Qbik Wild, gniazdo w 24-28 °C z ciepłym punktem 28-30 °C, umiarkowana wilgotność z gradientem, cukier zawsze dostępny i dużo białka. Nie wymaga zimowania. Robotnice są bardzo szybkie i świetnie się wspinają: bariera i pokrywa od pierwszego dnia.
Camponotus vestitus (Smith, 1858) to afrykańska gmachówka w wieczorowym stroju. Jej gaster pokrywa złote omszenie tak gęste i jedwabiste, że barwa kutykuli niemal pod nim znika, a w zależności od padającego światła przechodzi od bladego złota do brązu. Należy do podrodzaju Myrmosericus, którego nazwa oznacza „jedwabna mrówka”, i jest jedną z najszerzej rozprzestrzenionych Camponotus w Afryce: znaleziono ją od zarośli Przylądka po sawanny Sahelu.
Za tą elegancją kryje się zawiła historia: nazwa, która być może do niej nie należy, garść niezrewidowanych podgatunków i bardzo mało badań nad jej życiem na wolności. Dlatego w całym poradniku rozróżniamy trzy głosy: badań naukowych, innych hodowców i nasz, czyli tych, którzy hodują ją w Antomas. A nasz wniosek mieści się w jednym zdaniu: to odporna i wdzięczna Camponotus z jednym tylko wymaganiem – jej szybkością.
Biologia
Ubrana w jedwab: nazwa jak od krawca
Vestitus znaczy po łacinie „ubrany” albo „okryty” i trudno o trafniejsze słowo. Opisując ją w 1858 roku, brytyjski entomolog Frederick Smith zwrócił uwagę na delikatne, jedwabiste, bladozłote owłosienie, które pokrywa głowę, tułów i odwłok, a jego połysk zmienia się wraz ze światłem. Podrodzaj idzie tym samym tropem: Myrmosericus, utworzony przez Szwajcara Auguste’a Forela w 1912 roku, łączy greckie myrmex, „mrówka”, i łacińskie sericus, „jedwabny”. Według Włocha Carla Emery’ego (1925) jego gatunki wyróżniają się wydłużonym ciałem, długą głową u mniejszych robotnic i matową kutykulą pokrytą gęstym, jedwabistym omszeniem, zwłaszcza na gastrze. Wewnętrzna klasyfikacja rodzaju wciąż jest jednak w budowie: w 2016 roku ostatnia wielka rewizja mrówek z podrodziny Formicinae utrzymała podrodzaje Camponotus tylko tymczasowo i ostrzegła, że wiele z nich to sztuczne zgrupowania (Ward et al., 2016). Nawet nazwa rodzaju mówi o jego sylwetce: Camponotus pochodzi od greckiego kampé, „krzywizna”, i nōtos, „grzbiet”, od łukowatego profilu tułowia.
Krawieckie słownictwo ciągnie się dalej w nazwach podgatunków, opisanych w latach 1909-1930, niemal wszystkich przez Szwajcara Felixa Santschiego. Pectitus znaczy „uczesany”; perpectitus – „bardzo starannie uczesany”; comptus – „wystrojony”; bombycinus – „jedwabny”, od tego samego rdzenia co nazwa srebrnej mrówki z Sahary, a strophiatus pochodzi od strophium, przepaski, którą Rzymianki opasywały pierś. Wygląda na to, że myrmekolodzy nie potrafili jej opisać inaczej niż mówiąc o ubraniach.
Mrówka z pożyczoną nazwą
Historia jej nazwy ma zaskakujące zakończenie. Smith opisał Formica vestita na podstawie jednej królowej, zebranej na wybrzeżu południowo-wschodniej Afryki i przechowywanej w Muzeum Brytyjskim. W 1863 roku Niemiec Julius Roger przeniósł ją do rodzaju Camponotus, ze znakiem zapytania, a w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku Emery przypisał do niej robotnice złotej Camponotus, choć nie wiadomo, czy w ogóle widział tamtą królową. Przez trzy dekady była podgatunkiem C. rufoglaucus, potem odzyskała rangę gatunku i tak pozostało w katalogach.
W 2014 roku myrmekolog Brian Taylor, autor wielkiego internetowego opracowania o mrówkach Afryki Subsaharyjskiej, po sygnale od C. Ludwiga ponownie zbadał królową typową i doszedł do zaskakującego wniosku: ta królowa nie wygląda na Camponotus, lecz na Anoplolepis, inny rodzaj z podrodziny Formicinae, i jest niemal identyczna z królową A. custodiens. Smith opisał ten drugi gatunek w tej samej pracy i na materiale z tego samego miejsca, więc najprawdopodobniej okazy się pomieszały. Jeśli to się potwierdzi, nazwa vestitus należałaby się ściśle biorąc tamtej mrówce, a nasza Camponotus potrzebowałaby nowej nazwy.
