Crematogaster aurita
Chemiczny arsenał w tułowiu. Crematogaster aurita pochodzi z suchych lasów Indochin: dwubarwna, ciemna, z rudawą talią, z robotnicami wszystkich rozmiarów i sercowatym odwłokiem, który unosi nad głowę w obliczu każdego zagrożenia. Należy do grupy Crematogaster o olbrzymich gruczołach metapleuralnych, i to czuć: jeśli ją zaniepokoisz, odpowie cuchnącym zapachem. Rozsmarowuje jad żądłem w kształcie łopatki, wspina się jak mało która i rośnie w zawrotnym tempie. Niezwykle rzadki klejnot w Europie dla hodowców z pewnym doświadczeniem. Kolonie i królowe. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Mrówka akrobatka z Indochin, dwubarwna, z robotnicami wszystkich rozmiarów, z grupy Crematogaster o olbrzymich gruczołach metapleuralnych: niepokojona wydziela cuchnący zapach. Kolonie z królową, monoginiczne i o wybuchowym tempie wzrostu. 24-28 °C przez cały rok, bez zimowania, dobrze wentylowane gniazdo Qbik Alpha, na początku z odrobiną wilgoci, a suche, gdy kolonia urośnie, cukier zawsze dostępny i dużo białka. Klucz: wszystko szczelnie zamknięte, z wazeliną jako wzmocnieniem, bo świetnie się wspinają i pokonują bariery przeciwucieczkowe.
Crematogaster aurita Karavaiev, 1935 to mrówka akrobatka z Indochin: dwubarwna mrówka z podrodziny Myrmicinae, o ciemnobrązowym ciele i rudawej „talii”, która żyje w otwartych i suchych lasach nizin Azji Południowo-Wschodniej, a gdy czuje się zagrożona, unosi swój sercowaty gaster ponad ciało. Należy do bardzo szczególnej grupy azjatyckich gatunków, Crematogaster o rozdętym tułowiu, które kryją w tułowiu jedną z najbardziej efektownych broni chemicznych w świecie mrówek: ogromne gruczoły metapleuralne, wypełnione wydzieliną obronną.
Nie ma nazwy zwyczajowej, ani po hiszpańsku, ani w żadnym innym języku, i poza muzeami prawie jej nie badano: znane są jej robotnice, jej zasięg i jej miejsce w drzewie rodowym rodzaju, i niewiele więcej. Dlatego w tym poradniku zawsze oddzielamy trzy rzeczy: to, co udokumentowano u C. aurita, to, co wiadomo o jej najbliższych krewnych, takich jak C. inflata i C. difformis, oraz to, czego nauczyliśmy się, hodując ją w Antomas. A to, czego się nauczyliśmy, sprowadza się do trzech rzeczy: rośnie w przesadnym tempie, bardzo cuchnie i jest pierwszorzędną uciekinierką. Po kolei.
Biologia
Mrówka o starej nazwie i nowej rodzinie
Myrmekolog Władimir Karawajew opisał ją w 1935 roku w czasopiśmie Treubia na podstawie robotnic zebranych w 1930 roku na nizinach Indochin. Umieścił ją w podrodzaju Physocrema, który Auguste Forel utworzył dla azjatyckich Crematogaster o rozdętym propodeum i którego gatunkiem typowym jest C. inflata. W 2008 roku Japończycy Shingo Hosoishi i Kazuo Ogata wyznaczyli jedną z tych robotnic na lektotyp, czyli okaz odniesienia dla nazwy, a rok później zrewidowali cały podrodzaj, endemiczny dla Azji, liczący 12 gatunków.
W 2012 roku entomolożka Bonnie Blaimer przebudowała cały rodzaj, obecny na całym świecie i liczący setki gatunków, i zostawiła tylko dwa podrodzaje: Crematogaster i Orthocrema. Physocrema przestała być podrodzajem i stała się synonimem podrodzaju Crematogaster, więc dziś jej pełna nazwa brzmi Crematogaster (Crematogaster) aurita. Dawne Physocrema nie zniknęły jednak: dziś tworzą grupę inflata, jedną z grup gatunków w obrębie rodzaju.
Brakujący element pojawił się w 2023 roku. Zespół Hosoishiego przeanalizował około 4000 par zasad DNA z sześciu genów jądrowych i dwóch mitochondrialnych i potwierdził, że grupa inflata jest grupą naturalną, z trzema podgrupami: difformis, vacca i inflata. C. aurita należy do podgrupy inflata, a jej gatunkiem siostrzanym, najbliżej spokrewnionym, jest C. onusta. Według tego badania grupa powstała na Sundzie, wielkim szelfie kontynentalnym obejmującym Półwysep Malajski, Sumatrę, Jawę i Borneo, około 12 milionów lat temu, w środkowym miocenie, i wywodzi się od przodka, który miał już rozdęte propodeum i okrągły otwór gruczołu metapleuralnego. „Rozdęty tułów” i jego chemia nie są kaprysem jednego gatunku, lecz znakiem rozpoznawczym całej rodziny.
A nazwa? Aurita po łacinie znaczy „z uszami” albo „uszata”, ale nie udało nam się zajrzeć do oryginalnego opisu, więc nie wiemy, do jakiej cechy nawiązywał Karawajew. Nazwy zwyczajowej nie ma i nie będziemy jej wymyślać.
Mrówki akrobatki: sercowaty gaster zawsze w gotowości
Crematogaster nazywa się po angielsku acrobat ants, czyli mrówkami akrobatkami, a także cocktail ants. Powód widać od razu, gdy się je zaniepokoi: unoszą gaster, tylną część odwłoka, i przenoszą go do przodu, ponad tułów, a nawet ponad głowę, kierując jego czubek niemal w każdą stronę. Widziany z góry gaster ma kształt serca, dlatego po angielsku nazywa się je też „walentynkowymi mrówkami”.
