Odontomachus infandus: obreras – foto real de Antomas
Odontomachus infandus: obreras – foto real de Antomas

Odontomachus infandus

Vraag het ons per e-mail of via WhatsApp
€ 179,99
Inclusief belasting

Haar Latijnse naam betekent ‘onuitsprekelijk’, en in het bladafval van de bossen van Zuidoost-Azië doet ze die eer aan. Odontomachus infandus patrouilleert met haar kaken open als een klem en laat ze dichtklappen wanneer een prooi haar tastharen raakt: de slag van Odontomachus is een van de snelste bewegingen in het dierenrijk, en daarmee jagen ze, verdedigen ze zich en lanceren ze zichzelf zelfs door de lucht om te ontsnappen. Slanke werksters tot 16 mm, met een donker lichaam, een roodachtige kop en een echte angel; zelfs nectar drinken ze door de druppel tussen hun kaken te dragen. Een spectaculaire jager voor ervaren houders. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.


 

Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd

De meest verspreide valkaakmier van haar groep in Zuidoost-Azië: slanke werksters van 12-16 mm, met een donker lichaam en een lichtere kop, een functionele angel en kaken die in een fractie van een milliseconde dichtklappen. Kolonies met koningin. Vochtig gipsnest (70-80%) met kokosvezel en fijn zand, het hele jaar 24-26 °C zonder diapauze, heel veel gevarieerd eiwit en suiker als vrije druppel, nooit op watten. Cruciaal: vocht en schaduw in het nest, een oliebarrière en een deksel dat altijd dicht is, want ze springen met hun kaken en kunnen, al gaat het slecht, tegen acrylaat op klimmen.

Odontomachus infandus Smith, 1858 is de meest algemene en meest verspreide valkaakmier van een soortgroep die haar wieg op de Filipijnen heeft. Het is een grote ponerine met lange poten die door het strooisel van het bos trekt met haar kaken zijwaarts opengesperd, als een gespannen klem, en ze laat dichtklappen zodra een prooi de zintuigharen raakt die ertussen uitsteken. Ze leeft in bijna elk bos binnen haar verspreidingsgebied, van laaglandregenwoud tot dennenbossen in de bergen, maar nooit in open terrein.

Bij Antomas zien we haar, net als haar verwant O. banksi, als een reus onder de valkaakmieren: haar werksters worden tot 16,5 mm groot, en de koningin is praktisch even groot, zo'n 15,5-16 mm. Ze heeft een onheilspellende Latijnse naam, een typeexemplaar zonder kop en een ingewikkelde taxonomische geschiedenis, en thuis is ze een spectaculaire jager die vocht, eiwit en een goed afgesloten opstelling vraagt. In deze verzorgingsgids houden we uit elkaar wat er over de soort is gepubliceerd, wat er bij andere Odontomachus is gemeten en wat we zelf bij het houden hebben geleerd.

Biologie

Een «onuitsprekelijke» naam en een type zonder kop

De Britse entomoloog Frederick Smith beschreef de soort in 1858, in de catalogus van vliesvleugeligen van het British Museum, op basis van werksters die alleen gelabeld waren als afkomstig van de «Filipijnse eilanden». Smith legde de naam niet uit, maar het Latijn laat geen ruimte voor twijfel: infandus betekent «onuitsprekelijk», «gruwelijk», iets wat zo verschrikkelijk is dat het niet genoemd mag worden. Voor een mier die met kaakklappen jaagt en afmaakt met haar angel is dat geen slecht epitheton.

De geschiedenis van haar typeexemplaren heeft wel wat. Toen Daniela Sorger en Herbert Zettel in 2011 de Filipijnse Odontomachus herzagen, zochten ze in Londen naar de exemplaren van Smith om eens en voor altijd vast te leggen wat O. infandus is. Ze vonden een werkster in slechte staat, met een etiket waarop «Phil Isla» staat, en wezen die aan als lectotype, het referentie-exemplaar van de soort. Haar kop ontbreekt. De soort wordt dus gedefinieerd door een exemplaar zonder het lichaamsdeel waaraan deze mieren hun faam danken: gelukkig passen de rest van het lichaam en de beschrijving van Smith goed bij de huidige populaties.

De revisie van 2011 bracht ook orde in haar synoniemen: het «ras» striaticeps, in 1925 door Stitz beschreven, is dezelfde soort, terwijl O. philippinus, van de centrale eilanden, die decennialang tot haar was gerekend, een aparte soort bleek te zijn.