Ta propozycja została jednak opublikowana tylko na stronie Taylora, a nie w czasopiśmie naukowym, a sugerowana przez niego nazwa zastępcza też nie jest rozstrzygnięta. Dlatego AntCat, referencyjny katalog mrówek świata, nadal uznaje Camponotus vestitus za ważną nazwę i tak ją nazywamy. Jeśli kiedyś zmieni nazwę, mrówka pozostanie ta sama.
Nie jedna, lecz wiele
Nazwa to drobiazg w porównaniu z tym, co się pod nią kryje. Oprócz formy typowej opisano osiem podgatunków, niemal wszystkie na podstawie okazów z Angoli, Konga, Afryki Zachodniej lub Przylądka, i nikt nie zrewidował tej grupy nowoczesnymi metodami. Taylor, zebrawszy cały materiał muzealny, wyróżnia co najmniej cztery typy:
- formę czerwoną i matową, z południa Afryki, Namibii, Afryki Zachodniej i Ugandy;
- formy ciemne, z głową od rudobrązowej po czarną, głównie z Angoli;
- bombycinus, która prawdopodobnie nie jest spokrewniona z pozostałymi;
- i formę z suchych sawann Sahelu, którą uważa za wyraźnie odrębną.
Jego zdaniem kluczem do ich rozróżnienia może być barwa głowy. Pewien prawdziwy przypadek pokazuje, jakie to trudne: robotnice z Gambii nosiły kolejno dwie różne nazwy, zanim po porównaniu z okazami muzealnymi przypisano je do podgatunku intuens. Dla hodowcy wniosek jest praktyczny: pod nazwą C. vestitus sprzedaje się kolonie, które mogą się różnić barwą, wielkością i charakterem, i dlatego opisy w sklepach tak często sobie przeczą. W tym poradniku, gdy mówimy o naszych koloniach, zaznaczamy to.
Afrykańska kuzynka dwóch mrówek iberyjskich
Myrmosericus to nie tylko Afryka. Jego gatunek typowy, C. rufoglaucus, opisano z Indii, a podrodzaj sięga po Mauritius, Wyspy Kanaryjskie i południe Europy. Na Półwyspie Iberyjskim żyją dwa gatunki: duża Camponotus cruentatus, z czerwoną nasadą gastra, oraz Camponotus micans, „ta, która iskrzy”, z gastrem w pasy ze srebrnych lub złotych włosków. Jeśli je znasz, od razu zobaczysz rodzinne podobieństwo: ta sama matowa kutykula, długie nogi i ten aksamitny gaster, który zmienia się wraz ze światłem. C. vestitus to ich kuzynka z afrykańskich sawann.
Od fynbosu Przylądka po Sahel
Niewiele afrykańskich Camponotus zajmuje tak duży obszar. Materiał oznaczony jako C. vestitus zebrano od samego południowego krańca kontynentu, w regionie Przylądka, po suche sawanny Sahelu w Sudanie, Mali i Senegalu, przez Namibię, Botswanę, Zimbabwe, Mozambik, Tanzanię, Angolę, Kongo, Ugandę, Nigerię, Ghanę i Wybrzeże Kości Słoniowej, między innymi. W GBIF, wielkiej światowej bazie danych o bioróżnorodności, ma około 600 rekordów, w większości z południa Afryki, choć częściowo dlatego, że tam prowadzi się znacznie więcej odłowów i robi więcej zdjęć.
Zaskakuje różnorodność krajobrazów. Etykiety muzealne umieszczają ją w fynbosie i renosterveldzie, śródziemnomorskich zaroślach Przylądka; na półpustyni Karoo; na wilgotnych łąkach górskich; w bushveldzie, widnych lasach i miombo; w zaroślach akacjowych i na sawannach Afryki Zachodniej. Fotografowano ją nawet w ogrodach i na ścianach domów. Ma też rekord: w masywie Brandberg, najwyższej górze Namibii, złapano robotnice na wysokości 2470 m n.p.m., na przełęczy poniżej szczytu.
Mrówka zdolna żyć w tak różnych klimatach jest niemal z definicji elastyczna i to jeden z powodów, dla których tak łatwo się ją hoduje.
Gniazda z kraterem w piasku
C. vestitus gniazduje w ziemi, często w glebach piaszczystych. Entomolog George Arnold, który na początku XX wieku badał mrówki południowej Afryki, opisał, że u formy pectitus wejście do gniazda otacza okrągły, wysoki krater o ostrej krawędzi, tak charakterystyczny, że uważał go za cechę wyróżniającą tę mrówkę (Arnold, 1924). Na sawannach Gambii opisano gniazda w kształcie małej wieżyczki, ze stromymi piaskowymi kraterami do około 2,5 cm.
To nie jedyny sposób gniazdowania. Odnotowano gniazda pod kamieniami, duże gniazda podziemne z jednym okrągłym wejściem, płytkie gniazda w widnym lesie, a w delcie Okawango kolonię pod leżącym pniem. Kopie w miękkiej ziemi i wykorzystuje każdą osłoniętą jamę. W domu oznacza to mrówkę, która przystosuje się niemal do każdego formikarium, byle miało przestronne komory i strefę z odrobiną wilgoci.
