Odontoponera denticulata
De mier die zich anderhalve eeuw verborg. Odontoponera denticulata werd tot 2009 verward met haar verwant O. transversa: nu weten we dat het een aparte ponerine is, zwart met een blauwige glans, gewapend met tanden tot op haar gezicht en met een angel. Ze beheerst de bodem van een groot deel van Zuidoost-Azië, overvalt termietennesten die ze op geur vindt en jaagt zelfs op legermieren bij de ingang van hun nest. Ze heeft een echte koningin, aan wie haar werksters eieren als geschenk aanbieden… die ze vaak weigert. Een robuuste jager met grote kolonies, ideaal als eerste ponerine voor wie al wat ervaring heeft. Bij Antomas: kolonies en koninginnen met broed. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Jagende ponerine uit Zuidoost-Azië, zwart, robuust en met een angel, een van de meest algemene bodemmieren in haar verspreidingsgebied en een grote vijand van termieten. Ze heeft een echte koningin, geen gamergate, en haar kolonies kunnen boven de duizend werksters uitkomen. Koninginnen met broed en kleine kolonies met koningin. Semi-claustrale koloniestichting: de koningin heeft vanaf de eerste dag prooi nodig. Gipsnest met gemiddelde vochtigheid (Qbik Wild-reeks), 24-28 °C, veel gevarieerde prooien en wat suiker. Geen diapauze. Barrière van paraffineolie of vaseline.
Odontoponera denticulata (F. Smith, 1858) is een ponerine uit Zuid- en Zuidoost-Azië: een jager met een donker, gebeeldhouwd lichaam, gewapend met korte, massieve kaken, een functionele angel en een rij kleine tandjes aan de rand van het gezicht die haar geslacht zijn naam geven. Ze leeft van het Indiase subcontinent tot de Filipijnen en Zuid-China, en in een groot deel van dat gebied is ze een van de mieren die je het vaakst op de grond ziet.
En toch herkende bijna anderhalve eeuw lang niemand haar als soort: ze werd verward met haar enige verwant, Odontoponera transversa, tot de Japanse myrmecoloog Seiki Yamane in 2009 aantoonde dat het twee verschillende mieren waren. In deze verzorgingsgids houden we uit elkaar wat er bij O. denticulata is onderzocht, wat er van het geslacht bekend is (vaak gepubliceerd als transversa) en wat we bij Antomas toepassen bij onze ponerinen. Ze heeft geen gewone naam: ze is gewoon O. denticulata.
Biologie
Een soort die anderhalve eeuw verborgen bleef
De Britse entomoloog Frederick Smith beschreef haar in 1858, in zijn catalogus van de vliesvleugeligen van het British Museum, onder de naam Ponera denticulata. Een jaar eerder had hij Ponera transversa beschreven. In 1862 richtte de Oostenrijker Gustav Mayr voor deze mieren een eigen geslacht op, Odontoponera, en in 1893 besloot catalogusmaker Karl Wilhelm von Dalla Torre dat beide dezelfde soort waren: denticulata werd een gewoon synoniem van transversa.
Daarmee begon een verwarring die meer dan een eeuw duurde. In 1929 beschreef William S. Creighton verschillende ondersoorten van O. transversa, maar volgens Yamane was wat Creighton als «typische» transversa beschouwde in werkelijkheid denticulata. Decennialang noemden gidsen en studies ze allebei transversa.
De oplossing kwam uit veldwerk. Bij zijn onderzoek naar de mieren van Borneo zag Yamane (2009) dat er onder die naam twee biologische soorten schuilgingen, die altijd te scheiden waren door hun vorm en door de plek waar ze leven, en hij haalde de naam van Smith terug. De revisie van de ponerinen van Schmidt en Shattuck (2014) vermeldde haar nog als synoniem, maar de synopsis van de mieren van Vietnam van Eguchi, Bui en Yamane (2014) behandelt haar al als geldige soort, net als de huidige catalogi.
denticulata of transversa? Zo onderscheid je ze
Ze lijken zo op elkaar dat ze 150 jaar lang werden verward, maar er zijn duidelijke verschillen, volgens Yamane (2009):
- De schacht van de antenne (het eerste, lange segment). Bij O. transversa is die lang: naar achteren over de kop gelegd, steekt hij duidelijk voorbij de achterrand uit. Bij O. denticulata is hij veel korter en blijft hij meestal net voor die rand.
- De vertex (het bovenste, achterste deel van de kop). O. transversa heeft in het midden een zeer uitgesproken verhoogd gebied, halfrond of driehoekig van vorm. Bij O. denticulata is die zone veel minder duidelijk afgetekend.
- De habitat. O. transversa leeft in vrij goed bewaarde bossen. O. denticulata geeft de voorkeur aan verstoorde gebieden, vaak met kale grond. In het nationaal park Lambir Hills, in Sarawak, komen ze nooit samen voor: transversa in het primaire regenwoud en denticulata rond de gebouwen.
- De verspreiding. O. transversa komt voor van het Maleisisch schiereiland tot de Soenda-eilanden. O. denticulata heeft een veel groter verspreidingsgebied, van het Aziatische vasteland tot de Filipijnen.
Daarom kunnen veel studies die als «O. transversa» zijn gepubliceerd, vooral die van vóór 2009 of uit gebieden waar transversa niet voorkomt, zoals Zuid-China of Indochina, in werkelijkheid over O. denticulata gaan. In deze verzorgingsgids presenteren we ze als gegevens van het geslacht.
«Ponera met tanden»: de verklaring van de naam
Odontoponera betekent «Ponera met tanden», en denticulata «met tandjes». Volgens Schmidt en Shattuck (2014) heeft het geslacht verschillende unieke kenmerken binnen de ponerinen, en bijna allemaal zijn het tanden:
- De voorrand van de clypeus, de plaat boven de kaken, draagt een rij van zo'n 7-9 tandjes, als een kleine zaag.
- Het pronotum, het voorste deel van het borststuk, heeft een korte stekel op elke «schouder».
- De schub van de petiolus, de «taille», heeft een getande en ingesneden rand.
- Onder de punt van de gaster zit een klein tandje dat naar beneden wijst.
In de moleculaire fylogenie van de ponerinen (Schmidt, 2013) valt Odontoponera in de groep van Odontomachus, de valkaakmieren, al heeft ze daarin geen duidelijke naaste verwant: het is een aparte lijn.
Van Pakistan tot de Filipijnen
Volgens de catalogi is O. denticulata gemeld uit Pakistan, India, Bangladesh, Myanmar, Zuid-China, Thailand, Laos, Vietnam, Maleisië (Sabah en Sarawak), Indonesië (Java) en de Filipijnen (Luzon, Negros, Panay, Basilan en Romblon). Door de oude verwarring met O. transversa kan de kaart nog fouten bevatten. In Vietnam vonden Eguchi, Bui en Yamane (2014) haar in beboste gebieden, bosranden en verstoorde gebieden, nestelend in de bodem en foeragerend aan de oppervlakte.
Haar klimaat is in het grootste deel van haar gebied tropisch, met moesson of savanne (Köppen-Geiger-typen Am en Aw), het hele jaar warm; in het noorden is er daarnaast een droge en wat koelere winter. Voor het houden: stabiele warmte, gemiddelde vochtigheid en hooguit een milde rustperiode in de winter.
Een van de meest algemene bodemmieren van Azië
Schmidt en Shattuck (2014) zetten de gegevens op een rij: talrijk op de Filipijnen, algemeen op Borneo, dominant in Vietnam, de dominante mier onder de bodemnestelaars in Thailand en een van de talrijkste in Zuid-China.
Haar nesten zijn ondergronds en polydoom: één kolonie bezet meerdere nesten die met tunnels verbonden zijn. In een regenwoud op Borneo telde Levy (1996) zo'n 3.000 nestingangen van Odontoponera per hectare, oftewel één om de paar meter. En toch is elke werkster erg honkvast: volgens Eguchi en collega's (2004) foerageren de werksters maar tot ongeveer een meter van de ingang van hun nest.
Termietenjager… en aaseter
Odontoponera foerageren een voor een over het bodemoppervlak en zijn generalistische rovers en aaseters (Schmidt en Shattuck, 2014). Maar ze hebben een zwak punt. Al in 1925 schreven William M. Wheeler en James Chapman vanaf de Filipijnen dat het geslacht «bijzonder verzot is op termieten en vaak wordt gezien terwijl het hun kolonies overvalt». Op Borneo stelde Levy (1996) vast dat mieren en termieten samen bijna de helft van de prooien uitmaakten die de werksters naar het nest brachten.
Een heel recente studie is nog verder gegaan. Wen en collega's (2026) boden «O. transversa» uit Zuid-China drie termietensoorten aan en zagen dat ze die niet gelijk behandelt: ze viel Ancistrotermes en Macrotermes feller aan, en als die aanwezig waren, negeerde ze Coptotermes, de Formosaanse termiet, bijna helemaal. De sleutel zat in de reukzin: de werksters laten zich leiden door de spoorferomonen van de termieten. Gezien de verspreiding van beide soorten is het heel goed mogelijk dat die mieren O. denticulata waren.
Het opnemen tegen trekmieren
In de bodem van de Aziatische regenwouden leeft Dorylus laevigatus, een trekmier die ondergronds jaagt in colonnes van duizenden werksters en bijna alles wegvaagt wat ze tegenkomt. Berghoff, Maschwitz en Linsenmair (2003) onderzochten haar effect op de bodemgeleedpotigen van Borneo en zagen iets opvallends: de werksters van Odontoponera hielden de wacht bij hun nestingangen tegen de trekmieren en, in plaats van te vluchten, joegen ze op ze. Weinig mieren kunnen dat zeggen.
Een echte koningin, geen gamergate
Bij veel Aziatische ponerinen, zoals Diacamma of Harpegnathos, wordt de voortplanting verzorgd door een gamergate (van het Griekse gamos, huwelijk, en ergates, werkster): een bevruchte werkster die eieren legt, zonder vleugels of koninginnenlichaam. O. denticulata hoort daar niet bij. Ze heeft een echte koningin, gevleugeld bij de geboorte, die vliegt, paart en haar vleugels afwerpt om een kolonie te stichten. In de enige laboratoriumstudie van de soort hadden alle kolonies één enkele ontvleugelde koningin (Aupanun en collega's, 2022).
Het is wel een bescheiden koningin. Volgens de klassieke gegevens van het geslacht meten de koninginnen zo'n 11-13 mm en de werksters zo'n 9-12 mm: er is heel weinig verschil in grootte, een klein dimorfisme tussen koningin en werkster. Peeters (1997) en Peeters en Ito (2001) lieten zien dat deze koninginnen, met weinig reserves in hun lichaam, meestal een kolonie stichten door op jacht te gaan in plaats van zich op te sluiten. Om haar te vinden, bekijk je haar van opzij: een omvangrijker borststuk en sporen van de vleugels.
Eieren als cadeau voor de koningin… die ze weigert
Het is het merkwaardigste gegeven dat over de soort is gepubliceerd. Sunittra Aupanun, Fuminori Ito en collega's (2022) kweekten in het laboratorium kolonies van O. denticulata die uit stichtende koninginnen waren voortgekomen, en ontdekten dat de werksters trofische eieren leggen: niet-levensvatbare eieren, ronder dan de normale, die als voedsel dienen.
De werkster legt het ei, pakt het op met haar kaken, brengt het naar de koningin en blijft stil voor haar staan om het aan te bieden. Verrassend is wat er daarna gebeurt:
- De koningin accepteerde maar zo'n 20% van de eieren: van 132 geobserveerde trofische eieren negeerde ze er 107.
- Van de 25 die ze at, at ze er maar twee helemaal op: de rest at ze half op en gooide ze de rest op de grond. De werksters raapten die resten op en gaven ze aan de larven of aten ze zelf op.
- En als ze het ei wel wilde, rukte ze het soms agressief uit de kaken van de werkster, door in haar kaken te bijten.