To nie jest poza dla ozdoby. U C. scutellaris, akrobatki z basenu Morza Śródziemnego, zespół z Wolnego Uniwersytetu Brukselskiego stwierdził, że podczas spotkań z innymi gatunkami robotnice często zginają gaster i próbują rozsmarować swoją wydzielinę odwłokową na przeciwniku. Uniesiony gaster jest jednocześnie ostrzeżeniem i naładowaną bronią.
Zobaczysz to w domu, gdy tylko otworzysz arenę albo zbliżysz do nich ofiarę: dziesiątki robotnic z uniesionym gasterem, obracających się w stronę zagrożenia.
Zatruty pędzelek: żądło, które smaruje zamiast kłuć
Crematogaster należą do Myrmicinae i mają żądło, ale nie używają go jak osa. Jego czubek ma kształt łopatki i nie służy do przebijania, lecz do nakładania jadu przez kontakt, przez rozsmarowanie go na wrogu. Takim pędzelkiem nikogo się nie ukłuje: u ludzi tym, co poczujesz od tej mrówki, nie jest użądlenie, lecz jej ugryzienia i zapach (zob. „Obchodzenie się i bezpieczeństwo”).
Chemię tego jadu dobrze poznano u C. scutellaris i jest godna laboratorium. Kropla powstaje przez zmieszanie dwóch wydzielin na czubku żądła: gruczoł Dufoura dostarcza estrów, długołańcuchowych octanów, a gruczoł jadowy dostarcza enzymów, które je przekształcają. Powstają reaktywne aldehydy, trucizny kontaktowe bardziej toksyczne niż wyjściowa wydzielina. To chemia dwuskładnikowa, jak w kleju epoksydowym, która „aktywuje się” dopiero przy wydostaniu się na zewnątrz. A reakcja uwalnia przy okazji kwas octowy, kwas z octu, który działa jako feromon alarmowy dla towarzyszek.
Do czego to służy? W brukselskich eksperymentach wszystkie badane gatunki mrówek natychmiast uciekały po dotknięciu jadu czułkami lub aparatem gębowym. Jego toksyczność była bardzo różna: niektóre gatunki zabijały trzy kropelki, a inne wytrzymywały dziewięćdziesiąt. Robotnice nigdy nie używały go przeciwko towarzyszkom, były odporne na własny jad i, co ciekawe, nie zaobserwowano, by używały go do polowania: jego główną funkcją jest odstraszanie innych mrówek. W terenie dzięki niemu odpędzały Pheidole pallidula od przynęt i zgarniały prawie wszystkie ofiary.
Wszystko to badano u C. scutellaris, nie u C. aurita. Ale łopatkowate żądło jest wspólne dla całego rodzaju, a u naszego gatunku dochodzi do niego jeszcze jedna broń chemiczna, jeszcze bardziej efektowna, umieszczona w tułowiu.
Cuchnąca mrówka: olbrzymi gruczoł w tułowiu
Prawie wszystkie robotnice mrówek mają parę gruczołów metapleuralnych: dwa małe zbiorniczki po bokach tylnej części tułowia. Występują wyłącznie u mrówek, a ich pierwotną funkcją miało być działanie antyseptyczne: ich wydzielina hamuje grzyby i bakterie, co jest kluczowe dla zwierząt żyjących w ścisku w ciepłych i wilgotnych gniazdach. Z czasem u wielu gatunków zaczęły służyć także jako obrona chemiczna. Mają ciekawą budowę: wydzielina jest gromadzona w sztywnej komorze i wypływa powoli przez otwór, którego nie da się zamknąć, albo mrówki same zbierają ją nogami.
W grupie inflata ten gruczoł rozrósł się ponad miarę. Dawne Physocrema mają propodeum, tylną część tułowia, rozdęte jak balon i duży, okrągły otwór metapleuralny, a gruczoł przestał u nich być tylko antyseptykiem i stał się bronią:
- C. inflata ma największe znane u mrówek gruczoły metapleuralne w stosunku do wielkości ciała, z ponad 1400 komórkami wydzielniczymi w obu. Zaatakowane robotnice wypuszczają białą i bardzo lepką wydzielinę, która unieruchamia wrogie stawonogi, a ta sama wydzielina alarmuje towarzyszki: gruczoł antyseptyczny stał się gruczołem obronnym i alarmowym. Ponieważ gruczoł nie ma własnych mięśni, wydzielina wypływa pod naciskiem mięśni tułowia albo wtedy, gdy coś ściśnie mrówkę.
- C. difformis, z tej samej grupy, stale wydziela niewielkie ilości antyseptycznej wydzieliny, która nie jest lepka, a gdy walczy z innymi zwierzętami, zwiększa wydzielanie. Jak to ujął Ulrich Maschwitz, który badał ją w 1974 roku, wrogów odpędza jej „drażniący zapach smoły”. Jej chemia jest fenolowa: 3-propylofenol, 3-pentylofenol, meleina i dwa rezorcynole, które mrówka uwalnia jako repelent, gdy inne mrówki atakują jej talię, najbardziej wrażliwą część ciała, i które mają ponadto pewne działanie owadobójcze.
- U dwóch innych gatunków z tej grupy, badanych na Borneo, znaleziono ponadto długołańcuchowe kwasy salicylowe i rezorcylowe, niektóre z nich obecne także w porostach. Autorzy podsumowują to tak: niepokojone, te mrówki wypuszczają białą wydzielinę ze swoich przerośniętych gruczołów metapleuralnych.