Złote futro w pełnym słońcu
Jedno z nielicznych badań terenowych, w których zwrócono na nią uwagę, przeprowadzono na nadmorskich sawannach Ghany. Ofei (1978) stwierdził tam, że C. vestitus gniazdowała na niemal gołej, nieocienionej ziemi: w porze suchej wszystkie znalezione gniazda leżały w pełnym słońcu, podczas gdy najpospolitsza Camponotus tamtych sawann, C. acvapimensis, wolała cień kęp roślin. Kilka centymetrów pod ziemią gleba otwartej sawanny może w porze gorącej przekraczać 30 °C, a powierzchnia w południe aż parzy.
Czemu więc służy to złote futro? Nikt tego nie badał u Camponotus. U innej mrówki pustynnej, srebrnej mrówki z Sahary, Cataglyphis bombycina, wykazano, że jej srebrne włoski odbijają światło słoneczne i pomagają rozpraszać ciepło, dzięki czemu jest o kilka stopni chłodniejsza (Shi et al., 2015; Willot et al., 2016). Kusi myśl, że złoty aksamit mrówki gniazdującej w pełnym słońcu pełni podobną funkcję, ale na razie to tylko hipoteza. Pewna jest natomiast lekcja dla hodowli: służy jej ciepło, ciepły punkt, do którego kolonia może przenieść czerw, oraz sucha i przewiewna arena (zob. „Zalecane parametry”).
Dyskretna na sawannie, błyskawiczna w formikarium
Na tamtych sawannach Ghany C. vestitus nie była gatunkiem dominującym: żerowała niewielką liczbą robotnic, nie była agresywna i nie konkurowała ani o przestrzeń, ani o pokarm ze swoją sąsiadką C. acvapimensis (Ofei, 1978). To mrówka, która nie szuka zaczepki. Etykiety muzealne i zdjęcia przyrodników pokazują ją głównie za dnia, gdy żeruje przed południem albo przemierza ogrody i ściany, choć niektóre sklepy opisują jej kolonie jako bardziej aktywne o zmierzchu.
A szybkość, jej najbardziej rzucająca się w oczy cecha w niewoli? Nie znaleźliśmy żadnej opublikowanej obserwacji tempa C. vestitus w terenie. Jest natomiast taka dla gatunku typowego jej podrodzaju, C. rufoglaucus: na początku XX wieku przyrodnik Joseph Bequaert zanotował w Kongu, że jej robotnice „biegają bardzo szybko” (Wheeler, 1922). Możemy Ci za to opowiedzieć o naszym doświadczeniu: robotnice naszych kolonii są niezwykle szybkie. W jednej chwili przechodzą od chodu do biegu, reagują, gdy tylko otworzysz arenę, a przy pokarmie lub niepokojeniu poruszają się bardziej jak Formica niż jak ciężkie i powolne Camponotus, które wiele osób ma w głowie. Inne sklepy opisują spokojniejsze formy C. vestitus; przy tak zmiennym kompleksie nie dziwi nas to (zob. „Nie jedna, lecz wiele”).
Padlinożerna, łowczyni… i przekąska ropuch
Łączy węglowodany z białkiem zwierzęcym, a o jej diecie na wolności wiadomo niewiele, ale są ciekawe szczegóły. W Pasie Caprivi w Namibii pułapka z przynętą w postaci martwego krocionoga przyciągnęła naraz 2 duże robotnice i 13 małych: nie gardzi padliną. Jej krewniaczkę C. cinctellus, z tego samego podrodzaju, widziano, jak doglądała mszyc na młodych drzewkach pomarańczowych, by zbierać ich spadź, czyli wydzielaną przez nie słodką ciecz (Wheeler, 1922); notowano ją też na owocach i kwiatach z nektarem.
Ma też swoich amatorów, a jeden historyczny fakt mówi wszystko. Podczas wielkiej wyprawy Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej do Konga na początku XX wieku wszystkie okazy C. vestitus, jakie zebrano, pochodziły z żołądków ropuch (Wheeler, 1922). Podczas tamtej wyprawy ropuchy, same o tym nie wiedząc, zbierały mrówki dla naukowców.
Kwas w wolu i bakteria w środku
Dwie cechy całej tej grupy zasługują na wzmiankę. Mrówki z podrodziny Formicinae nie mają żądła: bronią się kwasem mrówkowym, który wyrzucają przez acidoporus, małą dyszę na końcu gastra. Co więcej, połykają go: podczas czyszczenia zbierają pyszczkiem kilka kropli własnego jadu, by utrzymać silnie kwaśne środowisko w wolu, „społecznym żołądku”, w którym przechowują rozdzielany pokarm, i w ten sposób odfiltrowują drobnoustroje, które trafiają do nich z jedzeniem (Tragust et al., 2020). W swoich komórkach wszystkie zbadane Camponotus noszą ponadto bakterię Blochmannia, która przechodzi z królowej na córki przez jaja i wytwarza dla nich niezbędne aminokwasy (Feldhaar et al., 2007). Żadnego z tych dwóch badań nie prowadzono na C. vestitus, a bakteria nie zastępuje owadów: larwy potrzebują ich do wzrostu (zob. „Karmienie”).