De meest algemene in een mozaïek van endemen

O. infandus geeft haar naam aan de O. infandus-groep, een verzameling grote, slanke soorten met lange antennes en poten, een langgerekte kop met duidelijke slapen, lange kaken met scherpe tanden aan de punt en een hoge petiolus die uitloopt in een lange stekel. De groep strekt zich uit van de Filipijnen tot Fiji, maar haar zwaartepunt ligt in de Filipijnse archipel, waar al haar soorten endemisch zijn.

Lange tijd dacht men het omgekeerde. William L. Brown, die het geslacht in 1976 herzag, werkte met oud materiaal met weinig betrouwbare etiketten en besloot O. infandus te behandelen als een zeer variabele soort die over het hele land verspreid was. Vijfendertig jaar later, met nieuwe en goed geëtiketteerde monsters, concludeerden Sorger en Zettel dat dat idee «onjuist bleek»: wat er was, was een mozaïek van verschillende soorten, elk met haar eigen stabiele kenmerken en haar eigen eiland of bergketen. Tegenwoordig zijn er minstens veertien Odontomachus bekend op de Filipijnen; de laatste, O. ampipitbaybay, beschreven in 2024, leeft bij een strand in het noorden van Luzon en haar naam betekent in het Ilocano «valkaakmier van het strand».

Binnen dat mozaïek is O. infandus de grote uitzondering: de meest algemene en de meest verspreide. Ze leeft van noord tot zuid op Luzon, het grootste eiland, en in het oosten van het naburige Mindoro, en ze deelt haar gebied met haar verwanten: het verspreidingsgebied van O. banksi ligt binnen het hare, en in de bergen in het noorden leeft ze samen met O. schoedli. Er zijn twee recente meldingen van Mindanao, maar niemand heeft ze kunnen bevestigen, en de auteurs van 2024 vermoeden dat minstens één ervan een andere soort betreft. Sorger en Zettel vatten de archipel samen met een prachtige zin: een laboratorium van de evolutie, «niet bepaald de vinken van Darwin, maar misschien de valkaken van Brown».

Een fylogenie uit 2018 waarin O. infandus is opgenomen, verklaart het met de taxoncyclus: lijnen die zich tussen eilanden verspreiden en uiteindelijk endemische bossoorten opleveren.

Van laaglandbos tot bergdennenbos, altijd in de schaduw

Het opvallendste aan haar ecologie is haar breedte. Volgens Sorger en Zettel bewoont O. infandus «een breed scala aan boshabitats, van dipterocarpenbossen in het laagland tot secundaire dennenbossen op grote hoogte». Ze is verzameld van zo'n 100-150 m hoogte tot boven de 1.100 m, in oud regenwoud, in het strooisel van gedegradeerd bos, aan de oever van een beek en zelfs in kleine bosresten. Maar er is één voorwaarde die steeds terugkomt: ze is nooit in open terrein gevonden. Volgens de auteurs zijn haar belangrijkste eisen aan de nestplek waarschijnlijk vocht en schaduw. Het is de nuttigste aanwijzing die we hebben om haar te houden.

Het klimaat in haar verspreidingsgebied verandert met de hoogte. In het laagland ligt de gemiddelde maandtemperatuur het hele jaar rond 26-29 °C, met gemiddelde minima die zelden onder 23 °C zakken en een luchtvochtigheid van 75-90%; in het westen zijn er een paar drogere maanden en in het oosten regent het het hele jaar. In de dennenbossen in de bergen in het noorden zakt het jaargemiddelde daarentegen tot zo'n 18 °C. Geen van haar populaties kent een echte winter, en op de grond, onder het strooisel, worden de schommelingen nog meer gedempt. Over haar nesten is, merkwaardig genoeg, niets gepubliceerd: binnen het geslacht nestelen de meeste soorten in de bodem, in het strooisel of in rottend hout.

Eén soort, veel kleuren

Sorger en Zettel beschrijven haar als een mier die over het algemeen donker is, met een kop die meestal iets lichter is dan het borststuk, en waarschuwen dat de kleur van regio tot regio verschilt. Bij de typische vorm, die uit de bergen ten zuiden van Manilla, zijn het borststuk, de petiolus en de gaster donkerbruin tot zwartachtig, en de kop middenbruin; verder naar het zuiden heeft een populatie een oranjebruine kop; in het noorden varieert de kleur sterk, en sommige exemplaren lijken op O. schoedli. De werksters op onze foto passen bij de vormen met een lichte kop: roodachtige kop, bijna zwart en glanzend borststuk en gaster, en poten en antennes in een opvallend oranjegeel.

Die variabiliteit is precies wat Brown in verwarring bracht. Om haar van haar verwanten te onderscheiden, vertrouwen specialisten niet op de kleur, maar op de sculptuur: bij O. infandus is de kop bijna helemaal gegroefd, draagt het pronotum vooral lengtegroeven en buigt de stekel van de petiolus in een S-vorm naar achteren (zie «Grootte en morfologie»).

Een klap van meer dan 230 km/u, gemeten bij een Amerikaanse nicht

Het getal dat iedereen over deze mieren herhaalt, komt uit een studie uit 2006 van Sheila Patek en haar team met O. bauri, uit Midden-Amerika, gefilmd met 50.000 beelden per seconde. Het sluiten duurde gemiddeld 0,13 milliseconde; de punt van de kaak ging gemiddeld zo'n 38 m/s en bereikte een maximum van 64,3 m/s, zo'n 230 km/u, en elke kaak sloeg met meer dan 300 keer het gewicht van het dier. De klap van O. infandus is niet gemeten, en ook niet die van een andere Aziatische Odontomachus.

We weten wel welke invloed de grootte heeft. Bij een vergelijking van vier Amerikaanse soorten zagen Joseph Spagna en collega's in 2008 dat de grote soorten iets minder versnellen, maar veel harder slaan: de grootste sloeg vier keer zo hard als de kleinste. Met werksters tot 16 mm hoort O. infandus bij de reuzen van het geslacht, aan de kant van de brute kracht (dat is een afleiding, geen meting). En het absolute snelheidsrecord is niet meer van haar geslacht: in 2018 werd bij de draculamier Mystrium camillae een klap tot 90 m/s gemeten, met een ander mechanisme.

Een klem met een zenuwtrekker

Geen enkele spier kan zo snel bewegen. Het geheim is langzaam laden en in één keer loslaten: bij het openen blijft de kaak vergrendeld in het gewricht; de grote spier die haar sluit, spant zich een tijdje en slaat energie op in de cuticula, die als een veer werkt, en een piepkleine, snelle spier haalt de pal eraf.

De pal wordt bediend door de triggerharen, lang en naar voren gericht tussen de kaken, die Sorger en Zettel ook bij O. infandus beschrijven. In 1993 ontdekten Wulfila Gronenberg, Jürgen Tautz en Bert Hölldobler dat elk haar verbonden is met een sensorisch reuzenneuron, een van de dikste die bij insecten bekend zijn, en twee jaar later liet Gronenberg zien dat het circuit naar de spier bijna rechtstreeks is: tussen aanraking en afvuren zit minder dan 10 milliseconden. Toch beslist de mier zelf: ze raken hun nestgenoten aan zonder af te vuren, en gebruiken dezelfde kaken, uiterst voorzichtig, om eieren en larven te vervoeren.

Met opzet springen

Als de kaak iets hards raakt, slingert de terugslag de mier door de lucht. Patek onderscheidde twee sprongen: de vluchtsprong, waarbij de werkster tegen de grond afvuurt en draaiend om haar as omhoog wordt geslingerd, en de terugslag, waarbij ze een indringer raakt en naar achteren wegschiet, tot bijna 40 cm.

Zijn het ongelukjes of manoeuvres? In 2009 plaatsten Spagna en collega's vier soorten in verschillende situaties. De horizontale sprongen kwamen in alle gevallen even vaak voor en hingen vooral af van de hoek waaronder de kaak het oppervlak raakte: eerder bijwerkingen van de klap. Maar de verticale sprongen kwamen veel vaker voor als de mier de indringer was in het territorium van een andere valkaaksoort, oftewel juist wanneer vluchten haar het best uitkwam. De auteurs concludeerden dat de vluchtsprong een bewuste verdediging is, «gerekruteerd» uit een jachtwapen. In 2015 toetsten Larabee en Suarez het tegenover mierenleeuwlarven: zo'n 15% van de werksters van O. brunneus die in de trechters vielen, redde zich met een kaaksprong. Thuis is de consequentie eenvoudig: deksel altijd dicht (zie «Ontsnappingen en barrières»).

Jagen met hamerslagen, drinken met emmers

Over het dieet van O. infandus in het wild zijn geen studies, maar het geslacht is goed bekend. Odontomachus zijn generalistische rovers van geleedpotigen, en veel soorten jagen vooral op termieten. De meest gedetailleerde observatie is die van Birgit Ehmer en Bert Hölldobler met O. bauri in Panama: de werksters gingen alleen op jacht, onder het strooisel, dag en nacht, en kwamen bij meer dan één op de vier tochten met een prooi terug; de meeste prooien waren 3-4 mm groot, en de grote waren meestal insecten die ze al dood vonden. Volgens de auteurs dient de snelheid van het sluiten vooral om de klap verwoestend te maken, en minder om glibberige prooien te vangen. Andere soorten van het geslacht vullen dat aan met honingdauw, nectar of fruit.

En dan is er de manier van drinken, die thuis directe gevolgen heeft. Veel mieren slikken de nectar in en braken die op voor hun nestgenoten; Odontomachus dragen de druppel tussen hun kaken geklemd en geven hem aan elkaar door zonder hem in te slikken. Evans en Leston beschreven dat al in 1971 bij een Afrikaanse Odontomachus die honingdauw verzamelde in cacaoplantages. Daarom moet de suiker open en bloot liggen, als vrije druppel, en niet opgezogen in watten (zie «Voeding»).

Duels in het nest: wie het broed verzorgt en wie op jacht gaat

Niemand heeft ooit een nest van O. infandus uitgegraven, dus we weten niet hoeveel koninginnen haar kolonies hebben en ook niet hoeveel werksters ze kunnen tellen. Sorger en Zettel vragen juist daarom, om complete nesten uit te graven, en herinneren eraan dat de mannetjes van het geslacht «helemaal niet te determineren zijn». Binnen het geslacht komt alles voor: soorten met één koningin, zoals O. bauri, en soorten met meerdere, zoals de Aziatische O. rixosus; en kolonies die, afhankelijk van de soort, gaan van enkele tientallen tot duizenden werksters, al zijn enkele honderden het gebruikelijkst.

Wat wel is onderzocht, is de interne politiek. In 1999 zagen Scott Powell en Walter Tschinkel dat bij O. brunneus, uit Florida, de werksters geritualiseerde duels aangaan die met de voortplanting samenhangen, en dat die duels bepalen waar elke werkster leeft. Een werkster die een duel wint, schuift meestal op naar het broed; wie verliest, wijkt terug. Het resultaat is een kolonie die in cirkels is georganiseerd: de dominante werksters in het midden, bij de koningin en het broed, en de ondergeschikte steeds verder naar de rand, tot ze uiteindelijk foerageerster worden. De auteurs noemden het taakverdeling op basis van interacties en beschreven twee nieuwe gedragingen: de dominante werkster die een ondergeschikte uit het midden van het nest «duwt», en het trillen met de antennes waarmee de ondergeschikte haar aftocht begeleidt. Als je in het nest twee werksters met hun antennes op elkaar ziet trommelen, ben je misschien getuige van zo'n krachtmeting.

Een echte angel

Sorger en Zettel openen hun revisie met het beeld van een grote Odontomachus in het strooisel, met haar klemkaken en «een krachtige angel aan de punt van het achterlijf», en vergelijken haar met een kleine kaaiman die tussen de bladeren is verdwaald. Binnen het geslacht maakt de steek deel uit van de jacht op grote prooien en van de verdediging van het nest. Het gif van O. infandus is niet geanalyseerd; dat van de Aziatische O. monticola bestaat bijna volledig uit peptiden die lijken op de pilosulinen van Australische mieren, en de auteurs beschrijven haar als weinig agressief tegenover mensen, al doet haar steek pijn. In de ervaring van Antomas is de steek van deze grote Odontomachus meestal pijnlijk, maar met een rustige hantering en met gereedschap gebeurt het zelden.

Zijden cocons en zandkorrels

Zoals bijna alle ponerinen verpoppen Odontomachus zich in een zijden cocon. William L. Brown wees er in zijn revisie van het geslacht op dat de larven zand of losse aarde nodig hebben om die af te maken: zonder deeltjes waaraan ze de eerste draden kunnen vastmaken, krijgen ze hem niet dicht. Houders bevestigen dat op hun manier: kolonies die keer op keer mislukken in reageerbuizen zonder substraat en die opbloeien zodra ze aarde hebben. Thuis is het substraat in het nest dus geen versiering (zie «Aanbevolen formicarium»).

Grootte en morfologie

Grote, slanke ponerine met zeer lange poten en antennes, een langgerekte kop en lange, rechte kaken. Werksters en koningin zijn praktisch even groot, en er zijn geen major- of minorwerksters, alleen individuele verschillen in grootte.

  • Kleur. Over het algemeen donker, met de kop lichter dan het borststuk; bij de typische vorm borststuk, petiolus en gaster donkerbruin tot zwartachtig en de kop middenbruin, en bij sommige populaties een oranjebruine kop. Onze werksters: roodachtige kop, bijna zwart en glanzend lichaam, oranjegele poten en antennes.
  • Kop. Rechthoekig, langer dan breed, met de ogen in het voorste derde en bijna helemaal gegroefd, tot aan de achterrand.
  • Kaken. Lang, met zo'n 12 tanden die naar de punt toe groter worden; de drie aan de punt, groot, vormen de «val». Lange triggerharen, naar voren gericht.
  • Mesosoma. Slank; pronotum met fijne, vooral lengtegerichte groeven, die soms lussen vormen; mesopleura met fijne dwarsgroeven.
  • Petiolus. Hoog, glad en glanzend, uitlopend in een S-vormige stekel die naar achteren buigt (minder uitgesproken bij kleine werksters).
  • Beharing. Dichte, korte beharing, met weinig rechtopstaande haren.
  • Angel. Functioneel.
  • Koningin. Zoals de werkster, met ocellen, iets grotere ogen, een hoog en robuust borststuk en de kop en de rug van het borststuk middenbruin tot licht, in contrast met de rest van het lichaam, dat donkerbruin is.
  • Mannetje. Niet beschreven.

Afmetingen bij benadering

  • Werksters: 12-16,5 mm totale lengte
  • Kop van de werkster, zonder kaken: 2,7-3,5 mm lang
  • Kaken van de werkster: 1,6-1,9 mm
  • Koningin: 15,5-16,1 mm
  • Mannetje: geen afmetingen, omdat het niet is beschreven

Alle afmetingen komen uit de revisie van Sorger en Zettel (2011): werksters van 12,00 en 16,31 mm (die met de smalste en de breedste kop) en typen van striaticeps tot 16,57 mm; de twee uiterste koninginnen die ze maten, 15,50 en 16,13 mm. Ter vergelijking: O. banksi en O. schoedli zijn praktisch even groot, terwijl de kustsoort O. ampipitbaybay niet groter wordt dan 13,5 mm.

Houden in gevangenschap

Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd

Haar klimaat is niet ingewikkeld: het is een mier van het tropisch bos die het in het laagland even goed doet als in de bergen, en een stabiele 24-26 °C haal je in elk huis. Wat haar veeleisend maakt, is de optelsom van vier dingen:

  • Vochtigheid. Ze heeft altijd een vochtig nest in het halfduister nodig, zonder het onder water te zetten.
  • Eiwit. Ze is een jager met veel eetlust: zonder overvloedig eiwit valt het broed stil.
  • Veiligheid. Ze steekt, springt met haar kaken en kan, al gaat het slecht, tegen acrylaat op klimmen.
  • Weinig informatie. Er is niets gepubliceerd over het houden van deze soort: wat we vertellen, komt van het geslacht, van andere houders en uit onze eigen ervaring.

In ruil daarvoor is ze een spektakel. Weinig mieren laten zich zo goed observeren tijdens het jagen: ze patrouilleren in het zicht, met gespannen val, en elke vangst is een droge klap, gezien en voorbij.

Aanbevolen parameters

  • Nesttemperatuur: het hele jaar 24-26 °C; ze verdraagt 's nachts goed een paar graden minder, maar ga niet langdurig boven zo'n 28 °C.
  • Vochtigheid in het nest: 70-80%, stabiel.
  • Substraat: vochtige kokosvezel met wat fijn zand in de kamers.
  • Foerageergebied: droger dan het nest, met deksel, oliebarrière, een waterbuis met watten en een drinkbakje met vrije druppel.
  • Licht: nest in het halfduister en foerageergebied met normaal daglicht.
  • Diapauze: geen.

Als de kamer in de winter onder 22-23 °C zakt, leg dan een verwarmingskabel of -mat met thermostaat aan één kant van het nest, nooit onder het hele nest, zodat de kolonie een zone kan kiezen. Een thermometer bij het nest voorkomt verrassingen in de zomer.

Vocht en schaduw: wat ze in de natuur vraagt

Als haar nesten in het veld vooral van vocht en schaduw afhangen, dan thuis ook. Het nest laten uitdrogen is een ernstige fout: de werksters verdringen zich bij het water, de koningin loopt onrustig rond, de eileg vertraagt en de volgroeide larven krijgen hun cocon niet gesponnen. Controleer het reservoir van het nest meerdere keren per week, vul het bij voordat het leeg is en bevochtig de kokosvezel zodra je ziet dat die licht en los wordt, vooral als de verwarming de lucht uitdroogt.

Vocht is geen plas: stilstaand water en stilstaande lucht brengen schimmel en mijten, de andere grote bedreiging voor Odontomachus. Haal voerresten op tijd weg en zorg voor een lichte ventilatie. Een paar springstaarten in het nest helpen om beginnende schimmel en kleine resten in toom te houden.

Aanbevolen formicarium

Bij Antomas raden we de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan, van gips, in de hybride versie: een verdampingsreservoir onder de gangen, daarvan gescheiden, houdt het gips continu vochtig zonder dat het water de kamers onder laat lopen. Voor kolonies zo groot als die van ons en zulke lange werksters is het geschikte formaat de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid, dezelfde die we bij de andere Aziatische Odontomachus gebruiken.

In de kamers een dun laagje kokosvezel met wat fijn zand, altijd vochtig. Het bootst de strooiselbodem na waarin ze leven, verdeelt het vocht en geeft de larven de deeltjes die ze nodig hebben om te spinnen (zie «Zijden cocons en zandkorrels»). Gebruik kokosvezel zonder meststoffen en gewassen zand, en vul wat aan als de werksters het naar het foerageergebied dragen. Als de werksters met broed buiten het nest beginnen te kamperen, is het tijd om een extra module aan te sluiten.

Aankomst en verhuizing door uitschudden

Laat de kolonie bij ontvangst een paar uur op een rustige plek staan bij 24-26 °C en controleer of ze water heeft. Bereid het formicarium van tevoren voor: vochtig substraat, vol reservoir, oliebarrière aangebracht en de nestingang in het halfduister. Bij Antomas brengen we ze door uitschudden over: we openen het bakje in het foerageergebied, naast de nestingang, en schudden werksters, koningin en broed eruit met zachte tikjes, waarbij we achterblijvers met een zacht penseel begeleiden.

  • Het deksel in je andere hand: een werkster kan met een kaakklap weggeslingerd worden.
  • Een dienblad onder de opstelling, voor het geval er een buiten valt.
  • Zoek de koningin voordat je sluit: zorg dat ze niet in het bakje achterblijft.

Doe het rustig en zonder angst. Binnen een paar uur hebben ze het broed meestal in het nest gebracht.

Kolonie­stichting en groei

Bij Antomas verkopen we kolonies met koningin, werksters en broed, al op gang, dus je slaat de meest delicate fase over. Ter informatie: binnen het geslacht is de kolonie­stichting meestal semi-claustraal: de koningin gaat op jacht terwijl ze haar eerste werksters grootbrengt. Een enkele verzorgingsgids van houders noemt haar claustraal, maar zonder enig gegeven dat dat onderbouwt.

Het tempo wordt bepaald door eiwit. Er zijn geen gegevens gepubliceerd over de ontwikkeling van O. infandus. Houders van andere Odontomachus spreken van zo'n twee maanden van ei tot werkster bij warmte en overvloedig voer, en van drie of vier als er weinig eiwit is. Bij een goed gevoede kolonie zie je het broed gestaag groeien; bij een slecht gevoede verdwijnen larven en stagneert de kolonie.

Verwacht geen formicarium met duizenden werksters: binnen het geslacht zijn enkele honderden normaal, en elke werkster is een jager van meer dan een centimeter. Voeg ook geen kolonies samen en voeg geen koninginnen van buitenaf toe: bij andere Odontomachus vallen koninginnen met broed elkaar aan.

Voeding

Eiwit, veel en gevarieerd. O. infandus is in de eerste plaats een rover. Bied haar levende of pas gedode prooien aan (levende laten je de val in actie zien) en wissel van week tot week van insect, zodat ze niet altijd hetzelfde eten. Goede opties:

Hoe meer eiwit, hoe beter en sneller ze groeien. Bij Antomas zijn we daar duidelijk over: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, is het beter om te veel te voeren, omdat de kolonie begrijpt dat ze middelen genoeg heeft en sneller en talrijker groeit. Als je niet vaak kunt schoonmaken, kun je beter niet te veel voeren: in een zo vochtige opstelling gaat overgebleven voer rotten en trekt het schimmel en mijten aan. Voer ze, als er larven zijn, dagelijks of om de dag, en haal resten binnen 24 uur weg. Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier, want insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.

Suiker, als vrije druppel. Je hoeft ze niet elke dag suikerhoudende vloeistoffen te geven: bij Antomas bieden we ze 2-3 keer per week aan, vooral de Blue Sugar-nectar van Anthouse, en af en toe een andere nectar voor de afwisseling, waaraan je ook wat eiwit kunt toevoegen. Omdat ze de druppel tussen hun kaken vervoeren (zie «Jagen met hamerslagen, drinken met emmers»), hebben ze een vrije, bereikbare vloeistof nodig:

  • gebruik een drinkbakje voor valkaakmieren, of leg de druppel op een dopje, een schelp of een stukje aluminiumfolie;
  • nooit op watten: dat beschimmelt, bederft de vloeistof en laat ze de druppel niet pakken;
  • vervang het zodra het opdroogt, stroperig wordt of gist.

Als ze er in het begin weinig aandacht aan besteden, houd vol: dat is gebruikelijk bij Odontomachus, en uiteindelijk accepteren ze het.

Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.

Geen diapauze

O. infandus houdt geen diapauze. Zelfs haar populaties in de bergdennenbossen leven in een klimaat zonder echte winter, en die in het laagland merken het hele jaar door nauwelijks een paar graden verschil. Bij Antomas houden we haar het hele jaar actief bij 24-26 °C. Dat het huis in de winter 's nachts een of twee graden afkoelt, doet haar geen kwaad, maar koel haar niet bewust af: het levert haar niets op en remt het broed. Waar je in de winter op moet letten, is de vochtigheid van het nest.

Gedrag en observatie

Solitaire jagers. Je ziet de werksters langzaam door het foerageergebied lopen, met opengesperde kaken en tastende antennes, tot de prooi de triggerharen raakt. Is de prooi groot, dan slaan ze haar vaak meerdere keren en maken ze haar af met de angel. Let ook op hoe ze de nectardruppel tussen hun kaken meenemen en hoe ze met diezelfde wapens voorzichtig eieren en larven vervoeren.

Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om het nest donker te houden en het foerageergebied licht, en ze voorzichtig te observeren, door zo weinig mogelijk in te grijpen en ze zo weinig mogelijk stress te bezorgen.

Alarmsignalen:

  • Grote larven die niet spinnen: te weinig vocht of substraat.
  • Broed dat verdwijnt: bijna altijd te weinig eiwit.
  • Koningin buiten het nest of werksters die zich ophopen bij het water: het nest droogt uit.
  • Schimmel, mijten of werksters die het voer weigeren: vergeten resten of stilstaand water.

Ontsnappingen en barrières

Veel gidsen zeggen dat Odontomachus niet tegen gladde oppervlakken op klimmen, en de oude verzorgingsgids van deze soort zei hetzelfde. Onze ervaring met de Aziatische Odontomachus is anders: ze klimmen tegen acrylaat op, al gaat het slecht, en stof, condens of substraat dat aan de wanden plakt, geeft ze grip. Tel daar de sprongen bij op en de conclusie is duidelijk:

  • Oliebarrière: een dunne, ononderbroken strook paraffineolie bovenaan de wanden van het foerageergebied, vernieuwd als er stof op komt.
  • Deksel altijd dicht, vanwege de kaaksprongen; open het alleen om te voeren of schoon te maken.
  • Geen bruggen: geen takken, stenen of substraat die de barrière raken.
  • Aansluitingen, slangen en doppen goed passend en zonder speling.

Hantering en veiligheid

Ze hebben een functionele angel en hun steek is meestal pijnlijk; bovendien kunnen ze een kaakklap uitdelen. Hanteer ze altijd met entomologisch gereedschap, zoals een zacht penseel of een zacht pincet, en nooit met je handen. Werk langzaam, om ze niet te alarmeren en de koningin niet te beschadigen, en wees extra voorzichtig als je allergisch bent voor steken van vliesvleugeligen. Houd de opstelling buiten bereik van kleine kinderen en huisdieren. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.

Wat je niet moet doen

  • Het nest laten uitdrogen, al is het maar een paar dagen.
  • Het nest onder water zetten of de lucht laten stilstaan.
  • Ze huisvesten zonder kokosvezel of fijn zand, of ze maandenlang in een reageerbuis houden.
  • Te weinig eiwit geven, ze altijd hetzelfde insect geven of resten langer dan 24 uur laten liggen.
  • De suiker op watten aanbieden of op een plek waar ze de druppel niet met hun kaken kunnen pakken.
  • Langdurig boven zo'n 28 °C gaan of het hele nest van onderen verwarmen.
  • Ze een diapauze geven of ze in de winter afkoelen.
  • Erop vertrouwen dat ze niet klimmen of het deksel open laten.
  • Kolonies samenvoegen of koninginnen van een andere kolonie toevoegen.
  • Ze met je handen hanteren.

Wetenschappelijke bronnen

Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Odontomachus infandus en valkaakmieren, klimaatgegevens van haar verspreidingsgebied en de ervaring van Antomas en andere houders. Belangrijkste referenties:

  1. Sorger, D. M. & Zettel, H. (2011). On the ants (Hymenoptera: Formicidae) of the Philippine Islands: V. The genus Odontomachus Latreille, 1804. Myrmecological News 14: 141–163. PDF bij Myrmecological News (open access)
  2. Acuña, D. C. & Mapile, D. O. R. (2024). A new species of the Odontomachus infandus species group (Hymenoptera: Formicidae) from Pangasinan, Philippines, with notes on species ecology. BIOTROPIA 31: 228–237. doi:10.11598/btb.2024.31.2.2083
  3. Matos-Maraví, P. et al. (2018). Taxon cycle predictions supported by model-based inference in Indo-Pacific trap-jaw ants (Hymenoptera: Formicidae: Odontomachus). Molecular Ecology 27: 4090–4107. doi:10.1111/mec.14835
  4. Patek, S. N., Baio, J. E., Fisher, B. L. & Suarez, A. V. (2006). Multifunctionality and mechanical origins: ballistic jaw propulsion in trap-jaw ants. PNAS 103: 12787–12792. doi:10.1073/pnas.0604290103
  5. Spagna, J. C. et al. (2008). Phylogeny, scaling, and the generation of extreme forces in trap-jaw ants. Journal of Experimental Biology 211: 2358–2368. doi:10.1242/jeb.015263
  6. Spagna, J. C., Schelkopf, A., Carrillo, T. & Suarez, A. V. (2009). Evidence of behavioral co-option from context-dependent variation in mandible use in trap-jaw ants (Odontomachus spp.). Naturwissenschaften 96: 243–250. doi:10.1007/s00114-008-0473-x
  7. Gronenberg, W., Tautz, J. & Hölldobler, B. (1993). Fast trap jaws and giant neurons in the ant Odontomachus. Science 262: 561–563. doi:10.1126/science.262.5133.561
  8. Gronenberg, W. (1995). The fast mandible strike in the trap-jaw ant Odontomachus. II. Motor control. Journal of Comparative Physiology A 176: 399–408. doi:10.1007/BF00219065
  9. Larabee, F. J. & Suarez, A. V. (2015). Mandible-powered escape jumps in trap-jaw ants increase survival rates during predator-prey encounters. PLOS ONE 10: e0124871. doi:10.1371/journal.pone.0124871
  10. Larabee, F. J., Smith, A. A. & Suarez, A. V. (2018). Snap-jaw morphology is specialized for high-speed power amplification in the Dracula ant, Mystrium camillae. Royal Society Open Science 5: 181447. doi:10.1098/rsos.181447
  11. Ehmer, B. & Hölldobler, B. (1995). Foraging behavior of Odontomachus bauri on Barro Colorado Island, Panama. Psyche 102: 215–224. doi:10.1155/1995/27197
  12. Evans, H. C. & Leston, D. (1971). A ponerine ant (Hym., Formicidae) associated with Homoptera on cocoa in Ghana. Bulletin of Entomological Research 61: 357–362. doi:10.1017/S0007485300057898
  13. Powell, S. & Tschinkel, W. R. (1999). Ritualized conflict in Odontomachus brunneus and the generation of interaction-based task allocation: a new organizational mechanism in ants. Animal Behaviour 58: 965–972. doi:10.1006/anbe.1999.1238
  14. Kazuma, K., Masuko, K., Konno, K. & Inagaki, H. (2017). Combined venom gland transcriptomic and venom peptidomic analysis of the predatory ant Odontomachus monticola. Toxins 9: 323. doi:10.3390/toxins9100323
Moeilijkheidsgraad
Ervaren
Nog geen beoordelingen
Commentaar (0)
Geen klantenbeoordelingen op het moment.

16 andere producten in dezelfde categorie: