Anochetus graeffei
Een valkaak in miniatuur. Anochetus graeffei is amper groter dan 4 mm, maar draagt in haar kop een klem met grendel, veer en trekker die meer dan 180° opengaat en zich in duizendsten van een seconde sluit rond elke prooi die haar tastharen raakt. Deze onvermoeibare reiziger leeft van het zuiden van India en Zuidoost-Azië tot Australië en de eilanden in de Stille Oceaan, verborgen onder stenen, in rot hout en zelfs in termietennesten. En als ze bedreigd wordt, vecht ze niet: ze houdt zich dood of schiet met een kaakslag achteruit weg. Een behaard, honingkleurig juweeltje om van dichtbij te zien hoe een valkaakmier jaagt, in een formicarium op bureauformaat. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Een valkaakmier in miniatuur: werksters van zo'n 4-5 mm, geelachtig en behaard, die met opengesperde kaken jagen en zich dood houden als je ze stoort. Kolonies met koningin. Het hele jaar 23-27 °C, zonder diapauze en nooit boven 28 °C; een klein, vochtig nest met wat kokosvezel zodat de larven hun cocon kunnen spinnen, en elke dag piepkleine prooien: Drosophila, springstaarten, nimfen van Thermobia. De sleutel: een klein formicarium zonder kieren, en voer op hun schaal.
Anochetus graeffei Mayr, 1870 is het bewijs dat grootte niet alles is. De werksters zijn amper groter dan 4 mm, maar dragen op hun kop hetzelfde wapen als de grote valkaakmieren: twee lange, rechte kaken die openklappen als een klem, met een pal worden vergrendeld en in duizendsten van een seconde dichtslaan zodra een prooi hun tastharen raakt. Bovendien is ze een van de meest bereisde Anochetus-soorten ter wereld: ze leeft van Zuid-India via heel Zuidoost-Azië en de Soenda-eilanden tot in Noord-Australië en op de eilanden van de Grote Oceaan, waar Gustav Mayr haar voor het eerst beschreef aan de hand van werksters uit Samoa.
In de winkel noemen we haar gewoon bij haar wetenschappelijke naam. Het is een soort van strooisel, stenen en vermolmd hout: onopvallend, behaard en honingkleurig, ze verstopt zich onder alles wat ze vindt en blijft liever roerloos liggen dan te vechten als ze zich bedreigd voelt. Wie van dichtbij wil zien hoe een valkaak werkt zonder een groot terrarium nodig te hebben, vindt in haar een van de interessantste soorten die je thuis kunt houden. In deze verzorgingsgids vertellen we wat de wetenschap over haar en haar geslacht zegt, en hoe we haar bij Antomas houden.
Biologie
Een mier uit Samoa met een half dozijn namen
De Oostenrijker Gustav Mayr beschreef haar in 1870 aan de hand van werksters die op Upolu, een van de eilanden van Samoa, waren verzameld. De soortnaam eert vrijwel zeker de Zwitserse natuuronderzoeker Eduard Graeffe, die in die jaren op de eilanden van de Grote Oceaan fauna verzamelde voor het Museum Godeffroy in Hamburg. Meer dan een eeuw later bekeek de myrmecoloog William L. Brown in 1978 opnieuw de vier oorspronkelijke exemplaren, die in het Natuurhistorisch Museum van Wenen worden bewaard, en koos er één van uit, licht geelbruin van kleur, als lectotype: het referentie-exemplaar van de soort.
Het curieuze is wat er in de tussentijd gebeurde. Omdat ze in een enorm gebied voorkomt en nogal varieert van plek tot plek, beschreven entomologen haar meerdere keren onder verschillende namen: A. rudis, uit Mandalay (Myanmar); A. ruginotus, uit Luzon (Filipijnen); A. minutus, uit Johor (Maleisië); A. punctiventris oceanicus, uit de Grote Oceaan; A. amati… Edward O. Wilson in 1959 en Brown in 1978 brachten ze stuk voor stuk onder één naam samen: A. graeffei. Wilson vatte het zo samen: met de kenmerken die werden gebruikt om ze te scheiden, kon hij geen twee soorten onderscheiden; er was eenvoudigweg «één relatief variabele soort».
De revisie van de Australische Anochetus door Steven Shattuck en Ewa Slipinska (2012) kwam tot dezelfde conclusie: een voorlopige analyse vond geen duidelijke onderverdelingen, en ze bleven haar als één soort beschouwen. Brown hield wel, voorlopig, een zeer nauwe verwant uit Sri Lanka apart: A. yerburyi.
Van Zuid-India tot de eilanden van de Grote Oceaan
Weinig Anochetus-soorten beslaan zo'n groot deel van de kaart. Volgens Shattuck en Slipinska is ze een van de soorten met de grootste verspreiding binnen het geslacht: van Zuid-India via Zuidoost-Azië tot Australië en de Cookeilanden. De vondsten die Brown bijeenbracht, geven een idee van haar bereik:
- Vasteland van Azië: India, inclusief Sikkim, op zo'n 1.220 m hoogte, Myanmar, Indochina, het Maleisisch schiereiland en het Chinese eiland Hainan.
- Indische Archipel: Java, Kalimantan, Celebes, Timor, Flores, Sumba en het zuiden van de Filipijnen.
- Australië: van de Kimberley en de Top End tot heel Oost-Queensland, tot in het noordoosten van Nieuw-Zuid-Wales.
- Grote Oceaan: Melanesië en Polynesië, met Samoa, Tonga en de Cookeilanden.
Brown omschreef haar als een zeer succesvolle kolonisator in het hele Indo-Australische gebied. Is ze op eigen kracht op de eilanden beland, of heeft de mens haar meegebracht? Daarover is men het niet eens. In studies naar de mieren van de Grote Oceaan wordt ze ingedeeld als een inheemse soort met een brede verspreiding, zoals in de inventaris van Tonga van James Wetterer (2002); de database van het Bishop Museum op Hawaï beschouwt haar daarentegen als ingevoerd, in recente tijden of met de oude Polynesische zeevaarders, en ingeburgerd op de Cookeilanden. Wat wel duidelijk is: een kleine mier die onder elke steen of in een stuk hout nestelt, is een uitstekende kandidaat om van eiland naar eiland te reizen, met of zonder hulp.
Onder stenen, in termietenheuvels en in vermolmd hout
Hoewel ze vooral in tropisch regenwoud leeft, is het geen kwetsbare soort: in Australië komt ze ook voor in droog sclerofylbos, al duikt ze zelden op buiten beboste gebieden. Haar nesten zijn heel gevarieerd. Volgens de Australische revisie vind je ze bijna altijd onder stenen of andere voorwerpen op de grond, maar ook rechtstreeks in de aarde, zonder iets erbovenop, in termietenheuvels en in vermolmd hout.
Die flexibiliteit verklaart voor een deel haar succes: bijna elke vochtige, beschutte holte in de bosbodem voldoet. En het geeft ook aanwijzingen voor het houden: het is een mier van de bodem, van duisternis en een stabiele vochtigheid, die geen groot paleis nodig heeft, maar een paar kleine kamers waarin ze zich beschut voelt.
Een muizenval op de kop
De valkaak is een van de meest verfijnde wapens bij insecten, en werkt bij kleine Anochetus precies zoals bij grote. Het principe is dat van een katapult: de spieren laden gedurende relatief lange tijd energie op en laten die in één klap los.
- Openen en vergrendelen. De mier opent haar kaken, in dit geslacht vaak meer dan 180°, en de basis ervan haakt vast in een inkeping van het gewricht, die als pal dient.
- Laden. De grote spier die de kaken sluit trekt samen terwijl de pal standhoudt, en de energie wordt opgeslagen in zeer stijve delen van de cuticula, die als een veer werken.
- Afvuren. Een piepklein spiertje, de trekker, haakt de kaak los, en de veer slaat haar met een klap dicht.
De trekker wordt overgehaald door lange tastharen aan de binnenkant van de kaken, die verbonden zijn met reuzenneuronen die het signaal vrijwel zonder vertraging doorgeven. Bij Anochetus maten Gronenberg en Ehmer in 1996 een slag van minder dan 2,5 duizendste seconde en een volledige reflex van ongeveer 5. Een eigenaardigheid van het geslacht: hier zijn de kaakspieren via dunne fibrillen met hun pees verbonden, terwijl dat bij hun verwant Odontomachus rechtstreeks gebeurt.