- Elke werkster legde gemiddeld een trofisch ei per ruim drieënhalve dag, en de koningin deed zo'n tien minuten over het opeten van een heel ei.
Waarom weigert ze ze? De auteurs stellen een eenvoudige verklaring voor: in grote kolonies zijn er zoveel werksters dat de koningin meer voedsel heeft dan ze nodig heeft. Sommige koninginnen voedden zich bijna alleen met trofische eieren en andere wisselden ze af met prooi. Als je een werkster met een ei in haar mond voor de koningin ziet staan, weet je nu wat er aan de hand is.
Kolonies van honderden… of meer dan duizend werksters
Veel ponerinen vormen piepkleine kolonies, van een paar tientallen werksters. Odontoponera niet: Schmidt en Shattuck (2014) spreken van kolonies van meer dan honderd werksters, en de studie van Aupanun en collega's (2022) geeft concrete cijfers voor O. denticulata. Hun vijf kolonies, gesticht door koninginnen die in mei 2014 waren verzameld, telden in 2016 tussen zo'n 90 en zo'n 1.280 werksters, in vochtige gipsnesten, bij 20-28 °C en met meelwormen, kakkerlakken en andere geleedpotigen. Het is een ponerine die echt groeit: houd rekening met de ruimte.
Chemie, een angel en een orgaan om te «zingen»
Zoals alle ponerinen heeft Odontoponera een functionele angel behouden, die ze gebruikt om haar prooien te verlammen en om zich te verdedigen. Leluk, Schmidt en Jones (1989) analyseerden de eiwitten in haar gif, en Morgan en collega's de afscheidingen van haar kaakklieren (1999) en achterlijfsklieren (2003), binnen vergelijkende studies van veel soorten.
Er is een minder bekend detail. Op de gaster, aan de voorkant van het vierde achterlijfssegment, hebben Odontoponera een stridulitrum (Schmidt en Shattuck, 2014): een plaatje met uiterst fijne groeven dat trillingen produceert als het langs het voorgaande segment wrijft. Bij mieren dient stridulatie meestal als alarmsignaal of om hulp te vragen; bij Odontoponera heeft nog niemand onderzocht waarvoor ze het gebruikt.
Grootte en morfologie
Grote, robuuste ponerine, zonder polymorfisme: alle werksters lijken op elkaar.
- Kleur van onze kolonies. Het geslacht varieert van roodbruin tot zwart. Onze werksters zijn zwart, met een blauwachtige glans die je bij goed licht ziet, vooral op de gaster, en met roodbruine poten, antennetoppen en kaken. De kop en het borststuk lijken mat door de groeven; de gaster glanst meer.
- Kop. Met diepe lengtegroeven, de clypeus met zijn rij tandjes en de vertex zonder het uitgesproken verhoogde gebied van O. transversa.
- Kaken. Kort, driehoekig en massief: tangen om prooien vast te houden en te verscheuren, niet de vallen van een Odontomachus.
- Antennes. Met 12 leden, met een relatief korte schacht: die komt niet voorbij de achterrand van de kop (het sleutelkenmerk tegenover O. transversa).
- Mesosoma (het borststuk). Met diepe dwarsgroeven op het pronotum en een korte stekel op elke voorhoek.
- Petiolus. Eén segment in de vorm van een dikke schub, met een getande en ingesneden bovenrand.
- Gaster. Glad en weinig gestippeld, met de typische insnoering tussen het eerste en tweede segment, het stridulitrum en de angel aan de punt.
- Koningin. Lijkt sterk op de werkster, iets groter en met het borststuk van een gevleugeld vrouwtje.
- Mannetje. Gevleugeld, met grote ogen en kleine kaken, zoals bij de andere ponerinen.
Afmetingen bij benadering
- Werksters van het geslacht Odontoponera: totale lengte 9-12 mm (Bingham, 1903, overgenomen door Schmidt en Shattuck, 2014)
- Koninginnen van het geslacht: 11-13 mm (zelfde bron)
- Mannetje: geen gepubliceerde afmetingen binnen ons bereik
Het zijn afmetingen van vóór de scheiding van de twee soorten; we kennen geen gepubliceerde afmetingen die specifiek voor O. denticulata gelden.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Bij Antomas beschouwen we haar als een goede eerste ponerine voor wie al met succes een soort heeft gehouden. Waarom is ze niet voor beginners?
- Ze is een jager. Ze heeft overvloedige, gevarieerde en regelmatige prooi nodig: zonder eiwit valt het broed stil.
- De koloniestichting is semi-claustraal. Als je een koningin met broed koopt, moet je haar vanaf de eerste dag prooi geven.
- Ze heeft een angel en snelle, vastberaden werksters: je hanteert haar met gereedschap en met rust.
- Er is weinig specifieke informatie. De richtlijnen komen uit de enige laboratoriumstudie van de soort, uit haar geslacht en uit onze ervaring met andere tropische ponerinen.
En ze is het waard. Het is een robuuste, aanpasbare soort, die veel groter wordt dan de meeste ponerinen en die in het zicht jaagt.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 24-28 °C, het bereik van haar klimaat en dat van onze Aziatische ponerinen (in het laboratorium groeiden ze bij 20-28 °C).
- Foerageergebied: op kamertemperatuur of aan één kant wat warmer, tot zo'n 28-30 °C.
- Vochtigheid: gemiddeld in het nest, met een gradiënt: een vochtig en een droger deel, zodat de kolonie het broed kan leggen waar het haar uitkomt. Het foerageergebied droog.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het volstaat om het nest donker te houden en het foerageergebied licht, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: nee (zie «Geen diapauze»).
Vermijd direct zonlicht op het nest, radiatoren en tocht.
Aanbevolen formicaria
Voor een ponerine die in de bodem nestelt in een tropisch klimaat raden we bij Antomas de gipsformicaria uit de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan, die het vocht vasthouden en het mogelijk maken de gradiënt te behouden: hetzelfde type nest, van vochtig gips, dat in het laboratorium bij deze soort werd gebruikt.
Voor een koningin met broed of een kolonie met koningin en 3-5 werksters begin je met het kleinste, de Qbik Wild One P 1C: één enkele kamer, makkelijk te controleren en schoon te houden in de delicate fase.
Als de kolonie boven een paar tientallen werksters uitkomt, zet je haar over naar de Qbik Wild Duo P 2C, met twee kamers: een vochtigere voor het broed en een wat drogere. Omdat O. denticulata honderden werksters kan bereiken, zul je na verloop van tijd modules moeten toevoegen.
Breid uit wanneer het nest te klein wordt, maar niet eerder: in een te groot nest worden de overtollige kamers afvalhopen. Bevochtig het reservoir van het gips regelmatig, zodat een deel van het nest altijd vochtig is: zie je condens op het glas, geef dan minder vaak water; wordt het gips wit, geef dan eerder water. In het foerageergebied een dun laagje zand met wat aarde of kokosvezel en een platte steen, zonder iets wat als brug naar de barrière kan dienen. Als er warmte nodig is, laat die dan mild zijn, aan één kant en met thermostaat.
Vochtigheid: de gulden middenweg
Hier is O. denticulata makkelijker dan veel regenwoudponerinen. In de natuur geeft ze de voorkeur aan open plekken en kale grond, terwijl haar verwant O. transversa in het vochtige, schaduwrijke bos blijft, dus ze verdraagt een wat droger klimaat beter. Maar het blijft een mier uit een tropisch klimaat, die onder de grond nestelt: een volledig droog nest wordt het broed fataal, en een doorweekt en beslagen nest brengt schimmel en mijten, zeker bij een soort die zoveel prooi eet. De oplossing is de gradiënt, en de werksters laten je zien waar hun optimum ligt: als ze het broed altijd in het vochtigste deel ophopen, is het nest wat te droog; als ze het naar het droge deel of naar het foerageergebied brengen, is het te nat.
Koloniestichting: een koningin die op jacht gaat
Bij Antomas verkopen we O. denticulata als koningin met broed of als koningin met 3-5 werksters en broed. Als je met de koningin alleen begint, maak je de mooiste en meest delicate fase mee: de koloniestichting.