A C. aurita? Nie opublikowano żadnej analizy jej wydzieliny. Możemy Ci natomiast opowiedzieć o naszym doświadczeniu: to bardzo cuchnąca mrówka. Niepokojona uwalnia wydzielinę przez gruczoł metapleuralny. Płynu nie widać i z naszego doświadczenia nie plami ani nie podrażnia: wyczuwalny, i to bardzo, jest zapach, gdy tylko otworzy się formikarium albo zacznie manipulować kolonią. Doskonale pasuje to do tego, co wiadomo o jej grupie: przerośnięty gruczoł, wydzielina obronna i, u jej krewnej C. difformis, drażniący zapach „smoły”. Nie wiemy jednak, jakie związki zawiera wydzielina C. aurita, i dlatego nie powiemy Ci, że jest fenolowa ani lepka: to najbardziej prawdopodobne, ale nikt tego nie zmierzył.
W naturze ta chemia ma pełny sens: wydzielina, która jednocześnie śmierdzi, odstrasza i ostrzega towarzyszki, to bardzo skuteczna obrona dla średniej wielkości mrówki, która codziennie spotyka inne mrówki i drapieżniki. U C. inflata jest skierowana głównie przeciw dużym stawonogom i kręgowcom. W domu przekłada się to na praktyczną radę: obchodź się z kolonią spokojnie i nie zdziw się, jeśli przy przeprowadzce zapach utrzyma się przez chwilę w powietrzu.
Cuchnąca mrówka drzew na filmie Anthouse.
Tak budzi strach, że ma naśladowców
Jak dobrze działa ta chemia? Badanie opublikowane w 2004 roku pokazało to w najciekawszy sposób. W Malezji, na ścieżkach żerowania C. inflata, międzynarodowy zespół myrmekologów znalazł Camponotus, która ją naśladowała: ten sam jaskrawożółto-czarny wzór, ten sam sposób chodzenia i zawsze na ścieżkach swojego wzorca. Obie mrówki podano pisklętom. C. inflata była dla nich niesmaczna, natomiast Camponotus nadawała się do jedzenia. A po spróbowaniu C. inflata pisklęta przestały atakować także naśladowczynię.
To przypadek mimikry batesowskiej: nieszkodliwy gatunek korzysta z podobieństwa do innego, którego drapieżniki unikają. Wśród owadów społecznych, które naśladują się nawzajem, to coś bardzo rzadkiego, a Camponotus doprowadza ten trik do końca: korzysta także z ofiar swojego wzorca, mimo że C. inflata ją atakuje. Wszystko to badano u C. inflata, nie u C. aurita, ale dobrze ilustruje, co znaczy należeć do tej grupy: nosić w tułowiu obronę tak skuteczną, że innym mrówkom opłaca się być do Ciebie podobnymi.
Nie, to nie jest kwas mrówkowy
Wiele osób, w tym doświadczeni hodowcy, kojarzy każdy zapach mrówek z kwasem mrówkowym. To zrozumiałe: kwas mrówkowy zawdzięcza nazwę mrówkom (formica po łacinie), a kwaśny zapach rozgrzebanego mrowiska Formica jest nie do pomylenia. Ale u C. aurita chodzi o coś innego.
Kwas mrówkowy jako jad to specjalność jednej podrodziny, Formicinae: Formica, Camponotus, Lasius, Polyrhachis, Oecophylla i spółki. Wytwarzają go w gruczole jadowym i wyrzucają przez acidoporus, dyszę na czubku gastra, którą mają tylko one. Połykają nawet ten bardzo kwaśny jad, by dezynfekować pokarm, który niosą w wolu. Crematogaster natomiast należą do Myrmicinae: nie mają acidoporu, mają łopatkowate żądło, a ich jad to zupełnie inna chemia. U C. scutellaris kwasem, który odgrywa rolę, jest kwas octowy, jako feromon alarmowy. Nie znamy żadnego badania naukowego, które przypisywałoby kwas mrówkowy Crematogaster.
To, co pachnie w kolonii C. aurita, pochodzi najprawdopodobniej z dwóch źródeł: z wydzieliny jej ogromnych gruczołów metapleuralnych, która u jej krewnych jest fenolowa i pachnie smołą, oraz z kropli jadu z jej żądła. Dwie bronie chemiczne i żadna z nich nie jest „mrówkowa”.
Robotnice wszystkich rozmiarów
Jeśli przyjrzysz się z bliska kolonii C. aurita, od razu zobaczysz, że nie wszystkie robotnice są takie same. Są robotnice małe, średnie i duże, ze wszystkimi rozmiarami pośrednimi: to polimorfizm ciągły. Rewizja Hosoishiego i Ogaty opisuje ją jako „silnie polimorficzną pod względem wielkości”: szerokość głowy wynosi od 0,95 do 1,84 mm, czyli prawie dwa razy więcej u największej robotnicy niż u najmniejszej, a długość tułowia od 1,07 do 2,13 mm.
I zmienia się nie tylko rozmiar. Duże robotnice mają propodeum i boki tułowia wyraźnie pomarszczone i punktowane, a mesonotum wyraźniej zaznaczone; małe mają te strefy prawie gładkie i błyszczące. Trzonek czułka jest ponadto u dużych proporcjonalnie krótszy. Wszystkie mają natomiast cienkie podłużne prążki na grzbiecie głowy i na nadustku, płytce tuż nad żuwaczkami. Nie zbadano natomiast, czy duże i małe robotnice dzielą się pracą.
Z doświadczenia Antomas to niewielki i ciągły polimorfizm: nie ma żołnierzy z ogromną głową, jak u Pheidole czy Carebara, tylko łagodna gradacja rozmiarów, którą bardzo dobrze widać w dużej kolonii. A przede wszystkim są dość duże jak na Crematogaster: obok rodzimych akrobatek z Półwyspu Iberyjskiego ich duże robotnice zwracają uwagę.
Dwubarwna i bez kolców: jak ją rozpoznać
Jej ubarwienie jest dobrze opisane: głowa, promesonotum (przednia część tułowia), petiolus, postpetiolus, gaster i nogi są ciemnobrązowe, gołym okiem prawie czarne, a tylna część tułowia, metanotum i propodeum, jest rudobrązowa. To jest ta „dwubarwność” z naszego katalogu: ciemna mrówka z rozświetloną „talią” tułowia.
Inne cechy, po których ją rozpoznasz, wszystkie z rewizji Hosoishiego i Ogaty:
- Bez kolców. Większość Crematogaster ma dwa kolce na propodeum; C. aurita nie ma żadnego. W jej podgrupie kolce się nie wykształcają.
- Propodeum nieco wyniesione ponad promesonotum, z okrągłym otworem gruczołu metapleuralnego i przetchlinką, otworem oddechowym, położoną bardzo blisko niego.
- Krępa talia: postpetiolus jest szerszy niż dłuższy.
- Liczne sterczące włoski na głowie i tułowiu.
Z kim można ją pomylić? Z jej krewną C. inflata, o podobnym ubarwieniu, która żyje dalej na południe, na Półwyspie Malajskim i na Sundzie, i jest czarno-jaskrawożółta. Odróżniają je podłużne prążki na nadustku i bardziej rzeźbione ciało C. aurita; C. inflata jest gładka i błyszcząca, a jej propodeum jest znacznie bardziej rozdęte.
Chemiczne ślady tylnymi nogami
Większość mrówek znakuje swoje ścieżki feromonami wydzielanymi z gastra, pocierając nim o podłoże. Crematogaster robią to inaczej: znakują tylnymi nogami. W 1968 roku entomolog R. H. Leuthold opisał u C. ashmeadi gruczoł w goleni tylnej nogi: wrzecionowaty zbiorniczek wypełniony oleistą substancją, którą bardzo cienki przewód doprowadza do stopy mrówki. Robotnice stukają tylnymi stopami i zostawiają ścieżkę pachnących „odcisków”; gaster nie dotyka podłoża nawet wtedy, gdy wytyczają nową ścieżkę. W tym samym roku D. J. C. Fletcher i J. M. Brand doszli do tego samego wniosku u gatunku południowoafrykańskiego, C. peringueyi.
Nie badano tego u C. aurita, ale to cecha rodzaju, i w niewoli to widać: hodowcy innych Crematogaster zgodnie twierdzą, że rekrutują bardzo szybko, a gdy tylko pojawi się pokarm, droga do niego zapełnia się robotnicami.
Hodowczynie mszyc i czerwców
Wiele Crematogaster żywi się w dużej mierze spadzią, słodkim płynem wydalanym przez mszyce, czerwce i inne pluskwiaki. Mrówki je chronią i „doją”, w relacji, którą biolodzy nazywają trofobiozą. W jej grupie gatunków C. inflata znajdowano z gniazdami powiązanymi z czerwcami w szczelinach kory lub pod odstającą korą drzew. Poza spadzią Crematogaster polują na małe owady i korzystają z nektaru i innych zasobów roślin.
Rodzaj posunął swoje relacje z roślinami bardzo daleko. W lasach Azji Południowo-Wschodniej niektóre Crematogaster żyją wewnątrz drzew z rodzaju Macaranga, które dają im dom i pokarm w zamian za ochronę, i potrafią nawet przycinać sąsiednie rośliny, które dotykają ich drzewa, by tymi „mostami” nie wchodziły wrogie mrówki. Te, które żyją na Macaranga o łodydze pokrytej śliskim woskiem, naturalną barierą, która powstrzymuje konkurencyjne mrówki, przycinają mniej niż pozostałe. Jak widzisz, ten rodzaj wie dużo o barierach… i o tym, jak je pokonywać.
O diecie C. aurita w naturze nie ma danych. W niewoli nie potrzebuje trofobiontów: zastępujemy je słodkimi płynami zawsze dostępnymi i dużą ilością białka (zob. „Karmienie”).
Od suchego lasu po plantacje tekowca
C. aurita jest endemitem Półwyspu Indochińskiego i żyje na nizinach: stanowiska z podaną wysokością leżą na około 150-200 m n.p.m. i nic nie wskazuje, by był to gatunek górski. Nie sięga na południe od przesmyku Kra, wąskiej szyi lądu oddzielającej Indochiny od Półwyspu Malajskiego. Hosoishi i jego zespół uważają, że powstrzymuje ją słaba zdolność do rozprzestrzeniania się i preferencja otwartych i suchych siedlisk, i proponują, że jej linia dotarła do Indochin, korzystając z „korytarzy sawannowych”, które otwierały się na Sundzie w okresach glacjalnych, gdy obniżał się poziom morza.
Miejsca, w których ją zebrano, to potwierdzają: mieszany las liściasty zrzucający liście, plantacje tekowca, ogród botaniczny i stacje leśne. To lasy, które w porze suchej tracą dużą część liści i przepuszczają słońce aż do ziemi: nic wspólnego z wiecznie wilgotną i ciemną dżunglą. W obserwacjach przyrodników pojawia się też w parkach i kampusach uniwersyteckich, a czasem na pniu drzewa, co wskazuje, że żeruje na drzewach, jak tak wiele gatunków jej rodzaju.
A gniazdo? To jedna z wielkich luk: nie opublikowano żadnego opisu gniazda C. aurita. W rodzaju są gniazda wszelkiego typu: w martwym drewnie, w pustych gałęziach i łodygach, w ziemi albo budowane z kartonu, masy z przeżutych włókien roślinnych, a jej krewna C. inflata buduje gniazda z ziemi lub kartonu na wysokich gałęziach. W przypadku C. aurita tego nie wiemy i wolimy to powiedzieć, niż coś wymyślać. Nie wiemy też, czy w niewoli buduje karton albo przegrody, więc nie będziemy Ci tego obiecywać.
Monsun, pora sucha i żadnej zimy
Klimat jej obszaru jest tropikalny monsunowy, z trzema wyraźnymi porami roku:
- Pora chłodna i sucha (listopad-luty). Prawie bez deszczu i z dużą ilością słońca. Na nizinach na południu jej obszaru średnie 26-28 °C; na dalekiej północy średnie 22-25 °C, ze średnimi minimami około 15-17 °C i sporadycznie jakąś zimną nocą.
- Pora gorąca i sucha (marzec-kwiecień). To szczyt upałów w roku, ze średnimi maksimami 35-38 °C i najniższą wilgotnością powietrza.
- Pora deszczowa (maj-październik). Monsun południowo-zachodni przynosi 80-90% rocznych opadów, ze średnimi 27-30 °C, stabilnymi minimami 23-25 °C i wilgotnością powietrza 77-84%.
Długość dnia zmienia się niewiele: od około 11 godzin w grudniu do nieco ponad 13 w czerwcu. Średnie miesięczne wynoszą od około 22 do 30 °C, a średnie minima nie spadają poniżej około 15 °C nawet w najchłodniejszym miesiącu. Prawdziwej zimy nie ma.
Co to oznacza dla hodowli? Że jej rok wyznacza nie zimno, lecz woda: miesiące suszy, po których następują miesiące deszczu. Dlatego trzymamy ją w 24-28 °C przez cały rok, w dobrze wentylowanych gniazdach, które, gdy kolonia urośnie, utrzymuje się suche. Pora chłodna w jej regionie to tylko kontekst: nie trzeba jej naśladować.
Jedna królowa i wybuchowy wzrost
Wśród Crematogaster są gatunki z jedną królową i gatunki z wieloma. O koloniach C. aurita nie opublikowano niczego: ani ile mają królowych, ani jak wygląda królowa, ani jak zakładają kolonie.
Możemy Ci natomiast opowiedzieć o naszym doświadczeniu: jej kolonie są monoginiczne, z jedną królową, która mierzy około 9-12 mm, i rosną przesadnie szybko. Przy dobrym karmieniu i odpowiedniej temperaturze kolonia licząca kilkadziesiąt robotnic w krótkim czasie zamienia się w liczną populację, która potrzebuje więcej miejsca, więcej pokarmu i większej czujności wobec ucieczek.
U innej azjatyckiej Crematogaster, C. rogenhoferi, sklepy i hodowcy mówią o koloniach liczących w naturze tysiące, a nawet dziesiątki tysięcy robotnic. Do jakich rozmiarów dochodzi C. aurita, nigdy nie zmierzono, ani w naturze, ani w niewoli. Na podstawie wykładniczego tempa, w jakim rosną nasze kolonie, w Antomas szacujemy, że bardzo prawdopodobnie z łatwością przekraczają 100 000 robotnic; to nasze szacunki, a nie zmierzona wartość. W Antomas sprzedajemy kolonie z królową, już rozwinięte, więc omijasz najdelikatniejszą fazę, zakładanie kolonii, i zaczynasz od razu od najprzyjemniejszej części: obserwowania, jak rośnie.
Wielkość i morfologia
Mrówka z podrodziny Myrmicinae średniej wielkości jak na swój rodzaj, dwubarwna, z robotnicami o bardzo zróżnicowanych rozmiarach, z sercowatym gastrem i tułowiem bez kolców.
- Ubarwienie. Ciemnobrązowe, prawie czarne, z rudobrązowym metanotum i propodeum.
- Polimorfizm. Ciągły: od małych robotnic, prawie gładkich i błyszczących, po duże robotnice, o bardziej pomarszczonym tułowiu.
- Głowa. Nieco szersza niż dłuższa, z podłużnymi prążkami na grzbiecie i na nadustku oraz licznymi sterczącymi włoskami.
- Tułów. Bez kolców na propodeum; propodeum nieco wyniesione, z okrągłym otworem gruczołu metapleuralnego.
- Talia i gaster. Petiolus i postpetiolus, ten drugi szerszy niż dłuższy; gaster sercowaty, który mogą unosić ponad tułów.
- Żądło. Łopatkowate: rozsmarowuje jad zamiast go wbijać.
- Królowa. Nie ma żadnego opublikowanego opisu. Z doświadczenia Antomas mierzy około 9-12 mm, a każda kolonia ma tylko jedną.
- Samiec. Nie ma żadnego opublikowanego opisu.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: szerokość głowy 0,95-1,84 mm; długość głowy 0,89-1,80 mm; długość tułowia 1,07-2,13 mm
- Całkowita długość robotnicy: nieopublikowana; sama głowa i tułów dają razem około 2,0-3,9 mm, bez gastra (nasze wyliczenie na podstawie tych wymiarów)
- Królowa: 9-12 mm (doświadczenie Antomas; brak opublikowanych wymiarów)
- Samiec: brak opublikowanych wymiarów
Wymiary robotnic pochodzą od trzech okazów, od najmniejszego do największego, opublikowanych w rewizji Hosoishiego i Ogaty (2009). Wymiar królowej jest nasz: nie opublikowano morfometrii królowej ani samca.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
C. aurita nie jest trudna w utrzymaniu: je wszystko, nie potrzebuje zimowania i zadowala się dobrze wentylowanym gniazdem, suchym, gdy tylko kolonia urośnie, w temperaturze umiarkowanie ciepłego domu. Tym, co czyni ją nieodpowiednią dla początkujących, jest obchodzenie się z nią, z czterech powodów:
- Rośnie bardzo szybko. Kolonia mnoży się w krótkim czasie i wymaga rozbudowy, więcej pokarmu i więcej sprzątania wcześniej, niż spodziewa się ktoś, kto zaczyna.
- Jest ich dużo. Dojrzała kolonia to fala szybkich robotnic o bardzo różnych rozmiarach, a otwieranie formikarium wymaga porządku i spokoju.
- Ich obrona chemiczna cuchnie. Niepokojone uwalniają wydzielinę przez gruczoł metapleuralny. Nie plami ani nie podrażnia, ale zapach jest wyczuwalny i trzeba się z nimi obchodzić spokojnie, żeby nie wypełnić nim pokoju.
- Wspinają się jak mało które. Pokonują bariery przeciwucieczkowe, więc zestaw musi być szczelnie zamknięty od pierwszego dnia.
I naprawdę warto. Niewiele mrówek oferuje tak dużo w jednym formikarium: robotnice wszystkich rozmiarów, sercowate gastry unoszone, gdy tylko coś się poruszy, podręcznikowa chemia obronna i kolonia, która dobrze karmiona rośnie w oczach. To ponadto gatunek bardzo rzadki w europejskim handlu i prawie nieudokumentowany w hobby.
Zalecane parametry
- Temperatura: 24-28 °C przez cały rok. Nie potrzebuje nadmiernego ciepła: w umiarkowanie ciepłym domu zwykle wystarcza, a w razie potrzeby łagodne źródło ciepła z boku gniazda, z termostatem. To zakres średnich z jej obszaru występowania (zob. „Monsun, pora sucha i żadnej zimy”).
- Wilgotność: na początku trochę wilgoci, a potem sucho. Przy małej kolonii lekko nawilżaj jedną część gniazda; gdy kolonia jest duża, przestań go nawilżać, tak jak robi się z Camponotus. Arena zawsze sucha, a woda do picia zawsze dostępna w probówce z watą.
- Wentylacja: dobra, zawsze. Jest tak samo ważna jak niska wilgotność.
- Światło: wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, z normalnym cyklem dnia i nocy; na jej obszarze dzień trwa od około 11 do 13 godzin.
- Zimowanie: nie zimuje (zob. „Zimowanie”).
Na początku trochę wilgoci; potem sucho i z wentylacją
To klucz do całego zestawu. W Antomas robimy to tak jak z Camponotus: na początku trochę wilgoci w jednej części gniazda, żeby młoda kolonia i jej czerw czuły się dobrze; gdy kolonia jest duża, wilgoć się usuwa i od tej chwili muszą mieć sucho. I zawsze z dobrą wentylacją. Dlatego polecamy gniazda z serii Alpha. Pasuje to do wszystkiego, co o niej wiadomo: żyje w otwartych i suchych lasach liściastych i na plantacjach tekowca, w regionie, gdzie całe miesiące mijają bez deszczu, a jej linia jest związana z otwartymi i suchymi siedliskami.
Dzienniki hodowli innej azjatyckiej Crematogaster, C. rogenhoferi, potwierdzają to w bolesny sposób. W jednym wilgotność była na początku zbyt wysoka i robotnice masowo próbowały uciekać; po szczelnym zamknięciu pokrywy i przesuszeniu terrarium przestały. W innym, z wilgotnym humusem, higrometr pokazywał stale 90%, a problem rozwiązała zamiana na piasek. Ponadto kondensacja psuje bariery z PTFE, które i tak słabo działają na ten rodzaj.
Sucho nie znaczy bez wody: probówki z wodą do picia nie może nigdy zabraknąć. A wilgoć na początku jest niewielka i tylko w jednej części gniazda: zawsze trzeba unikać mokrego gniazda, przemoczonego podłoża i stojącego, ciężkiego powietrza. Dobra wentylacja zapobiega kondensacji i pleśni, a przy okazji gromadzeniu się zapachu kolonii.
Polecane formikaria
W Antomas polecamy serię Qbik Alpha od Anthouse: modułowe formikaria, odpowiednie dla gatunków o suchym gnieździe, które rosną razem z kolonią. Na początek QBIK ONE z małymi korytarzami: w młodej kolonii wąskie korytarze dają im poczucie bezpieczeństwa i pozwalają Ci z bliska śledzić królową i czerw.
Ten gatunek rośnie przesadnie szybko, więc szybko przyjdzie czas na rozbudowę. W dalszej kolejności przejdź na średnie korytarze, z większą ilością miejsca dla dużych robotnic i coraz liczniejszej populacji: QBIK DUO, a potem większe formaty z tej samej serii.
Rozbudowuj, gdy gniazdo zrobi się dla nich za małe: wyraźnym sygnałem jest widok wielu robotnic stojących w rogach areny, bez miejsca w środku. Ale nie wyprzedzaj zbytnio: w ogromnym gnieździe dla małej kolonii zbędne kąty zamieniają się w śmietniki. Uzupełnij zestaw o te szczegóły:
- Wszystko szczelnie zamknięte: dopasowana pokrywa lub pokrywa z drobną siatką, sprawdzone połączenia i wazelina jako wzmocnienie (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Sucha i czysta arena, bez gnijących resztek pokarmu i bez elementów, które mogłyby posłużyć za most do pokrywy.
- Woda zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą.
- Poidełko na słodkie płyny, które muszą być zawsze w ich zasięgu; nigdy na wacie (zob. „Karmienie”).
Przyjazd i przeprowadzka
W Antomas sprzedajemy kolonie z królową, robotnicami i czerwiem. Gdy otrzymasz swoją, pozwól jej odpocząć w spokojnym miejscu, w 24-28 °C, i sprawdź, czy ma wodę. Do formikarium przenosimy ją przez przesypanie: otwieramy probówkę na arenie, przy wejściu do gniazda, i przesypujemy kolonię (robotnice, królową i czerw), delikatnie stukając, a maruderom pomagamy pędzelkiem. Przy tym gatunku trzy rady:
- Przygotuj wszystko wcześniej: zestaw zamknięty i sprawdzony, żeby pokrywa była otwarta jak najkrócej.
- Pracuj nad tacą albo w dużym pojemniku: jeśli któraś robotnica wspina się po Twoich narzędziach, nie wyląduje na stole.
- Licz się z zapachem: przy przesypywaniu wpadają w alarm i wypuszczają wydzielinę. To normalne, a przy dobrej wentylacji szybko znika.
Rób to spokojnie i bez obaw: w krótkim czasie zajmą gniazdo. Jeśli kiedyś będziesz musiał przenieść kolonię do innego formikarium, użyj tej samej metody.
Karmienie
Słodkie płyny, ad libitum. Muszą być zawsze dostępne: w naturze jej rodzaj żywi się w dużej mierze spadzią pluskwiaków. Urozmaicaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny słodki płyn lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn. Użyj klasycznego lub domowego poidełka, w którym kropla jest „rozprowadzona” i łatwo dostępna, i wymieniaj płyn, zanim zacznie fermentować.
Białko: im więcej, tym lepiej. To motor jej wzrostu i taka jest filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia odbiera to tak, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie będziesz mógł często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: nadmiar pokarmu gnije i sprowadza pleśń i roztocza. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego: muchy, Drosophila, małe lub pocięte świerszcze i karaczany, pocięte mączniki… Hodowcy C. rogenhoferi opowiadają, że ich kolonie „wolą białko”. I kupuj owady u sprawdzonego dostawcy: te traktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Czy polują? Z naszego doświadczenia na razie słabo radzą sobie z dużymi ofiarami; z małymi stawonogami tak. W młodej kolonii podawaj małe ofiary, pocięte albo świeżo zabite. Gdy kolonia jest duża, wszystko się zmienia: można im dać prawie wszystko. Jest ich dużo, mocno gryzą i używają swojej obrony chemicznej, by unicestwić ofiary i każdego, kto wejdzie na ich terytorium. Widok dojrzałej kolonii otaczającej świerszcza, z dziesiątkami uniesionych gastrów, to prawdziwe widowisko.
Woda: zawsze, w probówce z watą. Choć ich gniazdo jest suche, wody do picia nie może im zabraknąć.
Zimowanie
Nie zimuje: na jej obszarze nie ma prawdziwej zimy (zob. „Monsun, pora sucha i żadnej zimy”). Hodowcy zgodnie twierdzą, że Crematogaster z Azji Południowo-Wschodniej nie potrzebują zimowania. W Antomas utrzymujemy ją aktywną przez cały rok, w 24-28 °C, bez zimowych spadków temperatury. Uważaj na zimne pokoje zimą: w jednym z dzienników C. rogenhoferi kolonia rosła wolniej w zimnych miesiącach, mimo że miała kabel grzewczy.
Zachowanie w niewoli
Szybkie i liczne. Rekrutują masowo: gdy tylko zwiadowczyni znajdzie pokarm, ścieżka zapełnia się robotnicami.
Akrobatki w pogotowiu. Gdy otworzysz pokrywę albo zbliżysz ofiarę, zobaczysz uniesione gastry.
Cuchnące. Jeśli je zaniepokoisz, poczujesz to po zapachu. Im większa kolonia, tym bardziej to czuć.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie po to, by je chować. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę i obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Przyzwyczajają się do Twojej obecności.
Sygnały alarmowe:
- Robotnice, które tłoczą się przy pokrywie albo bez przerwy szukają wyjścia: sprawdź wilgotność i wentylację, bo nadmiar wilgoci wywołuje masowe próby ucieczki.
- Kondensacja na ściankach albo pleśń: za dużo wilgoci albo zapomniane resztki.
- Czerw, który przestaje rosnąć albo znika: prawie zawsze brakuje białka.
- Wiele robotnic stojących na arenie, bez miejsca w środku: czas na rozbudowę.
Ucieczki i bariery
To najważniejszy punkt tego poradnika. C. aurita świetnie się wspina i pokonuje bariery przeciwucieczkowe. W Antomas nie mamy wątpliwości: najlepiej mieć wszystko szczelnie zamknięte.
- Dopasowana pokrywa lub drobna siatka. Arena musi być zamknięta pokrywą, która dobrze pasuje, albo siatką o bardzo drobnych oczkach. Małe robotnice mają głowę o szerokości poniżej 1 mm, więc każda szczelina tej wielkości może być drzwiami (to ostatnie to nasz wniosek na podstawie ich wymiarów).
- Sprawdź szczeliny. Uszczelki, pokrywy, połączenia, korki i rurki: wszystko dobrze dopasowane. Hodowcy innych Crematogaster podkreślają, by uszczelniać każdą szczelinę i nie zostawiać luzów w łącznikach.
- Wazelina jako wzmocnienie. W Antomas, poza szczelnym zamknięciem wszystkiego, nakładamy pas wazeliny jako barierę wzmacniającą. PTFE natomiast działa połowicznie u podobnych gatunków: na forach piszą, że Crematogaster przechodzą przez nie „jakby go nie było”, zwłaszcza na pionowych ściankach, i że kurz i kondensacja je psują. Jakakolwiek byłaby bariera, to druga linia obrony: nigdy nie zastępuje pokrywy.
- Ostrożnie przy otwieraniu. To moment, w którym uciekają najczęściej. Otwieraj tylko tyle, ile trzeba, pracuj spokojnie i zamknij po skończeniu.
- Sucho i z wentylacją. Nadmiar wilgoci wywołuje próby ucieczki.
Przy wszystkim szczelnie zamkniętym kolonia C. aurita nie sprawia problemów.
Obchodzenie się i bezpieczeństwo
Jej bronią nie jest żądło, które jest łopatkowate i rozsmarowuje jad zamiast go wbijać, lecz ugryzienia i chemia. Z naszego doświadczenia gryzą mocno jak na swój rozmiar, a niepokojone uwalniają wydzielinę przez gruczoł metapleuralny. Spokojnie: płynu nie widać, nie plami ani nie podrażnia, a jedyne, co poczujesz, to zapach, który ulatnia się przy wietrzeniu. Jak przy każdym gatunku, obchodź się z nimi za pomocą narzędzi entomologicznych (miękkiego pędzelka lub miękkiej pęsety), nie rękami, i pracuj powoli, żeby nie zgubić ani nie uszkodzić żadnej robotnicy, a tym bardziej królowej. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać.
Czego nie robić
- Zostawiać szczeliny, luźne uszczelki albo źle dopasowane pokrywy: świetnie się wspinają i przeciskają przez maleńkie szczeliny.
- Polegać wyłącznie na barierze przeciwucieczkowej, nawet z wazeliny: przede wszystkim wszystko musi być szczelnie zamknięte.
- Zalewać gniazdo albo nadal je nawilżać, gdy kolonia jest już duża: od tej chwili muszą mieć sucho.
- Zapominać o wentylacji: ciężkie powietrze sprowadza kondensację, pleśń i próby ucieczki.
- Skąpić pokarmu kolonii, która rośnie tak szybko, dawać im ciągle tego samego owada albo zostawiać nieposprzątane resztki.
- Podawać słodkie płyny na wacie albo pozwalać, by się skończyły: zawsze w poidełku i zawsze dostępne.
- Robić im zimowanie albo obniżać temperaturę zimą.
- Otwierać pokrywę, zanim przygotujesz to, co zamierzasz zrobić.
- Brać je w ręce.
- Czekać z rozbudową, aż gniazdo pęknie w szwach: przy tym gatunku trzeba być o krok do przodu.
Źródła naukowe
Ten poradnik opracowano na podstawie literatury naukowej o Crematogaster aurita, jej grupie gatunków i jej rodzaju, danych klimatycznych z jej obszaru występowania oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze źródła:
- Hosoishi, S. & Ogata, K. (2009). A taxonomic revision of the Asian endemic subgenus Physocrema of the genus Crematogaster (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 2062: 15–36. doi:10.11646/zootaxa.2062.1.2
- Hosoishi, S. et al. (2023). Multilocus phylogeny and historical biogeography of the Crematogaster inflata-group (Hymenoptera: Formicidae) in South-East Asia. Zoological Journal of the Linnean Society 198: 901–922. doi:10.1093/zoolinnean/zlad005
- Blaimer, B. B. (2012). A subgeneric revision of Crematogaster and discussion of regional species-groups (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 3482: 47–67. doi:10.11646/zootaxa.3482.1.3
- Maschwitz, U. (1974). Vergleichende Untersuchungen zur Funktion der Ameisenmetathorakaldrüse. Oecologia 16: 303–310. doi:10.1007/BF00344739
- Hölldobler, B. & Engel-Siegel, H. (1984). On the metapleural gland of ants. Psyche 91: 201–224. doi:10.1155/1984/70141
- Attygalle, A. B., Siegel, B., Vostrowsky, O., Bestmann, H. J. & Maschwitz, U. (1989). Chemical composition and function of metapleural gland secretion of the ant, Crematogaster deformis Smith (Hymenoptera: Myrmicinae). Journal of Chemical Ecology 15: 317–328. doi:10.1007/BF02027793
- Billen, J., Hashim, R. & Ito, F. (2011). Functional morphology of the metapleural gland in workers of the ant Crematogaster inflata (Hymenoptera, Formicidae). Invertebrate Biology 130: 277–281. doi:10.1111/j.1744-7410.2011.00230.x
- Jones, T. H., Brunner, S. R., Edwards, A. A., Davidson, D. W. & Snelling, R. R. (2005). 6-Alkylsalicylic acids and 6-alkylresorcylic acids from ants in the genus Crematogaster from Brunei. Journal of Chemical Ecology 31: 407–417. doi:10.1007/s10886-005-1349-6
- Ito, F., Hashim, R., Huei, Y. S., Kaufmann, E., Akino, T. & Billen, J. (2004). Spectacular Batesian mimicry in ants. Naturwissenschaften 91: 481–484. doi:10.1007/s00114-004-0559-z
- Yek, S. H. & Mueller, U. G. (2011). The metapleural gland of ants. Biological Reviews 86: 774–791. doi:10.1111/j.1469-185X.2010.00170.x
- Pasteels, J. M., Daloze, D. & Boevé, J.-L. (1989). Aldehydic contact poisons and alarm pheromone of the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae): enzyme-mediated production from acetate precursors. Journal of Chemical Ecology 15: 1501–1511. doi:10.1007/BF01012379
- Marlier, J.-F., Quinet, Y. & de Biseau, J.-C. (2004). Defensive behaviour and biological activities of the abdominal secretion in the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae). Behavioural Processes 67: 427–440. doi:10.1016/j.beproc.2004.07.003
- Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Leuthold, R. H. (1968). A tibial gland scent-trail and trail-laying behavior in the ant Crematogaster ashmeadi Mayr. Psyche 75: 233–248. doi:10.1155/1968/73761
- Poziom trudności
- Średnio zaawansowany


