Camponotus variegatus dulcis
De ‘bleke variëteit’ die een Italiaanse ontdekkingsreiziger in de 19e eeuw uit het Aziatische oerwoud meebracht, en die ruim 130 jaar later bijna niemand in een formicarium heeft gezien. Camponotus variegatus dulcis is een houtmier uit Zuid- en Zuidoost-Azië, in lichte tinten en met werksters van alle maten: wendbare minors die tegen de avond gaan foerageren en majors met een enorme kop die het nest bijtend en met mierenzuur verdedigen. Ze draagt haar eigen aminozuurfabriek in zich: een symbiotische bacterie die ze van haar koningin erft. Makkelijk en dankbaar: een gematigd nest, altijd suiker binnen bereik en veel eiwit. Kolonies en koninginnen, klaar om te groeien. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Een Aziatische Camponotus die je weinig ziet in de hobby: de bleke vorm die in de 19e eeuw in Birma werd beschreven, ondersoort van C. variegatus, met werksters in alle maten en eerder schemeractieve gewoonten. Kolonies met koningin, werksters en broed, klaar om te groeien. QBIK ONE-nest met middelgrote gangen en het vocht in de buizen, 24-28 °C, altijd suiker beschikbaar en veel gevarieerd eiwit. Geen koude diapauze: hooguit een zachte rustperiode van 6-8 weken op 18-22 °C in onze winter. Ze klimmen tegen acryl op: barrière van paraffineolie of PTFE.
Camponotus variegatus dulcis Dalla Torre, 1893 is een reuzenmier uit Zuid- en Zuidoost-Azië, een van de vijftien ondersoorten die vandaag binnen Camponotus variegatus (Smith, 1858) worden erkend, een soort die verspreid is van India en Sri Lanka tot Nieuw-Guinea. Het is een middelgrote, polymorfe Camponotus, met kleine, middelgrote en grote werksters die in dezelfde kolonie samenleven, en met lichte kleuren: de natuuronderzoekers van de 19e eeuw onderscheidden haar al als een «bleke variëteit».
Ze heeft geen Nederlandse naam, en we gaan er ook geen verzinnen. Voor zover we weten bestaat er ook geen enkele eigen studie over haar biologie: alleen haar beschrijving, een paar regels in catalogi en haar vermelding op de mierenlijsten van verschillende Aziatische landen. Daarom scheiden we zorgvuldig wat er over C. v. dulcis is gedocumenteerd, wat er over haar soort en haar geslacht bekend is (en dat zeggen we erbij) en wat we bij Antomas hebben geleerd door haar te houden. En we vertellen je een klein mysterie: veel van wat er op internet over «Camponotus variegatus» rondgaat, gaat eigenlijk niet over deze mier.
Biologie
Een bleke variëteit uit Opper-Birma
Haar geschiedenis begint met een ontdekkingsreiziger. Tussen 1885 en 1887 reisde de Italiaanse natuuronderzoeker Leonardo Fea door Birma, het huidige Myanmar, en Tenasserim om insecten te verzamelen voor het Museo Civico di Storia Naturale in Genua. De mieren van die reis werden bestudeerd door de grote Italiaanse myrmecoloog Carlo Emery, die in 1889 het werk «Formiche di Birmania e del Tenasserim raccolte da Leonardo Fea» publiceerde. Daartussen zat een lichtgekleurde Camponotus uit het noorden van het land, die Emery variëteit dulcis noemde.
De naam van Emery is volgens de huidige regels echter niet geldig, omdat hij hem voorstelde als «variëteit» binnen een «ras» van een andere soort, een rang die de nomenclatuurcode niet erkent. Het was de Oostenrijker Karl Wilhelm von Dalla Torre die de naam in 1893 beschikbaar maakte door hem op te nemen in zijn grote wereldcatalogus van vliesvleugeligen. Daarom is Dalla Torre de officiële auteur, ook al zag Emery haar als eerste. De referentie-exemplaren, de syntypen, worden in Genua bewaard.
In 1903 vatte de Brit Charles Thomas Bingham haar in één zin samen in The Fauna of British India: samen met de variëteit comottoi was dulcis een van de «bleke variëteiten die in Birma voorkomen». Haar naam betekent in het Latijn «zoet». Voor zover we weten heeft niemand uitgelegd waarom; maar voor een mier die van suikerhoudende vloeistoffen leeft, is hij goed gekozen.
Van «ras» van maculatus tot ondersoort van variegatus
Haar «achternaam» is meerdere keren veranderd. Aan het eind van de 19e eeuw werden veel Camponotus uit de Oude Wereld behandeld als «rassen» van een paar reusachtige soorten, zoals C. maculatus of C. rubripes:
- Emery, 1889: C. rubripes ras mitis variëteit dulcis (niet beschikbaar).
- Dalla Torre, 1893: C. mitis var. dulcis, de naam die telt.
- Bingham, 1903: variëteit van C. mitis, een «zeer variabele» soort die tot Nieuw-Guinea voorkomt.
- Emery, 1925: ondersoort van C. variegatus, ondergeslacht Tanaemyrmex, de geldende combinatie.
De moedersoort werd in 1858 door Frederick Smith beschreven als Formica variegata, met materiaal uit Ceylon (Sri Lanka) en Singapore, zonder dat iemand daarna één typeexemplaar heeft aangewezen. Haar vijftien ondersoorten zijn nooit met moderne methoden herzien, en de ondergeslachten van Camponotus, zoals Tanaemyrmex, zijn oude en deels kunstmatige groeperingen, die na de herindelingen van 2016 en 2021 nog opnieuw moeten worden gedefinieerd. Kortom: de geldige naam is Camponotus variegatus dulcis, en het valt niet uit te sluiten dat een toekomstige revisie haar tot soort verheft. Als dat gebeurt, passen we deze verzorgingsgids aan.
Het mysterie van Hawaï: de andere C. variegatus
Zoek je op internet naar «Camponotus variegatus», dan gaat bijna alles over Hawaï. Daar leeft de «Hawaiian carpenter ant», zoals ze in het Engels heet, de grootste mier van de archipel, die er is ingevoerd en rond 1880 al algemeen was in Honolulu, waar ze in de muren van houten huizen nestelt. In 1967 beschouwden E. O. Wilson en R. W. Taylor haar als een introductie van de Aziatische soort en maakten ze haar lokale naam, C. variegatus hawaiensis, synoniem met C. variegatus.
Maar in 2015 vond een DNA-studie van de Camponotus uit de Indo-Pacific dat de Hawaïaanse lijn nauw verwant is aan Amerikaanse Camponotus, uit Florida en de Nieuwe Wereld, en niet aan de Aziatische. En volgens het comité voor invasieve soorten van Maui wijst een nog ongepubliceerd onderzoek erop dat ze genetisch identiek zijn aan Camponotus zonatus, uit Midden-Amerika en het noorden van Zuid-Amerika. Praktische conclusie: de gegevens uit Hawaï gaan waarschijnlijk niet over onze mier. We gebruiken ze hier alleen als ruwe referentie, en dat zeggen we erbij.
Van India tot de kust van China
De enige zekere vindplaats is die van haar beschrijving, in het noorden van Myanmar. Daarnaast plaatsen wetenschappelijke lijsten haar in:
- India: de Andamanen en Nicobaren en Maharashtra, volgens de lijst van mieren van India uit 2016.
- China: op de lijst van mieren van China uit 2012 en sinds 2024 op die van de insecten van Macau.
- Overige: sommige overzichten noemen de Filipijnen, Sri Lanka, Taiwan, Japan of Pakistan; niet-gecontroleerde vermeldingen die verwisselingen met andere ondersoorten kunnen zijn.
Het is dus een mier uit Zuid- en Zuidoost-Azië, van India tot de kust van Zuid-China. Kaarten zoals die van antmaps.org helpen om haar spoor te volgen, al mengen ze voor deze oude ondersoorten determinaties van heel verschillende kwaliteit. Over haar leefgebied is niets gepubliceerd; op basis van haar soort en ondergeslacht is het een Camponotus uit warme laaglanden die nestelt in holtes in dood hout, onder schors en in de bodem.
Moesson in de zomer, koele en droge winter
Het klimaat in haar gebied is tropisch moessonklimaat, met twee zeer uitgesproken seizoenen. Met het binnenland van Noord-Myanmar, waar ze werd beschreven, als referentie:
- Regenseizoen (mei-oktober). Constante vochtige warmte: gemiddeld 28-29 °C, maxima van 31-34 °C en nachten van 22-25 °C, met zeer hevige regen van juni tot augustus, meer dan 300 mm per maand.
- Koel en droog seizoen (december-februari). Gemiddeld 18-21 °C, maxima van 26-29 °C en minima van 10-13 °C, bijna zonder regen en met dagen van zo'n 10,5-11 uur licht.
- Droog voorjaar (maart-april). De warmste maand valt vóór de moesson, met maxima van zo'n 34-35 °C.
Aan de kust van Zuid-China is de winter wat koeler; in India wat warmer. Maar het patroon is hetzelfde: hete, regenachtige zomer, zachte, droge winter, zonder vorst. Kou kent ze niet, maar wel een rustseizoen (zie «Zachte, optionele winterrust»).
Werksters in alle maten
Bingham beschreef in 1903 de twee uiterste werkstersvormen van haar soort, en die verschillen niet alleen in grootte. De majors, met een grote, bijna driehoekige kop, een robuust mesosoma en een massieve gaster, verdedigen het nest en snijden prooien in stukken. De minors, slank en met een smalle kop, gaan foerageren. Daartussen zit een hele reeks tussenmaten.
Dat is polymorfisme. Edward O. Wilson toonde in een klassiek werk uit 1953 aan dat bij mieren zoals Camponotus de kop sneller groeit dan de rest van het lichaam naarmate de werkster groter wordt: een major is geen «vergrote» minor, maar een mier met andere verhoudingen, met een kop vol spieren voor de kaken. Welke larve een major wordt, hangt vooral af van hoeveel ze te eten krijgt, en daarom is eiwit zo belangrijk. Majors verschijnen pas als de kolonie een zekere omvang heeft: ze zien komen is een van de mooiste momenten van het houden.
Een mier van de schemering
Voor C. v. dulcis bestaat er geen enkele studie naar haar dagritme. Die van Hawaï is nachtactief: vanaf etenstijd loopt ze over plafonds en muren, en bij de bemonsteringen op de eilanden werd ze aangewezen als de enige strikt nachtactieve mier. Een houder die een dagboek bijhield van zijn C. variegatus noteerde hetzelfde: ze rekruteerden alleen in het donker naar het voedsel.
Schemer- en nachtactiviteit komt heel vaak voor bij middelgrote en grote Camponotus, en in haar ondergeslacht, Tanaemyrmex. Het meest waarschijnlijk is C. v. dulcis ook actiever tegen de avond, al is dat een afleiding en geen gemeten gegeven. Wil je ze aan het werk zien, observeer ze dan bij het vallen van de avond.
Een timmerman die niet timmert
Ze worden «reuzenmieren» of in het Engels «carpenter ants» (timmermansmieren) genoemd, maar niet allemaal graven ze in hout. Over de C. variegatus van Hawaï zei een handboek uit 1931 al dat ze waarschijnlijk geen gezond hout doorboort: ze gebruikt bestaande holtes in stammen, schors, muren of laden. Voor het houden is dat goed nieuws: ze heeft genoeg aan kant-en-klare kamers, donker en van de juiste grootte, zoals die van een modern formicarium. Een houten nest voegt niets toe en gaat makkelijk schimmelen.
Herderin van honingdauw
Zoals bijna alle Camponotus leeft ze voor een groot deel van suikerhoudende vloeistoffen: nectar en vooral honingdauw, de zoete vloeistof die bladluizen, schildluizen en andere halfvleugeligen uitscheiden. In ruil voor die honingdauw beschermen de mieren hun «kudden» tegen rovers en parasieten. In Hawaï verzorgt de andere C. variegatus bladluizen en wolluizen, en daardoor veroorzaakt ze soms kleine problemen in moestuinen en tuinen. Daarnaast vult ze haar dieet aan met kleine insecten en in huizen met bijna alles uit de voorraadkast.
Blochmannia: de aminozuurfabriek die ze in zich draagt
Hoe leef je van honingdauw, dat bijna alleen suiker is? Alle Camponotus dragen een symbiotische bacterie, Blochmannia, in gespecialiseerde cellen van de darm en in de eierstokken van de koningin, die haar via de eieren aan haar dochters doorgeeft. De bacterie maakt bijna alle essentiële aminozuren en helpt stikstof te recyclen: bij C. floridanus brachten kolonies zonder de bacterie en met een dieet arm aan aminozuren veel minder broed groot.
De relatie is zo oud dat een studie die in 2020 in Nature verscheen haar presenteerde als een grote evolutionaire overgang: het embryo neemt de bacterie op in zijn eigen ontwikkeling. Het is een kenmerk van het hele geslacht, niet onderzocht bij C. v. dulcis. Wel: het is geen excuus om op eiwit te bezuinigen; de larven hebben insecten nodig, en de majors nog meer.
Mierenzuur: wapen en ontsmettingsmiddel
Zoals alle formicinen heeft C. v. dulcis geen angel. Haar wapen is mierenzuur, dat ze in de gifklier aanmaakt en sproeit via de acidopore, een klein mondstuk omringd door haartjes aan het puntje van de gaster. Ze bijt, buigt de gaster naar voren en sproeit het zuur op de wond: de typische verdediging van Camponotus.
En het heeft een tweede functie, ontdekt in 2020: formicinen slikken hun eigen gif in. Bij het poetsen nemen ze een paar druppels zuur op, die de krop zeer zuur houden, de «sociale maag» waarin ze het voedsel bewaren dat ze van mond tot mond delen; zo filteren ze microben en remmen ze besmetting af. Dat werd aangetoond bij C. floridanus en andere formicinen: een gif dat bovendien de voorraadkast ontsmet.
Bruidsvluchten in donkere nachten en een opgesloten stichtster
Over de bruidsvluchten van C. v. dulcis is niets gepubliceerd. Bij haar verwant uit Hawaï verlaten de mannetjes en de gevleugelde koninginnen het nest in donkere, windstille nachten. In moessonklimaten vliegen de meeste Camponotus in het warme, natte seizoen, en het is redelijk om aan te nemen dat deze soort dat ook doet, al is het een afleiding.
Na de bruidsvlucht werpt de koningin haar vleugels af en sluit ze zich op in een holte. De koloniestichting van Camponotus is claustraal: de koningin gaat niet naar buiten om te eten en brengt haar eerste, kleine werksters groot met haar vetreserves en de vliegspieren, die ze geleidelijk opneemt. Met onze kolonies sla je die kwetsbare fase over (zie «Stichting en groei»).
Eén koningin per kolonie
Er zijn geen gepubliceerde gegevens over het aantal koninginnen van C. v. dulcis. Het normale bij Camponotus is één koningin per kolonie, en zo zijn de onze ook. In Hawaï variëren de kolonies van de andere C. variegatus van minder dan honderd individuen tot zo'n 3.000 werksters. Voeg geen koninginnen of kolonies samen: monogyne Camponotus vechten meestal tot de dood.
Grootte en morfologie
Middelgrote, polymorfe Camponotus, lichtgekleurd en zonder angel. Er bestaat geen enkele moderne beschrijving van C. v. dulcis: de oorspronkelijke beschrijvingen zijn erg kort, en wat volgt combineert wat Bingham in 1903 over haar soort zei, wat er van het geslacht bekend is en wat we in onze kolonies zien.
- Kleur. Ze is een van de «bleke variëteiten» van haar soort. Bij de typische vorm die Bingham beschreef, heeft de major een donkerbruine kop, antenneschachten en gaster, en een geelbruin mesosoma en geelbruine poten; de minors zijn lichter en egaler bruingeel. Over dulcis zegt Bingham alleen dat ze bleker is dan die typische vorm, en er bestaat geen gedetailleerdere kleurbeschrijving.
- Kop. Bij de majors bijna driehoekig, breed aan de achterkant en ingesneden aan de achterrand; bij de minors rechthoekig, smal en achteraan afgerond.
- Mesosoma. Robuust bij de majors, met matig lange poten en prismatische scheenbenen met een groef over de lengte.
- Petiolus. Een vrij smalle knoop, die het mesosoma met de gaster verbindt.
- Beharing. Weinig rechtopstaande haren op kop en mesosoma, meer op de gaster; op de poten korte, dichte haartjes die tegen het lichaam liggen.
- Gaster. Lang, breed en massief bij de majors; eindigt in de acidopore. Bij de C. variegatus van Hawaï wordt hij beschreven als roodbruin met donkere dwarsbanden.
- Koningin. Lijkt op de major, maar met bollere zijkanten van de kop en afgeronde achterhoeken, een bredere en plattere petiolusknoop en een zeer grote, massieve gaster. Na de bruidsvlucht houdt ze de littekens van de vleugels.
Afmetingen bij benadering
- Koningin: 11-13 mm (Bingham, 1903, voor haar soort in brede zin)
- Majors: 8-10 mm
- Minors: 6-7,5 mm
- Mannetje: geen gepubliceerde afmetingen
Er zijn geen gepubliceerde afmetingen van C. v. dulcis zelf. De bovenstaande zijn die van Bingham (1903) voor C. mitis, de naam waaronder hij dulcis en de andere vormen groepeerde die nu ondersoorten van C. variegatus zijn: de dichtstbijzijnde gepubliceerde afmetingen. Bij die van Hawaï, waarschijnlijk een andere soort, werden werksters van bijna 7 mm en koninginnen van zo'n 12 mm gemeten. De getallen van 15-18 mm voor de koningin die op sommige websites rondgaan, hebben geen wetenschappelijke basis.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Bij Antomas vinden we haar geschikt voor beginners en een heel goede eerste tropische Camponotus: ze komt aan met de stichting achter de rug, eet van alles, heeft genoeg aan een warm nest van 24-28 °C en heeft geen koude diapauze nodig. Waarom geen 1/5? Omdat ze, zoals elke Camponotus, het eerste jaar langzaam groeit, en omdat ze tegen acryl opklimt en vanaf de eerste dag een barrière nodig heeft (zie «Ontsnappingen en barrières»).
En ze is het waard: een ondersoort die meer dan 130 jaar geleden werd beschreven en waarover bijna niemand iets heeft gepubliceerd, met een polymorfisme dat de kolonie verandert, lichte tinten en een schemerritme dat heerlijk is om te observeren. Haar houden draagt ook bij aan de kennis over haar.
Aanbevolen waarden
- Nesttemperatuur: 24-28 °C in het actieve seizoen. Dat komt overeen met de gemiddelden van het regenseizoen in haar gebied, 28-29 °C, zonder de uitschieters. Onder 22 °C blijft ze actief, maar groeit ze langzamer.
- Foerageergebied: op kamertemperatuur, of aan één kant iets warmer, zodat de kolonie kan kiezen. Nooit sterke warmte in het nest: langdurig meer dan 30 °C is niet goed voor haar.
- Vochtigheid: matig. Een deel van het nest iets vochtig en de rest droog, met het vocht geleverd door de buizen met water (zie «Het vocht, in de buizen»). Het foerageergebied droog.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het is genoeg om het donkere deel in het nest te laten en het foerageergebied met licht, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: geen koude diapauze nodig. Als je wilt, een zachte rustperiode van 6-8 weken in de winter, op 18-22 °C (zie «Zachte, optionele winterrust»).
Vermijd direct zonlicht, radiatoren en tocht: meer dan een exact getal zoeken ze een warm en stabiel nest.
Het vocht, in de buizen
In de natuur nestelt ze in holtes in hout en onder schors, geen moeras en geen woestijn. In gevangenschap is de regel één iets vochtige zone en de rest droog, zodat de kolonie kan kiezen: meestal brengen ze de eieren en larven naar de vochtige zone en de poppen naar de droge. In een Qbik Alpha komt dat vocht uit de buizen met water: laat er altijd een aangesloten, vooral zolang de kolonie klein is. Vermijd het hele nest nat te maken (condens, schimmel en mijten) en ook het omgekeerde: een nest zonder waterbuis droogt het broed uit.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Alpha-reeks van Anthouse aan: modulaire formicaria, met een eerder droog nest en het vocht geregeld via de buizen, die met de kolonie meegroeien. Voor C. v. dulcis eerst met middelgrote gangen en grotere zodra de majors verschijnen. Om te beginnen een QBIK ONE:
Om uit te breiden de QBIK DUO en daarna de grotere formaten uit dezelfde reeks:
Heb je liever gips, dan is de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid een goed alternatief: een onderste reservoir, gescheiden van de gangen, geeft het vocht door via een gaas, zodat je goed regelt hoeveel vocht je geeft zonder de kamers nat te maken:
Breid uit als je veel werksters stil in het foerageergebied ziet zitten, zonder plek binnen, maar wees niet te vroeg: in een enorm nest worden de overtollige kamers een vuilnisbelt. Maak de opstelling zo af:
- Ontsnappingsbarrière: een strook paraffineolie of PTFE boven aan de wanden van het foerageergebied, en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Droog foerageergebied, met wat zand, platte stenen en een takje of stukje schors om in te klimmen, zonder iets wat als brug naar de barrière kan dienen.
- Altijd water beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten.
- Een drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, nooit in watten (zie «Voeding»).
- Zachte warmte, alleen als het nodig is, aan één kant van het nest en ver van het drinkbakje, met thermostaat.
Stichting en groei
Bij Antomas verkopen we C. v. dulcis als kolonie met koningin, 3 tot 5 werksters en broed: eieren, larven of poppen, afhankelijk van het moment. De koningin heeft haar claustrale stichting al achter de rug, die periode van weken waarin ze zich alleen opsluit en haar eerste werksters met haar reserves grootbrengt (zie «Bruidsvluchten in donkere nachten en een opgesloten stichtster»). Nu begint de groeifase, en wat die het meest versnelt is de juiste temperatuur en veel eiwit.
- Het ritme van een Camponotus. In het geslacht duurt het van ei tot werkster zo'n 6-10 weken, afhankelijk van de temperatuur. In het begin groeit ze langzaam; met meer werksters om het broed te verzorgen versnelt het.
- De maten veranderen. Elke generatie brengt iets grotere werksters, en de majors komen meestal vanaf het tweede jaar.
- Normale schommelingen. De eileg kan na de reis en in de koele maanden afremmen.
Wanneer verhuis je haar naar het nest? Na een paar dagen rust, naar een nest dat bij haar omvang past, zoals een QBIK ONE; eerder als de buis vuil wordt of zonder water komt te zitten. Een te groot nest maakt het vocht en de verdediging van een jonge kolonie lastiger.
Aankomst en verhuizing
Laat je kolonie na ontvangst een paar dagen rusten op een rustige, donkere plek, op 24-26 °C, met water in de buis. Om haar naar het formicarium te verhuizen, doen we dat bij Antomas door over te storten: we openen de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en storten de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit, waarbij we achterblijvers helpen met een penseel. Drie tips:
- Bereid alles van tevoren voor: het formicarium opgebouwd, met de barrière aangebracht en de waterbuis aangesloten.
- Werk boven een dienblad, voor het geval een werkster langs de buis of het gereedschap omhoog klimt.
- Houd het nest donker en het foerageergebied verlicht: na het overstorten rapen de werksters het broed op en brengen het meteen naar het nest.
Moet je de kolonie ooit naar een ander formicarium verhuizen, gebruik dan dezelfde methode.
Voeding
Suikerhoudende vloeistoffen, altijd beschikbaar. Ze zijn de basis van haar energie, zoals honingdauw in de natuur. Wissel de suikers af: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week aan en 1-2 keer per week een andere suikeroplossing of nectar. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd aan in een drinkbakje en nooit in watten, want watten gaan schimmelen en bederven de vloeistof meteen. Gebruik een gewoon of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en ververs het voordat het gaat gisten.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Het is de motor van haar groei en bepaalt hoeveel majors de kolonie krijgt. Het is de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je beter overvoeren, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en groter. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel: overgebleven voedsel gaat rotten en brengt schimmel en mijten. Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet steeds hetzelfde eten:
- Thermobia domestica: kleine, zachte prooien, perfect voor jonge kolonies zoals die van jou in het begin.
- Krekels (Acheta domesticus), in stukjes voor kleine kolonies.
- Kleine kakkerlakken, zoals de runner-kakkerlak (Shelfordella lateralis) of de dubia-kakkerlak (Blaptica dubia).
- Meelwormen (Tenebrio molitor), opengesneden of in stukjes.
- Vliegen en andere kleine insecten, vers gedood.
Geef jonge kolonies liever prooien in stukjes of vers gedood; grote kolonies ook kleine levende prooien. En gebruik altijd gekweekte insecten, nooit buiten gevangen: die kunnen insecticiden bevatten.
Een trucje voor een mier van de schemering: geef het eiwit laat in de middag, als ze in beweging komen, en haal de resten de volgende ochtend weg.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied. Ook al is het nest eerder droog, drinkwater mag nooit ontbreken.
Zachte, optionele winterrust
C. v. dulcis is een tropische mier en heeft geen koude diapauze nodig zoals Europese soorten. Maar in haar gebied is er wel een koel, droog seizoen, van december tot februari, met gemiddeld 18-21 °C, nachten van 10-13 °C en kortere dagen. Daarom stellen we bij Antomas een zachte, optionele rustperiode voor die deze winter nabootst:
- Wanneer en hoe lang: 6-8 weken, bijvoorbeeld van half december tot half februari.
- Temperatuur: 18-22 °C, zonder verwarming in het nest. In veel huizen is het genoeg om de verwarmingskabel uit te zetten.
- Nooit onder 15 °C: het is een zachte rustperiode, geen koude diapauze.
- Tijdens de rust: altijd water beschikbaar, wat suikerhoudende vloeistof en minder eiwit. Stoor de kolonie zo weinig mogelijk.
- Na afloop: verhoog de temperatuur geleidelijk en ga terug naar ruim eiwit zodra je activiteit en broed ziet.
Het bootst haar natuurlijke cyclus na en kan helpen de eileg te synchroniseren. Wil je het niet doen, geen probleem: bij 24-28 °C het hele jaar door blijft de kolonie groeien.
Gedrag in gevangenschap
Actiever tegen de avond, met weinig beweging rond het middaguur. Rustig, maar ze verdedigen het nest: als je het opent of ertegen stoot, bijten ze en kunnen ze mierenzuur sproeien. De minors foerageren; de majors blijven meer in het nest en komen naar buiten bij een verstoring of een grote prooi.
Observeer zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het is genoeg om ze hun donkere zone in het nest te laten en het foerageergebied met licht, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress. Ze wennen aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen:
- Broed dat stilvalt of verdwijnt buiten de winterrust: bijna altijd een tekort aan eiwit of een te lage temperatuur.
- Condens op de wanden of schimmel: te veel vocht of vergeten resten.
- Larven of poppen opgestapeld bij de waterbuis: de rest van het nest is te droog.
- Veel werksters stil in het foerageergebied, zonder plek binnen: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen en barrières
C. v. dulcis klimt tegen acryl, glas en plastic op, zoals bijna alle Camponotus, en de kleine werksters kruipen door de kleinste kieren. Barrière vanaf de eerste dag:
- Een strook paraffineolie of PTFE (Fluon) boven aan de wanden van het foerageergebied, dun en doorlopend. Vernieuw haar als je ziet dat er stof of resten op komen.
- Goed sluitend deksel, als tweede verdedigingslinie.
- Geen kieren: controleer de aansluitingen, de doppen en de slangen.
- Niets wat als brug kan dienen: geen takken of stenen vlak bij de barrière.
- Voorzichtig bij het openen: open niet verder dan nodig, werk rustig en sluit af als je klaar bent, vooral tegen de avond, als ze het actiefst zijn.
Hantering en veiligheid
Ze steken niet: ze hebben geen angel. Als ze zich aangevallen voelen, bijten ze (de majors harder) en kunnen ze mierenzuur sproeien, dat een beetje prikt op gevoelige huid of op een wondje. Niets om je zorgen over te maken als je rustig werkt. Hanteer ze met entomologisch gereedschap, zoals een zacht penseel of een zacht pincet, en niet met je handen, en werk langzaam om geen enkele werkster te beschadigen, en zeker de koningin niet. Voeg geen koninginnen of verschillende kolonies samen en houd ze niet met andere soorten. Het is een exotische soort: laat haar in geen geval vrij.
Wat je niet moet doen
- Het hele nest nat maken of het zonder enige waterbuis laten: matig vocht, via de buizen.
- Haar een koude diapauze geven zoals Europese mieren: nooit onder ongeveer 15 °C.
- Het nest langdurig boven 30 °C verwarmen of de warmte onder het hele oppervlak plaatsen.
- Haar overzetten naar een nest dat te groot is voor haar omvang.
- Kieren, losse aansluitingen of een niet-vernieuwde barrière laten: ze klimmen tegen acryl op.
- De suikerhoudende vloeistoffen in watten aanbieden of ze op laten raken.
- Ze steeds hetzelfde insect geven, te weinig eiwit geven of resten laten liggen.
- Koninginnen of verschillende kolonies samenvoegen.
- Ze met je handen oppakken.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Camponotus variegatus, haar ondersoorten en haar geslacht, op de verspreidingslijsten en de klimaatgegevens van haar gebied, en op de ervaring van Antomas en andere houders. Belangrijkste referenties:
- Bingham, C. T. (1903). The Fauna of British India, including Ceylon and Burma. Hymenoptera, vol. II: Ants and cuckoo-wasps. Taylor & Francis, Londres: 355–356. PDF
- Clouse, R. M., Janda, M., Blanchard, B., Sharma, P. et al. (2015). Molecular phylogeny of Indo-Pacific carpenter ants (Hymenoptera: Formicidae, Camponotus) reveals waves of dispersal and colonization from diverse source areas. Cladistics 31: 424–437. doi:10.1111/cla.12099
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Ward, P. S. & Boudinot, B. E. (2021). Grappling with homoplasy: taxonomic refinements and reassignments in the ant genera Camponotus and Colobopsis (Hymenoptera: Formicidae). Arthropod Systematics & Phylogeny 79: 37–56. doi:10.3897/asp.79.e66978
- Bharti, H., Guénard, B., Bharti, M. & Economo, E. P. (2016). An updated checklist of the ants of India with their specific distributions in Indian states (Hymenoptera, Formicidae). ZooKeys 551: 1–83. doi:10.3897/zookeys.551.6767
- Guénard, B. & Dunn, R. R. (2012). A checklist of the ants of China. Zootaxa 3558: 1–77. doi:10.11646/zootaxa.3558.1.1
- Xian, C., Leong, C. M., Luo, J., Jia, F., Han, H. & Xie, Q. (2024). Diversity pattern of insects from Macao based on an updated species checklist after 25 years. Biodiversity Data Journal 12: e118110. doi:10.3897/BDJ.12.e118110
- Hamer, M. T., Lee, J. H. C., Tse, C. Y. L., Silva, T. S. R. & Guénard, B. (2022). Remarkable diversity in a little red dot: a comprehensive checklist of known ant species in Singapore (Hymenoptera: Formicidae) with notes on ecology and taxonomy. Asian Myrmecology 15: e015006. doi:10.20362/am.015006
- Janicki, J., Narula, N., Ziegler, M., Guénard, B. & Economo, E. P. (2016). Visualizing and interacting with large-volume biodiversity data using client–server web-mapping applications: the design and implementation of antmaps.org. Ecological Informatics 32: 185–193. doi:10.1016/j.ecoinf.2016.02.006
- Wilson, E. O. (1953). The origin and evolution of polymorphism in ants. The Quarterly Review of Biology 28: 136–156. doi:10.1086/399512
- Feldhaar, H. et al. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- Rafiqi, A. M., Rajakumar, A. & Abouheif, E. (2020). Origin and elaboration of a major evolutionary transition in individuality. Nature 585: 239–244. doi:10.1038/s41586-020-2653-6
- Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Moeilijkheidsgraad
- Gevorderde beginner