De koningin van O. denticulata is klein voor een koningin (zie «Een echte koningin, geen gamergate») en heeft weinig reserves in haar lichaam. Daarom is haar koloniestichting, zoals bij de meeste ponerinen met weinig verschil tussen koningin en werkster, semi-claustraal: ze sluit zich niet op om van haar reserves te leven, zoals een Camponotus of een Messor, maar gaat op jacht om haar eerste larven te voeden (Peeters, 1997; Peeters en Ito, 2001). Er is geen gepubliceerde waarneming van haar koloniestichting in de natuur: dit is wat er van de groep bekend is en wat houders vertellen. Een enkele winkel noemt haar claustraal; wij behandelen haar als semi-claustraal.
- Opstelling: de koningin met haar broed in een reageerbuis met water en watten, of in de Qbik Wild One P 1C, aangesloten op een klein foerageergebied zodat ze op jacht kan gaan. Het nest donker en zonder trillingen.
- Prooi vanaf de eerste dag: klein en zacht, twee of drie keer per week: een Thermobia-diertje, een stukje krekel of kakkerlak, een opengemaakte meelwormlarve. Wat ze laat liggen, haal je de volgende dag weg. En af en toe een druppel nectar in een drinkbakje.
- Het broed: zoals bij de andere ponerinen eten de larven stukjes prooi die op hen worden gelegd en spinnen ze uiteindelijk een bruine cocon. Haal de cocons niet uit elkaar en raak ze niet aan.
Groei. De eerste werksters nemen de jacht al snel over. In het begin gaat de groei langzaam, zoals bij alle ponerinen, maar daarna versnelt ze: in het laboratorium bereikten kolonies die door één koningin waren gesticht honderden of meer dan duizend werksters in zo'n twee jaar (Aupanun en collega's, 2022).
Verhuizing door uitschudden. Bij Antomas gebeuren verhuizingen door uitschudden: met het nieuwe formicarium opgebouwd, de barrière aangebracht en het nest bevochtigd, openen we de buis of het oude nest in het foerageergebied, naast de ingang, en schudden we de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit, waarbij we achterblijvers met een penseel helpen. Werk boven een dienblad en houd het nest donker: de werksters brengen het broed binnen korte tijd naar binnen.
Voeding
Eiwit: de basis van alles. O. denticulata is een jager en een aaseter, en eiwit is wat de kolonie laat groeien. Het is de filosofie van Antomas: hoe meer eiwit, hoe beter. Als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, is het beter om te veel te voeren, omdat de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en sneller en talrijker groeit. Als je niet vaak kunt schoonmaken, kun je beter niet te veel voeren: voer dat overblijft gaat rotten en brengt schimmel en mijten.
- Levende of pas gedode prooi. Ze accepteert beide: in de natuur jaagt ze en benut ze ook kadavers.
- Voor de koningin en kleine kolonies is Thermobia domestica een perfecte prooi: klein, zacht en makkelijk te kweken. Springstaarten, Sinella curviseta, zijn een goede aanvulling.
- Wissel het type insect van week tot week af, zodat ze niet altijd hetzelfde eten: krekels, Acheta domesticus; nimfen van de runner-kakkerlak, Shelfordella lateralis, of van de dubia-kakkerlak, Blaptica dubia; meelwormen, Tenebrio molitor; vliegen. Meelwormen en kakkerlakken waren juist de basis van het dieet in het laboratorium.
- Termieten, als je ze kunt krijgen: ze zijn haar favoriete prooi in de natuur, en zien hoe ze er een paar overvalt, is een spektakel.
- Frequentie: prooi 3-5 keer per week bij een kolonie die op gang is. Hoe meer larven je ziet, hoe meer prooi.
- Een tip: leg de prooi in het foerageergebied, niet in het nest, en haal de resten de volgende dag weg.
Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie fataal worden.
Suikerhoudende vloeistoffen: ja, als aanvulling. Zoals veel ponerinen neemt ze suikerhoudende vloeistoffen, al een stuk minder dan een Camponotus. Wissel de suikers af: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week aan en een andere suikerhoudende vloeistof of nectar 1-2 keer per week, in kleine hoeveelheden. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd in een drinkbakje aan en nooit op watten, want watten beschimmelen en bederven de vloeistof meteen. Gebruik een traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, of een dopje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en ververs het voordat het gaat gisten.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied.
Geen diapauze
In bijna haar hele verspreidingsgebied is het het hele jaar warm, en er is geen winter die een diapauze rechtvaardigt. Bij Antomas houden we haar zonder diapauze, met het hele jaar warmte en voer.
In het noorden van haar gebied is de winter droog en wat koeler. Als het nest bij jou thuis in de winter een paar weken naar 21-23 °C zakt, is dat geen probleem: de kolonie eet minder en de koningin legt minder eieren, en zodra de warmte terugkomt, wordt ze weer actief. Wat je moet vermijden, is haar lange tijd onder zo'n 20 °C te houden: het is een tropische mier. Als je huis koud is, gebruik dan een verwarmingskabel of -mat met thermostaat aan één kant van het nest.
Gedrag in gevangenschap
Solitaire, honkvaste jagers. De werksters gaan een voor een naar buiten en gaan niet ver van het nest, net als in de natuur. Zodra ze een prooi hebben gevonden, pakken ze haar met hun kaken vast en steken ze haar.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om het nest donker te houden en het foerageergebied licht, en ze voorzichtig te observeren, door zo weinig mogelijk in te grijpen. Ze wennen aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen:
- Larven die niet groeien of verdwijnen: bijna altijd te weinig eiwit.
- Broed dat altijd in het vochtigste deel ligt opgehoopt, of cocons die niet af komen: het nest is te droog.
- Condens, schimmel of mijten: te veel vocht of vergeten resten.
- Werksters die het broed naar het foerageergebied brengen: het nest bevalt ze niet, door te veel vocht, warmte of vuil.
- Veel werksters die stil in het foerageergebied zitten, zonder plek binnen: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen en barrières
De werksters van O. denticulata zijn snel, goede lopers en klimmen over ruwe oppervlakken en, in meer of mindere mate, over plastic. Zoals bij al onze ponerinen nemen we geen risico:
- Een strook paraffineolie of vaseline bovenaan de wanden van het foerageergebied, dun en ononderbroken. Vernieuw hem als er stof of resten op zitten. Bij vochtigheid werken olie of vaseline beter dan PTFE (fluon).
- Een goed sluitend deksel als tweede verdedigingslinie, vooral als de kolonie groeit.
- Geen kieren: controleer de aansluitingen, de doppen en de slangen.
- Niets wat als brug kan dienen: geen schors of stenen tegen of vlak bij de barrière.
Hantering en veiligheid
O. denticulata heeft een angel en kan steken als je haar vastpakt, platdrukt of je hand in het nest steekt. We kennen geen studie over haar steek bij mensen. Mensen die allergisch zijn voor steken van vliesvleugeligen moeten extra voorzichtig zijn. Hanteer haar altijd met entomologisch gereedschap, zoals een zacht penseel of een zacht pincet, nooit met je handen, en werk langzaam om geen enkele werkster te beschadigen, en al helemaal niet de koningin, die gemakkelijk met hen te verwarren is. Voeg geen koninginnen of verschillende kolonies samen en houd ze niet samen met andere soorten. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Een stichtende koningin zonder prooi laten, alsof ze claustraal is.
- Bezuinigen op eiwit of ze altijd hetzelfde insect geven.
- Het nest volledig laten uitdrogen of ze zonder water laten.
- Het nest onder water zetten: condens brengt schimmel en mijten.
- Prooiresten in het nest laten liggen of ze de volgende dag niet weghalen.
- De suikerhoudende vloeistoffen op watten aanbieden.
- Haar een diapauze geven of haar lange tijd onder 20 °C houden.
- Haar overzetten naar een nest dat te groot is voor de omvang van de kolonie.
- De barrière verwaarlozen of kieren laten zitten.
- Haar met je handen hanteren: ze heeft een angel.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Odontoponera denticulata, haar geslacht en de onderfamilie Ponerinae, de taxonomische catalogi en verspreidingscatalogi, klimaatgegevens van haar verspreidingsgebied en de ervaring van Antomas met andere tropische ponerinen. Geen DOI hebben de oorspronkelijke beschrijving (Smith, 1858, Catalogue of Hymenopterous Insects in the Collection of the British Museum, deel VI), die van het geslacht (Mayr, 1862), de herwaardering van de soort (Yamane, S., 2009, Ari 32: 1–8) en de werken van Wheeler en Chapman (1925), Bingham (1903) en Levy (1996), geciteerd via Schmidt en Shattuck (2014). Belangrijkste referenties:
- Aupanun, S., Obika, M., Mizuno, R., Jaitrong, W., Suttiprapan, P., Hashim, R. & Ito, F. (2022). Trophic eggs in three ponerine ant species: Harpegnathos venator, Odontomachus simillimus and Odontoponera denticulata. Asian Myrmecology 15: e015001. doi:10.20362/am.015001
- Eguchi, K., Bui, T. V. & Yamane, S. (2014). Generic synopsis of the Formicidae of Vietnam (Insecta: Hymenoptera), Part II. Zootaxa 3860: 1–46. doi:10.11646/zootaxa.3860.1.1
- Schmidt, C. A. & Shattuck, S. O. (2014). The higher classification of the ant subfamily Ponerinae (Hymenoptera: Formicidae), with a review of ponerine ecology and behavior. Zootaxa 3817: 1–242. doi:10.11646/zootaxa.3817.1.1
- Schmidt, C. A. (2013). Molecular phylogenetics of ponerine ants (Hymenoptera: Formicidae: Ponerinae). Zootaxa 3647: 201–250. doi:10.11646/zootaxa.3647.2.1
- Creighton, W. S. (1929). New forms of Odontoponera transversa. Psyche 36: 150–154. doi:10.1155/1929/92879
- Berghoff, S. M., Maschwitz, U. & Linsenmair, K. E. (2003). Influence of the hypogaeic army ant Dorylus (Dichthadia) laevigatus on tropical arthropod communities. Oecologia 135: 149–157. doi:10.1007/s00442-002-1173-4
- Wen, X.-L., Fan, S.-M., Jia, B., Wu, Y.-R. & Li, Z.-T. (2026). Differential responses of the ant Odontoponera transversa to termite chemical signals: evidence for prey preference. Insects 17: 501. doi:10.3390/insects17050501
- Morgan, E. D., do Nascimento, R. R., Keegans, S. J. & Billen, J. (1999). Comparative study of mandibular gland secretions of workers of ponerine ants. Journal of Chemical Ecology 25: 1395–1409. doi:10.1023/A:1020987028163
- Morgan, E. D., Jungnickel, H., Keegans, S. J., do Nascimento, R. R., Billen, J., Gobin, B. et al. (2003). Comparative survey of abdominal gland secretions of the ant subfamily Ponerinae. Journal of Chemical Ecology 29: 95–114. doi:10.1023/A:1021928630441
- Leluk, J., Schmidt, J. & Jones, D. (1989). Comparative studies on the protein composition of hymenopteran venom reservoirs. Toxicon 27: 105–114. doi:10.1016/0041-0101(89)90410-8
- Peeters, C. (1997). Morphologically «primitive» ants: comparative review of social characters, and the importance of queen–worker dimorphism. In: Choe, J. C. & Crespi, B. J. (eds.), The Evolution of Social Behavior in Insects and Arachnids. Cambridge University Press: 372–391. doi:10.1017/CBO9780511721953.019
- Peeters, C. & Ito, F. (2001). Colony dispersal and the evolution of queen morphology in social Hymenoptera. Annual Review of Entomology 46: 601–630. doi:10.1146/annurev.ento.46.1.601
- Peel, M. C., Finlayson, B. L. & McMahon, T. A. (2007). Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification. Hydrology and Earth System Sciences 11: 1633–1644. doi:10.5194/hess-11-1633-2007
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld

