Harpegnathos saltator
Ze springt, jaagt op zicht en tart de veroudering. Deze Indiase springmier klimt hoog in een tak, loert roerloos en stort zich op haar prooi met een sprong van tot 10 cm, en kan zelfs insecten in de vlucht vangen. In haar kolonie regeert geen koningin, maar een gamergate: een bevruchte werkster die de troon veroverde in antennegevechten en zo'n vijf keer langer leeft dan haar zussen. Een soort die de grote laboratoria ter wereld bestuderen om het brein en de levensduur te begrijpen, en een levend schouwspel voor mierenhouders met wat ervaring. Kolonies met gamergate. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Springende, visuele jager uit Zuid-India. Ze heeft geen koningin: de eieren worden gelegd door een gamergate, een bevruchte werkster die de voortplanting op zich neemt. 24-26 °C, 60-80% vochtigheid, alleen levende prooi en geen diapauze.
Harpegnathos saltator Jerdon, 1851 is een grote Ponerinae uit Zuid-India die drie talenten verenigt die bijna geen enkele mier tegelijk heeft: ze springt, ze jaagt op zicht, vanuit een hinderlaag, en haar werksters kunnen midden in hun volwassen leven voortplantend worden. Daarom is ze een van de best onderzochte mieren ter wereld: haar genoom werd in 2010 gesequenced, en vandaag gebruiken verschillende labs haar als model om veroudering, de hersenen en sociaal gedrag te onderzoeken.
De kolonie die we bij Antomas verkopen, heeft geen koningin: ze wordt geleid door een gamergate. Omdat veel mensen op deze gids terechtkomen terwijl ze dat woord opzoeken, beginnen we daar.
Biologie
Wat is een gamergate?
Een gamergate is een bevruchte werkster die eieren legt en de voortplanting van de kolonie op zich neemt. Ze heeft geen vleugels en heeft die ook nooit gehad, ze heeft geen koninginnenlichaam en is even groot als haar nestgenoten: van buiten is ze gewoon een werkster. Het verschil zit vanbinnen: ze heeft gepaard, haar eierstokken zijn actief en ze legt bevruchte eieren, waaruit vrouwtjes komen.
Het woord komt uit het Grieks, gámos, «huwelijk», en ergátēs, «arbeider»: letterlijk «getrouwde werkster». Het werd voorgesteld door de myrmecoloog William L. Brown en voor het eerst gepubliceerd door Peeters en Crewe in 1984; daarna verdedigden Peeters en Crozier (1988) het met een eenvoudig argument: niet alle bevruchte vrouwtjes die eieren leggen zijn «koninginnen», en het is goed ze bij hun naam te noemen. Gamergates zijn bekend bij een honderdtal tot tweehonderd soorten, vooral Ponerinae (een benaderend cijfer).
Bij H. saltator bestaan de gamergates bovendien naast een systeem met koninginnen: elke kolonie wordt gesticht door een gevleugelde koningin, en de gamergates nemen het over wanneer die ontbreekt. Elke gamergate legt ongeveer de helft zoveel eieren als een koningin (zo'n twee per dag in het lab), en het is normaal dat er meerdere tegelijk zijn. Je herkent ze aan hun gedrag: ze blijven in de kamer, bij de cocons, lopen langzaam en rechtop, met de gaster hoger dan de thorax, laten andere werksters niet over zich heen lopen en gaan niet op jacht.
Gamergate of ergatoïde koningin?
Het is een veelgestelde vraag, en bij Antomas hebben we die ons ook gesteld: is de voortplantende mier van Harpegnathos een gamergate of een «ergatoïde koningin»? Na het doornemen van de literatuur is het antwoord gamergate, al lijken de twee sterk op elkaar.
Een gamergate is een gepaarde werkster: ze wordt geboren en ontwikkelt zich als werkster, heeft hetzelfde lichaam en, zoals alle werksters van haar soort, een functionele spermatheca, het orgaan dat het sperma bewaart; bovendien kan ze niet alleen een kolonie stichten. Een ergatoïde koningin daarentegen is een permanent vleugelloze koningin: een koninginnenkaste, met een eigen larvale ontwikkeling, vaak meer ovariolen dan de werksters en een uiterlijk tussen werkster en koningin in («ergatoïde» betekent «met het uiterlijk van een werkster»), die bij veel soorten de gevleugelde koninginnen vervangt. En geen van beide is een intercaste: een abnormale tussenvorm die sporadisch voorkomt en zich bijna nooit voortplant.
Harpegnathos saltator is het klassieke voorbeeld van een soort met zowel gevleugelde koninginnen als gamergates: de koninginnen stichten de kolonie en de gamergates nemen het over. Bij Diacamma daarentegen bestaat er geen koninginnenkaste en planten alleen gamergates zich voort; daarom wordt het woord zo vaak met dat geslacht geassocieerd, maar het is er niet exclusief voor.