Kleiner, dus sneller?
De recordcijfers van de valkaakmieren komen van Odontomachus: bij O. bauri haalt de punt van de kaak tot 64 m/s en duurt de snelste slag 0,06 duizendste seconde, met een kracht van meer dan 300 keer het gewicht van de mier. Bij vergelijking van soorten binnen dat geslacht bleek dat de versnelling afneemt naarmate de grootte toeneemt: grote soorten slaan harder, kleine versnellen sterker.
Bij Anochetus mat de eerste studie met hogesnelheidscamera's, uit 2018, vier soorten en vond twee stijlen: sommige slaan bijna zoals Odontomachus, met een gemiddelde maximale draaisnelheid van zo'n 37.000 radialen per seconde, andere een stuk trager, met ongeveer 13.000. De slag van A. graeffei is nog niet gemeten. Als ze de regel van Odontomachus zou volgen, zou zo'n kleine valkaak enorm moeten versnellen, maar dat is een afleiding, geen meetgegeven. Wat je thuis wel zult zien, is dat de slag te snel is voor het oog: de prooi zit gewoon ineens vast.
De beste verdediging: zich dood houden
Met zo'n wapen zou je een agressieve mier verwachten, maar Anochetus is precies het tegenovergestelde. Brown zag in 1978 dat ze zich, als ze worden gestoord, meestal dood houden, terwijl Odontomachus eerder aanvalt en steekt. Dat heet thanatose: de werkster trekt haar poten in, verstijft en wacht tot het gevaar voorbij is. Bij een mier van 4 mm, aardekleurig en vol haren, werkt die truc uitstekend: roerloos tussen het strooisel is ze bijna niet te zien.
Voor de kweker heeft dat een praktisch gevolg: zie je bij het schoonmaken of verhuizen werksters die stilliggen, ga er dan niet van uit dat ze dood zijn. Wacht een paar minuten; waarschijnlijk staan ze gewoon op en lopen ze weg alsof er niets gebeurd is.
Achteruit springen met één kaakslag
Zo'n snelle slag heeft een bijwerking: als de kaak tegen iets hards of iets wat groter is dan de mier slaat, schiet de terugslag haar de lucht in. William M. Wheeler noemde deze sprong «retrosaliëntie», en hij is vastgesteld bij verschillende valkaaklijnen, waaronder Anochetus. Bij Odontomachus is aangetoond dat de sprong dient om te ontsnappen: tegenover mierenleeuwen overleefden werksters die met hun kaken konden springen vaker dan werksters waarvan de kaken waren vastgezet.
Bij zo'n kleine soort is de sprong niet te vergelijken met die van de grote Odontomachus, maar hij dient hetzelfde doel: verdwijnen. Een werkster die «wegkaatst» als je het deksel opent, kan terechtkomen waar je het niet verwacht, dus werk rustig (zie «Ontsnappingen en hantering»).
Nicht, geen dochter, van Odontomachus
Decennialang dacht men dat Odontomachus binnen Anochetus was ontstaan, een idee dat Brown in 1978 verdedigde. DNA-stambomen uit 2016 en 2021 verwierpen het: de twee geslachten zijn zustergroepen, elk met een eigen geschiedenis van tientallen miljoenen jaren, en de valkaak van beide stamt af van een gemeenschappelijke voorouder met korte kaken, uit het begin van het Eoceen. Anochetus telt zo'n 110 levende soorten, bijna allemaal kleiner dan Odontomachus, en A. graeffei hoort bij de allerkleinste.
De valkaak is overigens geen exclusieve uitvinding van deze lijn: hij is minstens vier keer onafhankelijk ontstaan bij mieren, in drie verschillende onderfamilies.
Jaagster op het piepkleine
Zoals de rest van haar geslacht jaagt A. graeffei solitair. De werksters lopen met opengesperde kaken over de bodem en door het strooisel; als ze met hun antennen een prooi raken, brengen ze die voor de tastharen en vuren af, vaak meer dan eens, en als de prooi zich verzet, maken ze haar af met de angel. Daarna brengen ze haar naar het nest. Ze rekruteren geen nestgenoten en vormen geen mierenstraten: elke werkster is een kleine strikkenzetter.
Over haar dieet in het wild zijn geen eigen studies. Over het geslacht is maar weinig bekend: een enkele soort heeft zich gespecialiseerd in termieten, en in het lab accepteren Anochetus termieten, fruitvliegjes en springstaarten. Dat A. graeffei soms in termietenheuvels nestelt, is een veelzeggende aanwijzing, maar niemand heeft nagegaan of ze op haar gastheren jaagt. Wat we wel weten, is dat haar prooien op haar schaal moeten zijn: een werkster van 4 mm kan een volwassen krekel niet aan, maar wel een fruitvlieg, een springstaart of een pas uitgekomen Thermobia-nimf.
Kleine kolonies en een gevleugelde koningin
Anochetus heeft oude mierenkenmerken behouden: kleine kolonies, weinig verschil tussen koningin en werksters, en solitaire jacht. Binnen het geslacht hebben kolonies meestal minder dan 100 werksters. Van A. graeffei zijn geen tellingen gepubliceerd, en de cijfers die winkels noemen spreken elkaar tegen, dus wij geven er geen. De koningin is van het gevleugelde type: Brown vermeldde een ontvleugelde koningin, die haar vleugels dus na de bruidsvlucht al had afgeworpen, verzameld op Hainan samen met haar werksters.
Hoe ze een kolonie sticht, is bij deze soort niet onderzocht. Bij veel Ponerinae is de koloniestichting semi-claustraal: de koningin gaat op jacht om haar eerste larven te voeden, en dat is wat de meeste kwekers van Aziatische Anochetus beschrijven. Bij Antomas verkopen we kolonies met koningin die al werksters en broed hebben, dus die kwetsbare fase is al achter de rug.
Cocons die aarde nodig hebben
Zoals bijna alle Ponerinae verpopt A. graeffei in een zijden cocon. Wheeler legde in 1915 uit dat mierenlarven omringd moeten zijn door deeltjes waaraan ze de draad kunnen vastmaken om hem te kunnen spinnen, en dat de werksters daarom volgroeide larven ingraven of met aarde bedekken. Kwekers van valkaakmieren bevestigen het: op een glad, droog oppervlak lukt het veel larven niet om te spinnen en gaan ze dood. Daarom is een beetje vochtig substraat in het nest, in de opstelling die we je voorstellen, geen versiering maar een noodzaak.
Het klimaat van haar thuis
In zo'n groot gebied zijn de klimaten heel verschillend, maar bijna allemaal hebben ze iets gemeen: ze zijn tropisch en vochtig. In de laaglanden van Zuidoost-Azië en de eilanden schommelen de maandgemiddelden van de lucht het hele jaar rond 26-29 °C, met een moessonregentijd en een iets drogere periode. Aan de randen van haar verspreidingsgebied, zoals de hellingen van de Himalaya, Hainan of het noordoosten van Nieuw-Zuid-Wales, is er een koel seizoen, al vriest het niet in het bos waar ze leeft.
Maar een kolonie A. graeffei leeft niet in de open lucht, maar onder een steen, in de aarde of in een boomstam. Een grote studie uit 2024 over tropische regenwouden liet zien dat de ondergroei dicht bij de bodem gemiddeld 1,6 °C koeler is dan onder de open hemel en minder schommelt tussen dag en nacht; op Borneo ligt het daggemiddelde van de ondergroei rond 23,9 °C. Dat is haar wereld: gematigd, stabiel en vochtig. Daar komen de waarden vandaan die we verderop aanraden: 23-27 °C, geen diapauze en nooit boven 28 °C.
Grootte en morfologie
Een piepkleine, stevige ponerine met een langwerpige kop, lange rechte kaken die dicht bij elkaar in het midden van het gezicht ontspringen, en een lichaam vol haren.
- Grootte. Het lectotype uit Samoa meet 4,35 mm in totale lengte. Ter vergelijking: onze Anochetus cf. princeps is meer dan 8 mm: A. graeffei is bijna de helft.
- Kleur. Geelbruin tot bruin, met een gele tot geelbruine kop en gele antennen, kaken en poten. Ze varieert per populatie: er zijn licht honingkleurige werksters en donkerdere.
- Beharing. Het is een zeer behaarde soort, met talrijke rechtopstaande haren over het hele lichaam, wat je met een loep heel goed ziet.
- Ogen. Heel klein, zoals past bij een mier van strooisel en bodem, die meer op de tast jaagt dan op zicht.
- Sculptuur. Het voorhoofd is gesculpteerd tot aan de achterrand van de kop, en het pronotum heeft een zeer variabele ruwe of gestreepte sculptuur: bij sommige Australische populaties is het bijna glad en glanzend.
- Petiolus. Een schub met een afgeronde top, die het borststuk met het achterlijf verbindt.
- Angel. Functioneel; ze gebruiken hem om prooien af te maken.
- Koningin. Gevleugeld vóór de bruidsvlucht en ontvleugeld daarna. Iets groter dan de werksters, al zijn er geen maten gepubliceerd.
- Ontwikkeling. Ei, larve, prepop en pop in een zijden cocon, waarvoor ze substraat nodig hebben.
Maten bij benadering
- Werkster, totale lengte: ongeveer 4,35 mm (lectotype)
- Werkster, koplengte: 0,95-1,13 mm in Australië en 1,15-1,32 mm bij grote werksters uit Java
- Werkster, kopbreedte: 0,89-1,06 mm in Australië en 1,03-1,22 mm op Java
- Werkster, kaaklengte: 0,52-0,69 mm, bijna de helft van de koplengte
- Werkster, lengte van het mesosoma: 1,09-1,30 mm (Australië)
- Koningin: geen maten gepubliceerd
De totale lengte van het lectotype komt van Zettel (2012); de maten uit Java van Brown (1978), en die uit Australië van Shattuck en Slipinska (2012). De verschillen tussen populaties passen bij hoe variabel de soort is.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
A. graeffei is geen grillige soort: in het wild verdraagt ze alles van regenwoud tot droog bos en nestelt ze in bijna elke holte. Wat haar tot een soort voor gevorderden maakt, is de schaal. De werksters zijn piepklein, dus alles moet op hun maat zijn: een klein nest, heel kleine en frequente prooien, substraat om te spinnen en een opstelling zonder kieren waar ze doorheen kunnen glippen. Bovendien zijn haar kolonies klein en onopvallend, en moet je leren aflezen wat er binnen gebeurt zonder alles met het blote oog te zien.
Het is de moeite meer dan waard. Het is een van de weinige manieren om een valkaakmier in een formicarium op je bureau te hebben. Ze zien patrouilleren met opengesperde kaken, een fruitvlieg met één slag vangen, zich dood houden of wegkaatsen is een schouwspel dat bijna geen andere mier van dit formaat biedt. En als je al ervaring hebt met kleine soorten, is ze een perfecte toegangspoort tot de wereld van de Ponerinae.
Aanbevolen waarden
- Temperatuur: het hele jaar 23-27 °C, met een kleine gradiënt zodat de kolonie kan kiezen. Nooit boven 28 °C: dat is dezelfde regel die we toepassen op onze Anochetus cf. princeps, omdat te veel warmte bij bodembewonende Ponerinae problemen geeft wanneer de larven hun cocon moeten spinnen.
- Vochtigheid van het nest: hoog en stabiel, als richtwaarde 60-80%, met een vochtigere zone en een iets drogere. Niet laten verdrinken.
- Substraat: een dun laagje vochtige kokosvezel in de broedkamers.
- Foerageergebied: klein, schoon en droger dan het nest, met deksel en altijd water beschikbaar.
- Licht: het nest in het donker en het foerageergebied in het gewone licht van de kamer, met de dag-nachtcyclus.
- Diapauze: niet nodig (zie «Diapauze»).