Wielkość i morfologia
To średniej wielkości Camponotus, smukła i długonoga, z robotnicami różnej wielkości, od najmniejszych do największych, i bez żądła. Klasyczny opis formy typowej to opis Arnolda (1924), a nasze kolonie mają kilka własnych niuansów:
- Barwa formy typowej. Głowa, tułów, nogi, czułki i żuwaczki ceglastoczerwone, od żółtawego po ciemny odcień. Gaster jest ciemnobrązowy, ale prawie go nie widać: zakrywa go bladozłote, szarawe omszenie.
- Uczesany gaster. To omszenie nie układa się w jednym kierunku. Na każdej połowie gastra włoski są „uczesane” inaczej, a efektem, według Arnolda, jest sześć podłużnych pasów na przemian jasnych i ciemnych. Ponieważ złoty kolor dają włoski, a nie kutykula, mocno zmienia się wraz ze światłem: od bladego złota po brąz albo niemal czerń, zależnie od kąta.
- Formy ciemne. U pectitus, intuens i pokrewnych głowa jest od ciemnorudobrązowej po czarną, a ciało czarniawe.
- Nasze kolonie. Rudawa głowa, od dachówkowoczerwonej po ciemnokasztanową, z bardzo wyraźnymi czarnymi oczami; tułów od rudokasztanowego po niemal czarny, często z rudawymi plamami na pronotum; długie, ciemne nogi i gaster pokryty bardzo gęstym złotym omszeniem, z ciemnymi pasami na brzegach segmentów. Królowa, z szerokim i masywnym gastrem, jeszcze mocniej eksponuje ten kontrast między czerwoną głową a złotym odwłokiem.
- Głowa. U małych robotnic owalna i wyraźnie dłuższa niż szeroka; u dużych prawie kwadratowa i znacznie masywniejsza (Arnold, 1924).
- Owłosienie. Mało odstających włosków, i to krótkich, na gęstym omszeniu, które nadaje jej aksamitny, matowy wygląd.
- Gaster. Kończy się acidoporusem, przez który wyrzuca kwas mrówkowy. Nie ma żądła.
vestitus, cinctellus czy rufoglaucus?
W hobby krąży kilka złotych afrykańskich Camponotus z tego samego podrodzaju i nie zawsze łatwo je rozróżnić. Klasyczne klucze opierają się na szczegółach, które widać pod dobrą lupą:
- C. vestitus: smukłe ciało; omszenie na drugim i trzecim segmencie gastra rozchodzi się na boki od linii bocznej; propodeum, czyli tylna część tułowia, jest u nasady lekko wklęsłe, a odstających włosków jest mało. Głowa dużych robotnic jest prawie kwadratowa.
- C. cinctellus: prawie czarna, z przednią częścią głowy i przydatkami ciemnoczerwonymi; propodeum tworzy kąt rozwarty, odstających włosków jest więcej i są dłuższe, a głowa dużych robotnic jest bardziej trójkątna (Arnold, 1924).
- C. rufoglaucus i C. flavomarginatus: całe omszenie tych segmentów zbiega się ku środkowi gastra. C. rufoglaucus ma ponadto mocno spłaszczone golenie, a C. flavomarginatus jest niemal całkowicie czarna.
W tak słabo zrewidowanej grupie żadna cecha nie jest niezawodna, ale kierunek włosków na gastrze to najlepszy punkt wyjścia.
Przybliżone wymiary
- Małe robotnice: około 7 mm u formy typowej i 6,5 mm u formy pectitus (Arnold, 1924); 4,3-6 mm u formy intuens (Forel, 1909)
- Duże robotnice: 7,7-10 mm u formy typowej i 8,5-9,5 mm u pectitus (Arnold, 1924)
- Królowa: 12 mm u formy typowej i 10-11 mm u pectitus (Arnold, 1924); około 11-12 mm w naszych koloniach
- Samiec: brak opublikowanych wymiarów
To długości całkowite z klasycznych opisów, mierzone metodami z ich epoki, i dość mocno różnią się między formami: nie ma żadnych nowoczesnych pomiarów tego gatunku. Wymiar królowej z naszych kolonii jest nasz. Jak u wszystkich Camponotus, pierwsze robotnice młodej kolonii są najmniejsze, a średni rozmiar rośnie z każdym pokoleniem.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
W Antomas uważamy ją za bardzo wdzięczną afrykańską Camponotus na początek. Je wszystko, dobrze akceptuje różne formikaria, nie wymaga zimowania, a przy cieple i białku rośnie w dobrym tempie. Jest odporna i wybacza drobne błędy początkujących.
Dlaczego więc 2, a nie 1? Z jednego tylko powodu i warto mieć go na uwadze od pierwszego dnia: jej szybkości. Robotnice C. vestitus w sekundę przechodzą od chodu do biegu, wspinają się niemal po każdej powierzchni i reagują natychmiast, gdy otwierasz arenę. To nie jest trudna mrówka, ale wymaga, żeby bariera, pokarm i narzędzia były gotowe, zanim otworzysz pojemnik (zob. „Ucieczki i bariery”).
Niektóre sklepy klasyfikują ją jako gatunek o średnim poziomie trudności i łatwo to zrozumieć: kto nie jest uprzedzony, może się przestraszyć przy pierwszym otwarciu formikarium. Jeśli szukasz jeszcze spokojniejszej afrykańskiej Camponotus na początek, Camponotus maculatus to nasze 1/5.
I naprawdę warto: gaster ze złotego aksamitu, rudawa głowa, coraz masywniejsze majory i żywe, szybkie żerowanie. Niewiele mrówek tak pięknie prezentuje się w formikarium ekspozycyjnym.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 24-28 °C przez cały rok. Odpowiada to średniej rocznej tropikalnych sawann, na których żyje, i temu, co zalecają inni hodowcy, którzy mówią o 21-28 °C.
- Ciepły punkt: 28-30 °C na jednym końcu gniazda lub areny, żeby kolonia sama wybrała, gdzie umieścić czerw. Z naszego doświadczenia rośnie szczególnie szybko, gdy ma do dyspozycji 27-29 °C.
- Wilgotność: umiarkowana, około 50-70%, i z gradientem: nigdy całe gniazdo mokre (zob. „Wilgotność: jedna strefa wilgotna, reszta sucha”).
- Arena: sucha lub tylko lekko wilgotna i dobrze wentylowana.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: ciemna strefa w gnieździe i oświetlona arena, z normalnym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie: nie jest potrzebne (zob. „Zimowanie: nie jest potrzebne”).
Do ogrzewania lepiej sprawdzi się kabel lub mata grzewcza z boku, z termostatem, niż źródło, które grzeje całe formikarium równomiernie. Unikaj bezpośredniego słońca, kaloryferów i przeciągów zimnego powietrza.
Wilgotność: jedna strefa wilgotna, reszta sucha
C. vestitus nie potrzebuje tropikalnej wilgotności: pamiętaj, że gniazduje w piaszczystych, nasłonecznionych glebach. Najlepiej sprawdza się gradient: nawilżaj tylko część gniazda, a resztę zostaw suchą. Wtedy kolonia rozmieszcza czerw według własnego uznania: jaja i larwy w strefie najwilgotniejszej, poczwarki w najsuchszej. Na początku, gdy kolonia jest mała, wilgoć dostarczają głównie probówki: ta z zakładania kolonii, a po przeprowadzce do formikarium podłączona probówka z wodą lub dobrze napełniony system nawilżania modułu. Sklepy, które ją sprzedają, są zgodne: jedna strefa wilgotna i suchsza arena.
- W Qbik Wild, gipsowych, które trzymają wilgoć, dolewaj wodę z umiarem i tylko z jednej strony.
- W Qbik Alpha, raczej suchych, wilgoć dają probówki i zbiorniki modułów.
- Gdy wilgoci jest za dużo: skraplanie się wody na ściankach, pleśń lub roztocza. Przy wysokiej temperaturze, którą ten gatunek lubi, przemoczone gniazdo szybko się psuje.
- Gdy jej brakuje: czerw stłoczony przy wodzie.
Zalecane formikaria
W Antomas polecamy formikaria Anthouse, a z tym gatunkiem dobrze sprawdzają się zarówno modele z serii Qbik Wild, jak i z serii Qbik Alpha. Dla kolonii na starcie najwygodniejszy jest QBIK ONE z dużymi galeriami: pomieści królową i pierwsze majory, nie dając im nadmiernej przestrzeni, i pozwala jednym spojrzeniem kontrolować czerw i wilgotność:
Jeśli wolisz naturalnie wyglądającą aranżację, świetnie pasują do niej gipsowe Qbik Wild: trzymają wilgoć i odtwarzają jamę między ziemią a drewnem, taką, jaką wybiera w naturze. Na przykład Qbik Wild One P 1C:
Gdy kolonia urośnie, rozbuduj formikarium o QBIK DUO z dużymi galeriami, a później o moduły Alpha z dużymi galeriami lub większe moduły Wild:
Najwygodniej jest rozbudowywać stopniowo, gdy czerw zajmuje już wszystkie komory: ogromne formikarium nie przyspieszy wzrostu młodej kolonii, tylko zostawi puste komory, które w końcu zamienią się w śmietnik. Uzupełnij zestaw tak:
- Bariera i pokrywa od pierwszego dnia (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Przestronna arena, sucha i wentylowana, z odrobiną piasku, płaskimi kamieniami i kawałkiem kory, z dala od krawędzi, żeby nic nie tworzyło mostu.
- Probówka z wodą i watą, zawsze pełna.
- Poidełko na płyny z cukrem, nigdy wata (zob. „Karmienie”).
- Boczne ogrzewanie z termostatem, jeśli w Twoim domu nie ma 24 °C.
Zakładanie kolonii: od samotnej królowej do pierwszych robotnic
W Antomas sprzedajemy C. vestitus w dwóch wersjach: królowa z czerwiem, czyli królowa założycielka, która rozpoczęła już kolonię w probówce, z jajami, larwami lub poczwarkami, oraz królowa z 5-10 robotnicami i czerwiem, czyli kolonia już rozkręcona. Gatunek zakłada kolonie klaustralnie: królowa wychowuje pierwsze robotnice zamknięta, bez wychodzenia po pokarm, dzięki rezerwom własnego ciała.
- Ciemność i spokój. Nie ruszaj probówki: zostaw ją w ciemnym miejscu, bez wibracji, w stałych 25-28 °C, przykrytą ściereczką lub kartonikiem. Woda na dnie, za watą, to jej zapas.
- Woda. To jedyne, czego królowa naprawdę potrzebuje na tym etapie: co jakiś czas sprawdzaj, czy wata jest nadal wilgotna i czy za nią zostało trochę wody. Jeśli woda się skończy albo zbierze się dużo brudu, przenieś ją do innej probówki, również przez wysypanie.
- Jedno spojrzenie w tygodniu. Więcej nie trzeba. Częste otwieranie i przestawianie probówki stresuje królową, a zestresowana królowa może zjeść jaja.
- Pokarm. Nie musi jeść, zanim wyklują się pierwsze robotnice, ale w Antomas zalecamy co jakiś czas podać jej małą przekąskę, zwłaszcza po podróży: kropelkę płynu z cukrem na kawałku folii aluminiowej, nigdy na wacie, która pleśnieje. Jeśli zostanie, usuń ją następnego dnia. Gdy tylko pojawią się robotnice, dodawaj kawałek owada raz lub dwa razy w tygodniu.
- Cierpliwość. Według innych hodowców od jaja do pierwszej robotnicy mija około 5-7 tygodni, zależnie od temperatury. Pierwsze robotnice, tak zwane nanitics, są małe.
Kiedy przenieść ją do formikarium? W Antomas robimy to, gdy kolonia ma 5-10 robotnic, albo wcześniej, jeśli probówka robi się za ciasna lub zaczyna wysychać. Jeśli wybierzesz wersję z robotnicami, możesz ją przenieść, gdy tylko dojdzie do siebie po podróży, zawsze do gniazda dopasowanego do jej wielkości.
Przyjazd i przeprowadzka
Po otrzymaniu kolonii zostaw ją na kilka dni w ciemnym i ciepłym miejscu, nie otwierając probówki. Do formikarium przenosimy ją w Antomas przez wysypanie: otwartą probówkę kładziemy na arenie wylotem w stronę wejścia do gniazda, delikatnie wysypujemy całą zawartość, a maruderki popychamy pędzelkiem. Przy tak szybkim gatunku te szczegóły robią różnicę:
- Wszystko gotowe przed otwarciem: zmontowane formikarium, założona i sprawdzona bariera, podłączona probówka z wodą i pokrywa pod ręką.
- Na tacy, dużej i z wysokimi brzegami, na wypadek gdyby jakaś robotnica wystrzeliła z probówki albo po pędzelku.
- Gniazdo w ciemności, a arena oświetlona: w kilka minut robotnice przeniosą czerw do środka.
- Jeśli się opierają, wysypuje się je ponownie: w Antomas w razie potrzeby przenosimy je na siłę.
Każdą późniejszą przeprowadzkę, do większego lub innego formikarium, robi się tak samo.
Karmienie
Cukier dla robotnic, białko dla larw. Dorosłe żywią się głównie płynami z cukrem, a tak aktywna kolonia zużywa ich dużo: nigdy nie dopuść, żeby się skończyły. Urozmaicaj węglowodany: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny płyn z cukrem 1-2 razy w tygodniu, np. wodę z miodem lub z cukrem, albo kawałek dojrzałego owocu. Do nektaru możesz też dodać trochę białka. Podawaj je w poidełku, nigdy na wacie: wata pleśnieje i w krótkim czasie psuje płyn. Nada się każde poidełko, tradycyjne albo domowej roboty, w którym kropla jest „rozlana” i w zasięgu robotnic.
Białko: im więcej, tym lepiej. To ono zamienia małą kolonię w dużą, a w Antomas nie mamy co do tego wątpliwości: przy codziennej obsłudze i usuwaniu resztek warto dawać im więcej, niż zjadają, bo kolonia, która czuje obfitość, wychowuje więcej czerwiu i szybciej. Jeśli nie możesz często sprzątać, dopasuj ilość, bo resztki gniją i przyciągają pleśń i roztocza. Miarą są larwy: przy dużej ilości czerwiu owady kilka razy w tygodniu. I zmieniaj owady co tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego:
- Dla świeżo założonych i małych kolonii termofilka, Thermobia domestica, mała i miękka zdobycz, oraz Drosophila.
- Dla średnich i dużych kolonii świerszcze, karaczany dubia, karaczany runner, pokrojone larwy mącznika, muchy lub ćmy.
- Młodym koloniom pokrojone lub świeżo uśmiercone owady. Dużym także małą żywą zdobycz: od razu reagują na ruch i ścigają ją z imponującą skutecznością.
Kupuj owady od zaufanego dostawcy: te, które miały kontakt z insektycydami, mogą wybić kolonię.
Zimowanie: nie jest potrzebne
Na większości jej zasięgu nie ma zimy w naszym rozumieniu. Na tropikalnych sawannach najchłodniejszy miesiąc ma średnie 20-26 °C i nigdy nie ma przymrozków; rok wyznacza pora sucha, trwająca od pięciu do ośmiu miesięcy prawie bez deszczu, z mniejszą ilością pokarmu i nieco chłodniejszymi nocami. Tylko na południu kontynentu jest krótka zima, od czerwca do sierpnia, ze średnimi 14-16 °C i ciepłymi dniami, i tam rekordy gatunku skupiają się między wrześniem a majem. Poza tym dziesięć czy dwadzieścia centymetrów pod ziemią, gdzie jest gniazdo, chłód dociera mocno złagodzony.
Linia C. vestitus, którą hodujemy w Antomas, nie wymaga zimowania ani chłodu. Pozostaje aktywna przez cały rok w 23-28 °C, z ciepłym punktem w okresach najszybszego wzrostu. Zimą możesz pozwolić, by temperatura w pokoju trochę spadła, do 21-24 °C: kolonia nieco zwolni aktywność i wzrost, ale pełny przestój nie jest potrzebny, a gdy wróci ciepło, odzyska tempo.
- Jeśli obniżasz temperaturę, rób to stopniowo, nigdy gwałtownie.
- Zawsze zapewniaj wodę i cukier; białko w zależności od ilości czerwiu, którą widzisz.
- Nie trzymaj jej poniżej około 20 °C: nie jest jej to potrzebne, a w nieogrzewanym domu, w 15-18 °C, byłoby jej zimniej niż na jakiejkolwiek tropikalnej sawannie jej zasięgu.
- Nie poddawaj jej chłodnemu zimowaniu jak mrówek europejskich: nie potrzebuje go i nic jej ono nie daje.
Może się zdarzyć, że nawet w cieple kolonia na kilka tygodni w roku ograniczy składanie jaj. To normalne: wiele Camponotus ma własny rytm wewnętrzny. Wystarczy nadal podawać pokarm i czekać.
Wzrost: od probówki do kolonii ekspozycyjnej
Jak u wszystkich Camponotus, najwolniejszy jest start: królowa sama wychowuje pierwszą partię małych robotnic, a przez pierwsze miesiące kolonia prawie się nie zmienia. Niektóre sklepy mówią o skromnym pierwszym roku, z kilkudziesięcioma robotnicami. Z naszego doświadczenia, gdy tylko kolonia ma dość robotnic do znoszenia pokarmu, tempo się zmienia: przy 27-29 °C i częstym białku utrzymuje kilka partii czerwiu naraz, każde pokolenie przynosi nieco większe robotnice i pojawiają się pierwsze majory o masywnych głowach. Od tego momentu rośnie znacznie szybciej niż większość europejskich Camponotus, a arena w krótkim czasie zapełnia się robotnicami.
Klucz do sukcesu: stabilne ciepło, obfite białko przy codziennym sprzątaniu, cukier zawsze dostępny i nieruszanie tego, co działa. Młodą kolonię najbardziej hamują niepotrzebne przeprowadzki, gwałtowne zmiany temperatury i zbyt duże gniazda.
Zachowanie w niewoli
Camponotus, której się spieszy. Małe kolonie są spokojne, ale gdy tylko przekroczą pierwsze pokolenia, arena zapełnia się robotnicami, które bez przerwy patrolują i natychmiast reagują na pokarm, wibracje i każde otwarcie.
Praca zespołowa. Gdy zwiadowczyni znajdzie zdobycz lub kroplę nektaru, szybko pojawiają się kolejne. Minory wykonują prawie całe żerowanie; majory pokazują się głównie wtedy, gdy jest duża zdobycz do rozczłonkowania albo coś do obrony.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Przy ciemnej strefie w gnieździe i oświetlonej arenie kolonia przyzwyczaja się do Twojej obecności; obserwuj ją delikatnie i ingeruj tylko tyle, ile trzeba. Szybkość, kontrast barw i coraz większe majory czynią z niej wspaniałą kolonię ekspozycyjną.
Sygnały alarmowe:
- Larwy, które nie rosną lub znikają: prawie zawsze brakuje białka.
- Skraplanie się wody, pleśń lub roztocza: za dużo wilgoci albo zapomniane resztki.
- Czerw stłoczony przy wodzie: gniazdo wysycha.
- Wiele robotnic stojących bez ruchu na arenie: gniazdo zrobiło się za małe.
Ucieczki i bariery
To jedyny delikatny punkt tego gatunku. Z naszego doświadczenia robotnice wspinają się po plastiku, szkle, drewnie i silikonie, a ich szybkość sprawia, że robotnica, która dotrze do krawędzi pojemnika, może być na zewnątrz, zanim zdążysz zareagować. Z dobrą barierą i przygotowaną rutyną nie sprawiają żadnych problemów:
- Bariera zawsze w dobrym stanie: w Antomas stosujemy cienki, ciągły pas oleju mineralnego w górnej części ścianek areny. Odnawiaj go, gdy tylko zbierze się na nim kurz lub resztki.
- Dobrze dopasowana pokrywa jako druga linia obrony.
- Przygotuj wszystko przed otwarciem: pokarm, pęsetę i pędzelek pod ręką. Otwieraj tylko na tyle, ile trzeba, i zamykaj, gdy tylko skończysz.
- Nic, co mogłoby posłużyć za most: żadnej kory ani kamieni opartych w pobliżu bariery.
- Bez szczelin: sprawdzaj połączenia, zatyczki i rurki, zwłaszcza gdy kolonia rośnie.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie mają żądła, więc nie żądlą. Jeśli zostaną przyciśnięte lub poczują się zaatakowane, majory mogą ugryźć, a robotnice mogą spryskać kwasem mrówkowym, który lekko piecze na wrażliwej skórze. Nie trzeba specjalnych środków ostrożności, ale nie dotykaj ich rękami: używaj miękkiego pędzelka lub miękkiej pęsety, pracuj powoli i uważaj, żeby nie uszkodzić żadnej robotnicy, a tym bardziej królowej. Zalecamy jedną królową na kolonię: nie łącz królowych z różnych zakładanych kolonii ani różnych kolonii, i nie trzymaj ich z innymi gatunkami. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Otwierać areny bez przygotowanego pokarmu, pęsety i pokrywy.
- Zaniedbywać bariery lub rezygnować z pokrywy.
- Moczyć całego gniazda: wilgoć tylko w jednej strefie.
- Przenosić młodej kolonii do zbyt dużego formikarium.
- Poddawać jej chłodnemu zimowaniu: nie potrzebuje go.
- Dopuszczać do braku cukru lub wody albo podawać płynów z cukrem na wacie.
- Dawać ciągle tego samego owada lub zostawiać nieposprzątane resztki.
- Łączyć królowych z różnych zakładanych kolonii lub różnych kolonii.
- Dotykać robotnic rękami.
Źródła naukowe
Ten poradnik opiera się na klasycznych opisach gatunku, rekordach muzealnych i danych o rozmieszczeniu, danych klimatycznych z jego zasięgu, literaturze o rodzaju oraz na doświadczeniu Antomas i innych hodowców. Główne źródła:
- Smith, F. (1858). Catalogue of hymenopterous insects in the collection of the British Museum. Part VI. Formicidae. Londyn: British Museum. Pierwotny opis Formica vestita, s. 32. Pełny tekst
- Arnold, G. (1924). A monograph of the Formicidae of South Africa. Part VI. Camponotinae. Annals of the South African Museum 14: 675–766. Pełny tekst
- Wheeler, W. M. (1922). Ants of the American Museum Congo Expedition. A contribution to the myrmecology of Africa. Bulletin of the American Museum of Natural History 45: 1–1139. Pełny tekst
- Ofei, K. O. (1978). The distribution, nesting habits and activity pattern of Camponotus acvapimensis Mayr (Hymenoptera: Formicidae) in savanna areas of southern Ghana. Praca magisterska, University of Ghana. Pełny tekst
- Taylor, B. (2007–2018). Camponotus (Myrmosericus) vestitus (Smith) i Anoplolepis vestita (Smith). The Ants of (Sub-Saharan) Africa. antsofafrica.org
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Jimoh, B. et al. (2024). A checklist of Nigerian ants (Hymenoptera, Formicidae): a review, new records and exotic species. Biodiversity Data Journal 12: e99555. doi:10.3897/BDJ.12.e99555
- Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Feldhaar, H. et al. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- Shi, N. N., Tsai, C.-C., Camino, F., Bernard, G. D., Yu, N. & Wehner, R. (2015). Keeping cool: Enhanced optical reflection and radiative heat dissipation in Saharan silver ants. Science 349: 298–301. doi:10.1126/science.aab3564
- Willot, Q., Simonis, P., Vigneron, J.-P. & Aron, S. (2016). Total internal reflection accounts for the bright color of the Saharan silver ant. PLoS ONE 11: e0152325. doi:10.1371/journal.pone.0152325
- Poziom trudności
- Podstawowy