Waarom worden ze verward? Op het eerste gezicht lijken beide werksters en planten beide zich voort, en de terminologie is in de loop der jaren veranderd: er zijn namen gebruikt als «intermorfe koninginnen» (Heinze en Buschinger, 1987) of «ergatoïde voortplanters» zonder veel nauwkeurigheid. Peeters en Crozier waarschuwden al dat gepaarde werksters «koninginnen» noemen hun oorsprong verdoezelt. Daarom heeft de kolonie die we verkopen een gamergate, geen koningin: een bevruchte werkster die de voortplanting op zich neemt.
«Theoretisch onsterfelijke» kolonies
Een gevleugelde koningin paart buiten het nest met mannetjes uit andere kolonies en sticht alleen een kolonie. Elk jaar kweekt de kolonie gevleugelde koninginnen en mannetjes. Wanneer de koningin oud wordt of sterft, paren meerdere werksters en nemen ze haar plaats in als gamergates, en wanneer een gamergate sterft, vervangt een andere haar. Het lab van Jürgen Liebig, aan Arizona State University, vat het zo samen: in theorie kan de kolonie eindeloos doorgaan.
Die aflossing is nodig, want de koningin leeft kort voor een mier: gemiddeld 1,79 jaar in het lab, al worden sommige ouder dan 5. In Zuid-India werkten 7 van de 15 kolonies die tussen 1991 en 1994 grondig werden onderzocht zonder koningin, alleen met gamergates. De kolonies zijn klein (gemiddeld 65 ± 40 werksters in de West-Ghats; 200-300 in het lab) en splitsen zich niet: het nest is zo'n waardevolle investering dat het loont om het generaties lang te behouden. Wel heeft die «onsterfelijkheid» kleine lettertjes: in het veld sterven kolonies met gamergates eerder dan kolonies die hun koningin behouden.
Huwelijken tussen broers en zussen in het nest
Bij H. saltator gaan pas uitgekomen mannetjes niet meteen op zoek naar vreemde koninginnen: eerst paren ze met een aantal van hun zusters, werksters, in het eigen nest. Zo zijn er, zelfs met een koningin, bevruchte werksters die niet leggen: een reserve van toekomstige gamergates. En wanneer de kolonie zonder voortplanters komt te zitten, paren de winnaars van de strijd om de plek met de eerste beschikbare mannetjes, hun broers.
Daaruit volgt iets praktisch: in een kolonie zijn er meestal al bevruchte werksters, klaar voor de aflossing. Alleen als die er niet zijn en er ook geen mannetjes geboren worden, zou een werkster die begint te leggen alleen onbevruchte eieren geven, waaruit bij mieren altijd mannetjes komen (dat is een afleiding, geen in gevangenschap gecontroleerd gegeven).
Antennenduels: het toernooi om de troon
Wanneer de voortplanters verdwijnen, storten de werksters zich in een toernooi. Twee werksters gaan tegenover elkaar staan en slaan elkaar razendsnel met de antennen, in een geritualiseerd gevecht dat bijna nooit verwondingen veroorzaakt. In een stabiele kolonie duelleren alleen de gamergates; zonder voortplanters doen er veel meer mee.
Een studie uit 2021 volgde het toernooi dag na dag in groepen van 30 jonge en 10 oude werksters: de meeste haken binnen zo'n 5 dagen af, de toekomstige gamergates gaan nog minstens 45 dagen door en de eerste leggen rond dag 10. Het verrassendste: op de derde dag kun je al met 86% zekerheid voorspellen wie gamergate wordt. Uiteindelijk komen uit 30 werksters 3 tot 6 gamergates, in een overgang die zo'n 3 maanden duurt. Recent onderzoek (2026, nog niet door vakgenoten beoordeeld) beschrijft de competitie als een gelaagd systeem.
De chemie loopt mee: dopamine stijgt bij de agressiefste werksters aan het begin van het toernooi, bereikt het maximum bij de gamergates en daalt bij de verliezers. En de hiërarchie wordt bevestigd met de «dominantiebeet»: de dominante bijt de kop van de ondergeschikte en duwt die omlaag.
Werksterpolitie: tot 24 uur vastgehouden
Het toernooi heeft scheidsrechters. Wanneer een werkster begint te leggen zonder haar plaats verdiend te hebben, springen haar nestgenoten op haar en houden ze haar vast, in extreme gevallen tot 24 uur, terwijl de bewaakte werkster stil blijft liggen in een «poppenhouding». Zo wordt het aantal voortplanters beperkt. Hoe weten ze wie legt? Aan de geur: de koolwaterstoffen van de cuticula, de «chemische handtekening» die mieren met hun antennen lezen, veranderen met de activiteit van de eierstokken, en een ervan komt alleen voor bij leggende werksters.
De politie werkt ook in omgekeerde richting: een gamergate die 4 weken geïsoleerd is en wordt teruggezet in een kolonie die al voortplanters heeft, wordt in de gaten gehouden, stopt met leggen en gaat zo'n 2 maanden later weer jagen als een gewone werkster.
Vijf keer langer leven: de werkster die verjongt bij haar promotie
Bij bijna alle dieren is voortplanting duur. H. saltator breekt die regel: een werkster leeft mediaan zo'n 7 maanden (217 dagen), maar als ze gamergate wordt, leeft ze zo'n 3 jaar (ongeveer 1.100 dagen): ongeveer vijf keer langer, met hetzelfde genoom. Wordt ze weer werkster, dan verliest ze dat voordeel: «teruggekeerde» werksters leven mediaan 188 dagen, net als hun nestgenoten.
De verklaring die in 2022 in het tijdschrift Science werd voorgesteld, draait om insuline: de hersenen van de gamergate maken er meer van, wat de voortplanting activeert, terwijl de eierstok een «anti-insuline»-eiwit aanmaakt, Imp-L2, dat in het vetlichaam de tak van dat signaal blokkeert die het leven verkort. Het is een voorgesteld model, nog niet volledig bewezen. Daarbij komen een hitteschokfactor die eigen is aan deze mier, telomerase en sirtuïnen, die actiever zijn bij de voortplanters, en een peptide dat uniek is voor haar lijn en dat, volgens recent onderzoek dat nog niet door vakgenoten is beoordeeld, zelfs het leven van de fruitvlieg verlengt. Bovendien wordt de mediane levensduur van een voortplantende werkster minstens 2,6 keer langer wanneer ze helpers heeft die voor haar zorgen.
Hersenen die 19% krimpen en weer groeien
De hersenen van een gamergate zijn 19% kleiner dan die van een jagende werkster, en haar visuele centra krimpen nog meer: logisch, want ze leeft in het donker van de kamer en jaagt niet meer. Het buitengewone kwam in 2021: wordt de gamergate weer werkster, dan krijgen de hersenen in 6-8 weken hun grootte terug, iets wat bij insecten als de honingbij of de fruitvlieg onmogelijk werd geacht.
Ook de glia verandert, de cellen die de neuronen begeleiden: bij gamergates vermenigvuldigt zich een type beschermende glia dat bij werksters met de leeftijd afneemt, en hun hersenen reageren beter op letsel. Daarom interesseert deze mier ook onderzoekers van hersenveroudering en neurodegeneratieve ziekten.
Corazonine: de molecule die kiest tussen jagen en leggen
Wat bepaalt of een werkster jager of voortplanter wordt? Een van de antwoorden is corazonine, een hersenhormoon dat verwant is aan het hormoon dat de voortplanting bij gewervelden regelt (GnRH). Bij toekomstige gamergates daalt het niveau, en als je het ze inspuit, gaan ze weer jagen en stoppen ze met duelleren en eieren leggen.
Daarachter zitten nog meer hormonen: ecdyson bevordert de activering van de eierstokken en juveniel hormoon remt die, en een gen, Kr-h1, vertaalt die signalen in verschillende programma's in elke kaste: zonder dat gen gedragen gamergates zich als werksters, en werksters als gamergates. Eén en dezelfde mier, twee «beroepen» en een chemische schakelaar daartussen.
Van India naar het lab: genoom, CRISPR en veroudering
Dat alles maakt haar tot een modelorganisme: de overgang van werkster naar gamergate gebeurt bij de volwassen mier, je kunt hem uitlokken door de voortplanters weg te halen en hij is omkeerbaar. Haar genoom werd in 2010 gepubliceerd, samen met dat van Camponotus floridanus, om de epigenetica van veroudering en gedrag te bestuderen. De labkolonies stammen af van kolonies die tussen 1992 en 1999 in Zuid-India werden verzameld.
In 2017 was ze een van de eerste mieren die met CRISPR werden gemodificeerd: door het gen orco uit te schakelen, dat onmisbaar is voor de reukzin, kreeg men mieren met afwijkend sociaal gedrag en een gebrekkige hersenontwikkeling. Dat lukte dankzij de gamergates: een gemodificeerde werkster die gamergate wordt, kan haar eigen lijn stichten, zonder koninginnen of bruidsvluchten.
Sprongen van 10 cm zonder katapult
Haar naam zegt het al: saltator, «springer». Ze springt zo'n 2 cm hoog en 10 cm ver, meer dan vijf keer haar lichaamslengte, om te vluchten, om zich te verplaatsen en om te jagen, zelfs op insecten in de vlucht: waarschijnlijk is ze het enige insect dat de sprong voor alle drie gebruikt. Er zijn zelfs «groepssprongen»: een werkster springt minutenlang ongeordend rond en de buren doen haar na, zonder dat iemand weet waarom. Bij Antomas zien we het dagelijks: haar sprongen gaan vooral naar voren, omhoog springen kost ze moeite, en om te jagen klimmen ze liever op een wand of een tak en storten ze zich van bovenaf op de prooi.
Het verrassende is hoe ze het doet: ze springt met de middelste en achterste poten, zonder enige veer die energie opslaat zoals een katapult: het is pure spierkracht. Een studie uit 2023 mat afzetten van 0,7 m/s in amper 0,02 s, en zag dat de spier die de trochanter beweegt in de middelste poten zo'n 8 keer en in de achterste zo'n 14 keer groter is dan bij een Ponerinae die niet springt. De voorwaartse sprong is los van elkaar ontstaan in minstens vier mierengeslachten: Gigantiops, Harpegnathos, Myrmecia en Odontomachus. Voorzichtig met de cijfers: sommige bronnen spreken van vluchtsprongen van 3 tot 21 cm, maar dat hebben we in het oorspronkelijke werk niet kunnen controleren.
Enorme ogen en een gif dat de prooi bewaart
Haar ogen beslaan bijna de helft van de lengte van de kop. Ze is een solitaire, visuele jager die geen geursporen achterlaat om nestgenoten te rekruteren: ze lokaliseert de prooi met haar ogen, besluipt hem roerloos en stort zich erop. Je leest vaak dat ze meer ommatidia (de eenheden van het facetoog) heeft dan welke andere onderzochte mier ook; dat kan, maar we hebben de oorspronkelijke telling niet gevonden.
Bij Antomas zien we het dagelijks bij haar verwant H. venator: voor de aanval zwaait de werkster met haar gaster in een «enthousiaste» beweging, waarvan de betekenis onbekend is, als een sluipschutter die zijn doel afstelt. Kwekers van H. saltator beschrijven hetzelfde.
De prooi sterft niet: het gif verlamt snel en blijvend, en de kolonie kan hem «vers» bewaren. De werksters komen uit de cocon met een lege gifzak, vullen die rond de 57 dagen en beginnen vanaf dag 50 te jagen. In de natuur jagen ze op krekels, kakkerlakken, cicaden, vliegen en spinnen, en springen ze niet op trage prooien zoals termieten.
Een «behangen» nest, klaar voor overstromingen
In de natuur bouwt ze heel uitgekiende aarden nesten: ondiepe kamers; de bovenste onder een gewelfd dak, omringd door een holle ruimte die haar van de bodem isoleert; en, bij grote kolonies, een bijna bolvormige «schaal» die meerdere kamers omhult. De wanden zijn «behangen» met stroken lege cocons en ander afval, misschien om ze droog te houden (dat is een hypothese), en het afval gaat naar een aparte, diepere kamer.
Alles wijst op een nest dat bestand is tegen de overstromingen van de vlakten van Zuid-India, en dat de kolonie generaties lang behoudt (ook dat is een hypothese). De ingang, een heuveltje van takjes en blaadjes, wordt bij het vallen van de avond gesloten en overdag geopend. In gevangenschap hoeven ze niet te graven: in de labs leven ze in gipsnesten, zonder aarde.
Een thuis zonder winter en met moesson: Zuid-India
De Britse natuuronderzoeker T. C. Jerdon beschreef haar in 1851 op basis van werksters uit Tellicherry (nu Thalassery, Kerala) en Mysore (Karnataka); omdat hij tegelijk het geslacht en de soort creëerde, staat de auteur zonder haakjes: Jerdon, 1851. Ze leeft in Zuid-India, inclusief de West-Ghats, en in Sri Lanka (ondersoort H. s. taprobanae Forel, 1909), in de schaduw van planten of bij wortels, op vlakten die overstromen. De lijn van Antomas komt uit India.
Haar klimaat kent geen winter. De klimaatnormalen van de Indiase meteorologische dienst (IMD, 1991-2020) schetsen het zo, seizoen per seizoen:
- Koel en droog seizoen (december-februari). Aan de Malabarkust (Kannur, zo'n 20 km van Thalassery) gemiddelden van ongeveer 28 °C en bijna geen regen; op het plateau van Karnataka (Mysore, op 770 m) gemiddelden van 22-24 °C en nachten van zo'n 16-17 °C in januari, de koelste van het jaar.
- Voormoesson (maart-mei). De warmste periode: aan de kust gemiddeld 30-30,5 °C en een maximum van zo'n 35 °C; op het plateau 26,5-28 °C. In mei komen de eerste onweersbuien.
- Zuidwestmoesson (juni-september). Aan de kust valt meer dan 2.600 mm in vier maanden (78% van de jaarlijkse regen), met een luchtvochtigheid van 81-87% en gemiddelden van 26-27 °C; op het plateau regent het veel minder en dalen de gemiddelden tot 24-25 °C.
- Namoesson (oktober-november). De regens houden aan (oktober is de natste maand in Mysore), met gemiddelden van zo'n 24-28 °C.
Samengevat: aan de kust gemiddelden van 26-30,5 °C het hele jaar; op het plateau van 22 tot 28 °C; en geen enkele maand met een gemiddelde onder zo'n 22 °C. De daglengte verandert nauwelijks: van 11 u 25 min tot 12 u 50 min in de loop van het jaar. En die moesson, die de vlakten waar ze leeft onder water zet, zou haar overstromingsbestendige nest verklaren, met de bovenste kamer geïsoleerd van de bodem en de «behangen» wanden.
Ze is dagactief, met gebroken diensten: ze jaagt 's ochtends en laat in de middag, met een middagpauze, afhankelijk van de bodemtemperatuur en het licht. Het geslacht telt negen soorten, van India tot de Filipijnen, Zuid-China en Java; bij Antomas hebben we ook haar zwarte verwant, H. venator, en de Filipijnse H. honestoi.
Grootte en morfologie
Grote, slanke Ponerinae, met lange kaken en enorme ogen. Harpegnathos komt van het Griekse hárpē, «sikkel», en gnáthos, «kaak»; saltator is Latijn voor «springer».
- Kleur. Volgens Bingham (1903) kop, thorax en petiolus roestrood; gaster glanzend zwart; en kaken, antennen en poten geel. Jerdon (1851) beschreef haar met een donkerdere kop, dus er kan variatie zijn. De lijn van Antomas, uit India, heeft een roodachtige kop, zoals in de beschrijving van Bingham.
- Tegenover H. venator. H. saltator is tweekleurig, met een gladde, glanzende gaster; H. venator is bijna helemaal zwart, met een matte gaster. Ze worden op dezelfde manier gekweekt: alleen de kleuren verschillen.
- Kaken. Lang, naar boven gebogen en sikkelvormig, met twee rijen tandjes en een holte aan de basis die volgens een studie uit 2020 dient om eieren vast te houden.
- Ogen en ocelli. Enorme ogen, van bijna de helft van de koplengte, en, iets zeldzaams bij een werkster, ook ocelli, de kleine enkelvoudige oogjes op het voorhoofd.
- Springpoten. De achterpoten meten 92% van de lichaamslengte; een werkster weegt zo'n 32 mg.
- Angel. Groot en functioneel.
- Koningin. Wordt gevleugeld geboren en lijkt sterk op de werkster, iets groter; het vormverschil tussen beide is minimaal. Ze verwijdert haar vleugels zelf, en zonder vleugels gaat ze zich als een werkster gedragen (onderzoek uit 2021, nog niet door vakgenoten beoordeeld). Je onderscheidt haar van een gamergate aan de vleugellittekens en de thorax; de ocelli helpen niet, want werksters hebben die ook.
- Gamergate. Van buiten een werkster: je herkent haar aan haar gedrag (zie «Wat is een gamergate?»).
- Mannetje. Roodbruin, gevleugeld en met korte, brede, driehoekige kaken, zonder sikkel.
- Ontwikkeling. De larve doorloopt 4 stadia, en haar kaste wordt laat bepaald, door juveniel hormoon. Van ei tot volwassen dier duurt het in het lab zo'n 80 dagen. Voor het verpoppen spinnen de larven een cocon, en daarvoor hebben ze fijn materiaal nodig: in de labs krijgen ze zaagsel.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 14-17 mm
- Gamergates: 14-17 mm, gelijk aan de werksters (er zijn geen eigen gepubliceerde metingen)
- Koningin: 17-19 mm, ongeveer zoals een grote werkster
- Mannetje: zo'n 9,5 mm
Het zijn historische afmetingen (Bingham, 1903; Forel, 1900, voor het mannetje). Jerdon (1851) geeft zo'n 19 mm voor de werkster, en de revisie van Schmidt en Shattuck (2014) 14-20 mm voor de werksters van het geslacht. Er is geen moderne morfometrie van de soort.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
De parameters zijn eenvoudig: zo'n 25 °C stabiel en een vochtig gipsnest, zoals in de labs die haar al decennia kweken en waar ze als makkelijk te houden geldt. De echte moeilijkheid zit in een constante, ruime aanvoer van levende prooi, want ze eet alleen eiwit en ze eet veel, en in een altijd hoge vochtigheid, stabiel en zonder te doorweken. Winkels noemen haar vaak «gevorderd» of «voor experts»; bij Antomas plaatsen we haar op een gemiddeld niveau, net als H. venator, die precies op dezelfde manier wordt gekweekt.
En ze is het ruimschoots waard. Grote, tweekleurige werksters die je met hun ogen volgen, bovenin een tak klimmen, roerloos op de loer liggen, met hun gaster zwaaien en zich met een sprong op de prooi storten. En, in het nest, de samenleving die de beste labs ter wereld bestuderen: de gamergate rechtop boven de cocons, de antennenduels en de werksterpolitie. En dat alles bij een soort die heel zeldzaam is in de Europese handel.
Aanbevolen parameters
- Temperatuur: 24-26 °C, stabiel. De labs houden haar op een constante 25 °C, en in haar thuisgebied zakt geen enkele maand gemiddeld onder zo'n 22 °C.
- Vochtigheid van het nest: 60-80%, altijd hoog en stabiel.
- Foerageergebied: iets droger dan het nest, met licht en altijd water beschikbaar (een reageerbuis met water en watten).
- Type nest: van natuurlijke materialen die vocht vasthouden en verdelen, het liefst gips. Het is geen soort voor droge nesten of voor acrylnesten zonder goed bevochtigingssysteem.
- Licht: het volstaat om ze hun donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven; de labs gebruiken een ritme van 12 u licht en 12 u donker.
- Diapauze: geen; in haar thuisgebied is er geen winter (zie verderop).
Deze soorten hebben altijd een hoge vochtigheid nodig, en een stabiele, omdat ze gevoelig zijn voor bruuske veranderingen: ze laten uitdrogen is een vrij ernstige fout. Een nest dat uitdroogt terwijl de larven snel groeien, leidt tot mislukte vervellingen; een doorweekt nest maakt de cocons nat, die dan niet openkomen, en brengt schimmel en mijten. De werkwijze van de labs: vochtig gips, «dat niet stoffig aanvoelt», maar wel al het water kan opnemen dat je toevoegt, gemiddeld één keer per week bevochtigd met gedeïoniseerd water (thuis gedestilleerd), omdat zouten de opname van het gips verminderen. Goede ventilatie helpt mijten te voorkomen.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan, van gips, en in het bijzonder de hybride versie: een verdampingsreservoir onderin, gescheiden van de gangen, geeft het vocht door via een gaas (met actieve kool zodat het water niet blijft staan), aangevuld met een drinkbuis aan de zijkant. Het juiste formaat is de Duo: de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid, bedoeld voor grote mieren.
Als alternatief dezelfde reeks met verdampingssysteem (het water raakt de kamers nooit) of met het gewone systeem (navulbare waterbuis):
Maak de opstelling af met deze vijf details:
- Ruim foerageergebied, bij voorkeur met een geventileerd deksel: bij deze soort is een goed jachtgebied belangrijker dan de grootte van het nest.
- Takken of decoratie in het foerageergebied: ze klimmen er dolgraag op, of op de wanden, om zich van bovenaf op de prooi te storten. Het is hun favoriete manier van jagen en een prachtig gedrag om te observeren.
- Fijn substraat in het foerageergebied en in het nest (kokosvezel, zaagsel of fijne aarde, het liefst een paar dagen in de vriezer gesteriliseerd): de larven hebben het nodig om hun cocon te spinnen, en de werksters helpen ze door ze met deeltjes te bedekken.
- Altijd water beschikbaar: voor soorten met lange kaken zoals deze raden we bij Antomas een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied aan; ze drinken zonder problemen uit de watten.
- Ruime kamers: een kweker van H. saltator raadt een breed nest aan, liefst met één enkele kamer, zodat de werksters ruimte hebben.
Kolonies met gamergates
Bij Antomas verkopen we deze soort als kolonie met gamergate, zonder koningin. Ze werkt net als een kolonie met koningin en is even stabiel: de gamergate legt bevruchte eieren, waaruit werksters komen, en de kolonie groeit. Wel legt ze ongeveer de helft zoveel eieren als een koningin en is de ontwikkeling traag (zo'n 80 dagen van ei tot volwassen dier): de eerste nieuwe werksters laten een paar maanden op zich wachten.
Bovendien kunnen er thuis meer gamergates ontstaan, en daar zijn niet altijd mannetjes voor nodig: soms zijn de werksters al bevrucht. Het is normaal dat een kolonie er meerdere heeft, en wanneer de kolonie mannetjes kweekt, paren die met hun zusters in het nest, zodat er bevruchte werksters klaarstaan voor de aflossing. Zie je antennenduels of werksters die andere vasthouden, geniet ervan: het is geen gevecht waar je je zorgen over hoeft te maken.
Om de gamergate te herkennen, let je op haar gedrag: ze blijft in de kamer, bij de cocons, rechtop, loopt langzaam en gaat nooit op jacht.
Sterft de koningin of de gamergate, overhaast je dan niet: wacht af of een werkster al bevrucht is en het overneemt, of dat er zelfs mannetjes worden geboren die een werkster bevruchten. Bij Harpegnathos gebeurt dat vrij vaak, vooral bij H. saltator. Alleen als er geen bevruchte werksters zijn en er geen mannetjes komen, zouden de nieuwe leggende werksters alleen mannetjes voortbrengen (dat is een afleiding). En heb je twijfels, vraag het ons: we helpen je graag.
Kolonies kun je niet samenvoegen: probeer het niet.
Aankomst. Installeer de kolonie op een rustige plek met een stabiele temperatuur, met haar donkere zone in het nest, en geef haar meteen water: na de reis komen ze meestal met dorst aan. De eerste dagen kunnen ze schrikachtig en dicht opeen zijn, maar met hun goede ogen passen ze zich snel aan. Haal werksters weg die tijdens de reis gestorven zijn. Om haar naar haar formicarium over te brengen, doen we het bij Antomas door uitschudden: we schudden de kolonie uit in het nieuwe formicarium.
Voeding
Deze soort eet alleen eiwit: geen suiker en geen nectar. De labs gebruiken het niet, en de meeste kwekers van H. venator zijn het erover eens dat ze het niet aanneemt.
Bij Antomas raden we aan haar minstens 3-4 keer per week te voeren, vooral met levende prooi: krekels, kakkerlakken en vliegen van een maat die ze kunnen overmeesteren (in het lab krekels van zo'n 6-10 mm). Onze favoriet is de runner-kakkerlak (Shelfordella lateralis), met minder risico op mijten, waarvoor het geslacht gevoelig is. Wissel het soort insect van week tot week af, zodat ze niet altijd hetzelfde eten.
Waarom levend? Haar gif verlamt zonder te doden, en de prooi blijft langer «vers». Alleen dode prooien geven is meestal weinig doeltreffend en zelfs schadelijk voor de kolonie, en bovendien mis je dan het mooiste: de jacht.
Ze eten veel. Ter vergelijking: het enige gepubliceerde kweekdagboek van H. saltator vertelt dat 40 werksters meer dan 20 krekels per week opaten, dat ze met minder geen broed kweekten en dat het goed was om altijd een krekel in het nest te hebben. Met honger eet de kolonie haar eigen broed op: dat is een van de meest voorkomende oorzaken van mislukking. Pas de hoeveelheid aan het broed aan: hoe meer larven, hoe meer prooi.
Hoe meer ze eten, hoe beter en sneller ze groeien. Dat is de filosofie van Antomas: doe je dagelijks onderhoud en haal je de resten weg, dan is overvoeren beter, want de mieren begrijpen dat ze meer middelen hebben en groeien sneller en talrijker. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel: voedsel dat overblijft, rot en brengt schimmel en mijten mee.
Leg de prooi binnen bereik van de larven. Zoals bij veel Ponerinae voeden de werksters de larven niet van mond tot mond: de larven eten rechtstreeks van de prooi. Kleine larven kunnen een krekel delen; grote krijgen elk een kop of een poot.
Pas op met krekels die behandeld zijn met insecticiden of acariciden: die kunnen de kolonie doden. Koop bij een vertrouwde leverancier; een kwekerstruc: zitten er levende spinnen in de doos met krekels, dan zijn ze waarschijnlijk niet behandeld. Haal de resten weg bij elke voerbeurt, voordat er schimmel en mijten in komen, en zorg dat er altijd water in de buis met watten zit.
Diapauze
Ze houdt geen diapauze en heeft geen overwintering nodig: in haar thuisgebied is er geen winter, en geen enkele maand zakt gemiddeld onder zo'n 22 °C. Bij Antomas houden we haar het hele jaar actief op 24-26 °C, en in de labs groeit ze en brengt ze koninginnen en mannetjes voort bij een constante 25 °C, zonder enige winterrust. Vermijd wel bruuske temperatuurveranderingen.
Gedrag in gevangenschap
Het is een heel visuele mier: kwekers vertellen dat de werksters de kweker met hun ogen door de kamer volgen. En haar manier van jagen is een schouwspel: in de ervaring van Antomas klimmen ze vaak op de wanden van het foerageergebied of op een tak en springen ze van bovenaf op de prooi, nadat ze stil zijn blijven zitten en met hun gaster hebben gezwaaid. Het zijn heel goede klimmers: daarom is het goed om takken of decoratie in het foerageergebied te zetten. Ze springen ook opzij wanneer iets ze verrast en soms van pure opwinding (de «groepssprongen»).
Haar temperament is tweeledig: in het begin wat schrikachtig tegenover de kweker en conflictueus binnen de kolonie, met antennenduels, dominantiebeten en werksters die andere urenlang vasthouden; zo organiseren ze zich. Ze jaagt vooral 's ochtends en laat in de middag, en ze houdt van versieren: een kweker zag dat zijn werksters de ingang van het nest met allerlei materialen versierden.
Hoe je ze observeert zonder ze te storen. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, niet om ze verstopt te houden. Bij soorten met zulke goede ogen is het nog makkelijker, omdat ze aan je aanwezigheid wennen. Het volstaat om ze hun donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, en ze met zachte hand te observeren, zo weinig mogelijk ingrijpend en stress veroorzakend.
Alarmsignalen: verdwijnt het broed, dan ontbreekt er bijna altijd voedsel; hoopt de kolonie zich op in een hoek en stopt ze met kweken, controleer dan de temperatuur en de vochtigheid.
Ontsnappingen en barrières
Goed nieuws voor een mier die «springer» heet: in de ervaring van Antomas zijn het heel goede klimmers, maar geen ontsnappingskunstenaars. En ondanks haar naam kost omhoog springen ze moeite: haar sprongen gaan vooral naar voren, zo'n 10 cm ver tegenover zo'n 2 cm hoog. Ze klimmen tegen bijna alles op, ook tegen glas, maar ze zoeken geen uitgangen.
Daarom raden we bij Antomas bij voorkeur een geventileerd deksel aan, en meer barrière is niet nodig. Controleer wel stoppen, verbindingen en aansluitingen: elke kier is een uitgang voor zo'n goede klimmer.
Hanteren en veiligheid
Ze heeft een grote, functionele angel, en Jerdon (1851) beschreef haar al als een heel strijdlustige mier die «zeer hard bijt en steekt». In de praktijk: geen paniek. Er zijn geen moderne pijnmetingen, en in de ervaring van Antomas heeft een Harpegnathos ons nooit pijn gedaan; bij sommige mensen werd de plek van de steek wat rood en licht gezwollen, en meer niet. Toch raden we bij Antomas aan haar altijd met entomologisch gereedschap te hanteren (een zacht pincet of penseel), nooit met je handen, en voorzichtig te zijn als je allergisch bent voor steken van vliesvleugeligen. Let op pas uitgekomen werksters, waarvan de cuticula nog zacht is, en werk langzaam om de gamergate niet kwijt te raken. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Haar suiker, nectar of honing aanbieden: ze eet alleen eiwit.
- Haar alleen dode prooi geven.
- Te weinig voedsel geven: honger eindigt in kannibalisme op het broed.
- Altijd hetzelfde insect geven, of krekels die met insecticiden of acariciden behandeld kunnen zijn.
- Prooiresten in het nest of in het foerageergebied laten liggen.
- Ze laten uitdrogen: ze hebben altijd een hoge vochtigheid en altijd beschikbaar water nodig.
- Het gips doorweken, of de temperatuur of vochtigheid plots veranderen.
- Haar huisvesten zonder fijn substraat: de larven hebben het nodig voor de cocon.
- Het foerageergebied leeg laten, zonder takken of decoratie om vanaf te springen en te jagen.
- Haar met je handen hanteren.
- Proberen kolonies samen te voegen: dat kan niet.
- Haar een diapauze geven.
- Haar verstopt houden: ze is er om te observeren en van te genieten; doe dat met zachte hand en grijp zo weinig mogelijk in.
Wetenschappelijke bronnen
Deze gids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Harpegnathos saltator, de kweekprotocollen van de labs die haar bestuderen en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Peeters, C. & Crewe, R. M. (1984). Insemination controls the reproductive division of labour in a ponerine ant. Naturwissenschaften 71: 50–51. doi:10.1007/BF00365989
- Peeters, C. & Crozier, R. H. (1988). Caste and reproduction in ants: not all mated egg-layers are «queens». Psyche 95: 283–288. doi:10.1155/1988/52368
- Peeters, C. (1991). Ergatoid queens and intercastes in ants: two distinct adult forms which look morphologically intermediate between workers and winged queens. Insectes Sociaux 38: 1–15. doi:10.1007/BF01242708
- Peeters, C. & Hölldobler, B. (1995). Reproductive cooperation between queens and their mated workers: the complex life history of an ant with a valuable nest. PNAS 92: 10977–10979. doi:10.1073/pnas.92.24.10977
- Liebig, J., Peeters, C. & Hölldobler, B. (1999). Worker policing limits the number of reproductives in a ponerine ant. Proceedings of the Royal Society B 266: 1865–1870. doi:10.1098/rspb.1999.0858
- Opachaloemphan, C. et al. (2021). Early behavioral and molecular events leading to caste switching in the ant Harpegnathos. Genes & Development 35: 410–424. doi:10.1101/gad.343699.120
- Opachaloemphan, C., Carmona-Aldana, F. & Yan, H. (2023). Caste transition and reversion in Harpegnathos saltator ant colonies. Bio-protocol 13: e4770. doi:10.21769/BioProtoc.4770
- Yan, H. et al. (2022). Insulin signaling in the long-lived reproductive caste of ants. Science 377: 1092–1099. doi:10.1126/science.abm8767
- Penick, C. A. et al. (2021). Reversible plasticity in brain size, behaviour and physiology characterizes caste transitions in a socially flexible ant (Harpegnathos saltator). Proceedings of the Royal Society B 288: 20210141. doi:10.1098/rspb.2021.0141
- Gospocic, J. et al. (2017). The neuropeptide corazonin controls social behavior and caste identity in ants. Cell 170: 748–759. doi:10.1016/j.cell.2017.07.014
- Yan, H. et al. (2017). An engineered orco mutation produces aberrant social behavior and defective neural development in ants. Cell 170: 736–747. doi:10.1016/j.cell.2017.06.051
- Baroni Urbani, C. et al. (1994). A novel mechanism for jumping in the Indian ant Harpegnathos saltator (Jerdon) (Formicidae, Ponerinae). Experientia 50: 63–71. doi:10.1007/BF01992052
- Aibekova, L. et al. (2023). Parallel and divergent morphological adaptations underlying the evolution of jumping ability in ants. Integrative Organismal Biology 5: obad026. doi:10.1093/iob/obad026
- Peeters, C., Hölldobler, B., Moffett, M. & Musthak Ali, T. M. (1994). «Wall-papering» and elaborate nest architecture in the ponerine ant Harpegnathos saltator. Insectes Sociaux 41: 211–218. doi:10.1007/BF01240479
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld



I had been looking for this species for ages, so I jumped straight on it when I saw Antomas selling them. Zero regrets