Het is een mier van vochtige bodem, en het nest laten uitdrogen is een ernstige fout: het broed merkt het als eerste. Hoge vochtigheid betekent geen stilstaand water; schimmel is de andere vijand, en die voorkom je met een zachte ventilatie en door resten weg te halen.
Aanbevolen formicarium
Voor zo'n kleine soort raden we bij Antomas het kleinste formicarium uit de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan: de Qbik Wild One P 1C. Hij is van gips, dus hij houdt het vocht vast dat ze nodig heeft, en door de kleine kamers voelt een kolonie met weinig werksters zich beschut en kun jij het broed zien. Bij kleine kolonies werkt een te groot nest averechts: de werksters raken verspreid, het voer raakt zoek en het vocht is lastiger te regelen.
Een paar details om de opstelling af te maken:
- Kokosvezel in de kamers: een dun laagje, altijd vochtig en zonder meststoffen, zodat de werksters de volgroeide larven kunnen bedekken en die kunnen spinnen. Halen ze het uit het nest, vul dan wat aan.
- Regelmatig bevochtigen: het gips moet in een deel van het nest altijd vochtig zijn.
- Altijd water beschikbaar: een klein reageerbuisje met water en watten in het foerageergebied; ze drinken zonder problemen van de watten.
- Een klein drinkbakje voor de nectar, nooit watten gedrenkt in suiker (zie «Voeding»).
- Geen kieren: controleer verbindingen, doppen en deksels. Een werkster van 4 mm glipt door openingen die je niet eens ziet.
Aankomst en verhuizing
Laat je kolonie na ontvangst een paar uur op een rustige plek staan, bij 23-27 °C, en controleer of ze water heeft. Om haar naar het formicarium over te brengen, doen we het bij Antomas door overkiepen: we openen de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en kiepen werksters, koningin en broed er met zachte tikjes uit, waarbij we achterblijvers met een fijn penseel helpen. Drie tips voor deze soort:
- Werk boven een lichte bak: zo zie je meteen elke werkster die ontsnapt of wegkaatst.
- Schrik niet van de «doden»: veel werksters blijven roerloos liggen; geef ze een paar minuten.
- Broed eerst: blijft er een larve of cocon in de buis achter, leg die dan bij de ingang; de werksters halen hem op.
Doe het rustig en zonder angst. Binnen een paar uur hebben ze het nest betrokken, en binnen een paar dagen zie je ze jagen.
Voeding
A. graeffei is een jaagster, en de basis van haar dieet is eiwit in de vorm van kleine prooien. De gouden regel is de grootte: de prooi moet kleiner zijn dan de werkster of hooguit even groot.
- Levende prooien op hun schaal: Drosophila (fruitvliegjes, liefst vleugelloos), springstaarten (Sinella curviseta) en pas uitgekomen nimfen van Thermobia domestica, een perfecte prooi voor kleine kolonies.
- Prooien in stukjes: stukjes krekel, runner-kakkerlak of andere pas gedode insecten, neergelegd bij de ingang van het nest.
- Wissel van week tot week: verander van insect, zodat ze niet altijd hetzelfde eten.
- Springstaarten als «voorraadkast»: een kleine kweek springstaarten in het foerageergebied geeft ze doorlopend jachtbuit en helpt meteen bij het schoonhouden.
Hoe meer ze eten, hoe beter en sneller ze groeien. Doe je dagelijks onderhoud en haal je de resten weg, dan raden we bij Antomas aan om ruim te voeren: de kolonie begrijpt dat er voldoende middelen zijn en brengt meer broed groot, en sneller. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel, want voer dat overblijft gaat rotten en trekt schimmel en mijten aan. Haal resten binnen 24 uur weg en laat ze niet dagenlang zonder eiwit: bij kleine Ponerinae gaat het broed als eerste verloren.
Suiker, als aanvulling en gevarieerd. Het is niet de basis van hun dieet, maar ze nemen wel nectar aan. Geef het in heel kleine druppels: bij Antomas gebruiken we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week en een andere nectar 1-2 keer, en je kunt er ook een beetje eiwit aan toevoegen. Altijd in een drinkbakje en nooit op watten, die beschimmelen en de vloeistof snel bederven: liever een klassiek of zelfgemaakt drinkbakje waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en waarin ze, bij zo'n kleine soort, niet kunnen blijven plakken.
Water: altijd, in de buis met watten. Het mag nooit ontbreken.
Groei van de kolonie
Kolonies van Anochetus zijn van nature klein, en A. graeffei is geen uitzondering. Verwacht geen overvol formicarium: haar charme zit in het van dichtbij bekijken van elke werkster, niet in de aantallen. Met een stabiele temperatuur, vocht en elke dag kleine prooien groeit de kolonie gestaag met nieuwe werksters. Een kweker van een andere kleine Anochetus uit Zuidoost-Azië telde zo'n 24 dagen van ei tot werkster, een losstaand cijfer, maar het geeft aan dat deze kleine Ponerinae bij goede voeding snel broed kunnen grootbrengen. Als de kolonie het nest vult en je hopen broed ziet, is het tijd om aan uitbreiden of een iets groter nest te denken, altijd met verhuizing door overkiepen.
Diapauze
Ze houdt geen diapauze. Het grootste deel van haar verspreidingsgebied is tropisch, zonder winter, en op de bosbodem komen temperatuurwisselingen sterk afgezwakt aan. Bij Antomas houden we haar het hele jaar actief, op 23-27 °C. Koelt je huis in de winter wat af, gebruik dan een zachte warmtebron met thermostaat aan één zijkant van het nest, nooit onder het hele nest, zodat de kolonie kan kiezen. Wat je moet vermijden zijn plotselinge wisselingen en, in de zomer, te veel warmte.
Gedrag in gevangenschap
Vallen op patrouille. Je ziet de werksters langzaam door het foerageergebied lopen, met de antennen vooruit en de kaken open. Elke prooi is een kleine jachtpartij, en met een loep zie je heel goed hoe ze die in positie brengen voordat ze afvuren.
Onopvallend. Ze brengen veel tijd door in het nest of onder een schuilplek. Stoor je ze, dan blijven ze normaal roerloos liggen of kaatsen ze weg, in plaats van aan te vallen.
Kijken zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren. Laat ze hun donkere zone in het nest en het verlichte foerageergebied, en bekijk ze voorzichtig, met zo weinig mogelijk ingrepen. Een handloep opent een wereld voor je: de haren, de kaken en het broed zie je prachtig.
Alarmsignalen:
- Grote larven die hun cocon niet spinnen: controleer temperatuur, vochtigheid en kokosvezel.
- Broed dat verdwijnt: bijna altijd te weinig voer of een te grote prooi.
- Werksters die zich bij het water ophopen: het nest is te droog.
- Schimmel: vergeten resten of stilstaand water.
Ontsnappingen en hantering
Bij zo'n kleine soort is de grootste ontsnappingsroute niet klimmen, maar erdoorheen glippen. Controleer voordat je de kolonie erin zet of er geen openingen zitten in deksels, doppen en verbindingen. Breng als ontsnappingsbarrière een dun laagje paraffineolie of PTFE (Fluon) aan op de rand van het foerageergebied, met het deksel dicht, en houd het foerageergebied schoon, zonder resten of decoratie die de barrière raken en als brug kunnen dienen. Open het deksel bij het voeren rustig: een geschrokken werkster kan met een kaakslag wegkaatsen.
Ze hebben een functionele angel, maar door hun formaat is de steek heel licht en ze zijn niet agressief naar mensen. Toch raden we bij Antomas aan ze altijd met entomologisch gereedschap te hanteren, zoals een fijn penseel, nooit met je handen, zeker als je allergisch bent voor steken van vliesvleugeligen. Het is een exotische soort: laat haar in geen geval vrij.
Wat je niet moet doen
- De temperatuur boven 28 °C laten komen.
- Het nest laten uitdrogen, of het laten verdrinken.
- De kokosvezel in de broedkamers vergeten.
- Een te groot nest gebruiken voor een kleine kolonie.
- Te grote prooien geven of resten langer dan 24 uur laten liggen.
- Ze altijd hetzelfde insect geven of te zuinig zijn met eiwit.
- De nectar op watten aanbieden.
- Ze in diapauze zetten of ze in de winter laten afkoelen.
- Kieren in de opstelling of het deksel open laten.
- Een roerloze werkster voor dood houden zonder een paar minuten te wachten.
- Ze met je handen hanteren.
- Ze verstopt houden: ze zijn er om ze te observeren en ervan te genieten, voorzichtig.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Anochetus graeffei en de valkaakmieren, op klimaatgegevens uit haar verspreidingsgebied en op de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste bronnen:
- Brown, W. L. Jr. (1978). Contributions toward a reclassification of the Formicidae. Part VI. Ponerinae, tribe Ponerini, subtribe Odontomachiti. Section B. Genus Anochetus and bibliography. Studia Entomologica 20: 549–638. Behandeling van A. graeffei: doi:10.5281/zenodo.6284114
- Shattuck, S. O. & Slipinska, E. (2012). Revision of the Australian species of the ant genus Anochetus (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 3426: 1–28. doi:10.11646/zootaxa.3426.1.1
- Zettel, H. (2012). New trap-jaw ant species of Anochetus Mayr, 1861 (Hymenoptera: Formicidae) from the Philippine Islands, a key and notes on other species. Myrmecological News 16: 157–167. PDF bij Myrmecological News (open access)
- Chen, Z., Yang, Z. & Zhou, S. (2019). Review of the ant genus Anochetus Mayr, 1861 (Hymenoptera, Formicidae) from China, with revival of the valid status of Anochetus gracilis. Journal of Hymenoptera Research 68: 49–74. doi:10.3897/jhr.68.30784
- Larabee, F. J. & Suarez, A. V. (2014). The evolution and functional morphology of trap-jaw ants (Hymenoptera: Formicidae). Myrmecological News 20: 25–36. PDF bij Myrmecological News (open access)
- Gronenberg, W., Tautz, J. & Hölldobler, B. (1993). Fast trap jaws and giant neurons in the ant Odontomachus. Science 262: 561–563. doi:10.1126/science.262.5133.561
- Patek, S. N., Baio, J. E., Fisher, B. L. & Suarez, A. V. (2006). Multifunctionality and mechanical origins: ballistic jaw propulsion in trap-jaw ants. PNAS 103: 12787–12792. doi:10.1073/pnas.0604290103
- Spagna, J. C. et al. (2008). Phylogeny, scaling, and the generation of extreme forces in trap-jaw ants. Journal of Experimental Biology 211: 2358–2368. doi:10.1242/jeb.015263
- Gibson, J. C., Larabee, F. J., Touchard, A., Orivel, J. & Suarez, A. V. (2018). Mandible strike kinematics of the trap-jaw ant genus Anochetus Mayr (Hymenoptera: Formicidae). Journal of Zoology 306: 119–128. doi:10.1111/jzo.12580
- Larabee, F. J. & Suarez, A. V. (2015). Mandible-powered escape jumps in trap-jaw ants increase survival rates during predator-prey encounters. PLOS ONE 10: e0124871. doi:10.1371/journal.pone.0124871
- Larabee, F. J. et al. (2016). Molecular phylogenetics and diversification of trap-jaw ants in the genera Anochetus and Odontomachus (Hymenoptera: Formicidae). Molecular Phylogenetics and Evolution 103: 143–154. doi:10.1016/j.ympev.2016.07.024
- Fernandes, I. O., Larabee, F. J., Oliveira, M. L., Delabie, J. H. C. & Schultz, T. R. (2021). A global phylogenetic analysis of trap-jaw ants, Anochetus Mayr and Odontomachus Latreille (Hymenoptera: Formicidae: Ponerinae). Systematic Entomology 46: 685–703. doi:10.1111/syen.12483
- Wheeler, W. M. (1915). On the presence and absence of cocoons among ants, the nest-spinning habits of the larvae and the significance of the black cocoons among certain Australian species. Annals of the Entomological Society of America 8: 323–342. doi:10.1093/aesa/8.4.323
- Ismaeel, A. et al. (2024). Patterns of tropical forest understory temperatures. Nature Communications 15: 549. doi:10.1038/s41467-024-44734-0
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld
