Elliptorhina javanica – kakkerlak
Een sissende kakkerlak in halloweenkleuren. Elliptorhina javanica is een vleugelloze kakkerlak, endemisch op Madagaskar, die sist door lucht uit haar ademopeningen te persen als ze gestoord wordt. Zwart of roodachtig aan de voorkant en met een oranje achterlijf met donkere banden, meet ze 35-50 mm: een sissende kakkerlak die kleiner en handzamer is dan de reus. Ze is ovovivipaar: de jongen komen volledig gevormd ter wereld. Als huisdier is ze rustig, bijt ze niet en is ze makkelijk te houden met fruit, groenten en warmte; als voer zijn haar nimfen en de in stukken gesneden volwassen dieren een grote prooi voor gevestigde mierenkolonies en andere insecteneters. Verkrijgbaar in groepen van 5 of 10 kakkerlakken. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Gebruik: terrariumdier en grote prooi voor mieren en andere insecteneters. Grootte: adulten van 35-50 mm, kleiner dan de grote sissende kakkerlak van Madagaskar. Temperatuur: 24-30 °C; voor de kweek 26-29 °C. Houden: bak met goed sluitend gaasdeksel (ze klimmen tegen glas op), licht vochtig kokosvezelsubstraat, schors of eierdozen, fruit en groente met een beetje droge eiwitbron. Voeren: hele nimfen of adulten in stukken, altijd net gedood. Ovovivipaar: de jongen worden volledig gevormd geboren.
Elliptorhina javanica (Hanitsch, 1930) is een sissende kakkerlak die endemisch is op Madagaskar, uit de familie Blaberidae en de tribus Gromphadorhinini, die van de Malagassische sissende kakkerlakken. In de handel staat hij in het Engels bekend als Halloween hisser vanwege zijn kleur: een zwart of roodachtig pronotum en een oranje achterlijf met donkere banden op elk segment. Geen van beide geslachten heeft vleugels, hij bijt niet en als je hem stoort, sist hij door lucht uit zijn stigma's te persen.
Het is een van de kleinste sissende kakkerlakken in de hobby, en dat bepaalt waarvoor hij wordt gebruikt: als huisdier neemt hij minder ruimte in en is hij makkelijk te hanteren; als voer hebben zijn nimfen een maat die voor mierenkolonies nuttiger is dan die van de grote Gromphadorhina portentosa. Bij Antomas wordt hij verkocht in groepen van 5 en van 10 exemplaren.
Een kanttekening bij wat volgt: bijna al het onderzoek naar sissende kakkerlakken is gedaan met G. portentosa. Over E. javanica bestaan alleen taxonomische beschrijvingen en de ervaring van kwekers. Als een gegeven van de grote soort komt, vermelden we dat.
Waarom hij een goed huisdier en goed voer is
Een sissende kakkerlak van hanteerbare grootte
Een adulte E. javanica meet 35-50 mm, tegenover 5-10 cm voor G. portentosa. Een startgroep van 6-12 exemplaren leeft volgens kwekers goed in een terrarium of bak van ongeveer 40 liter. Hij vliegt niet, springt niet, kan zonder risico met de hand worden opgepakt en is 's nachts actief, maar komt bij gedempt licht wel eten. Voor wie met ongewervelden begint is het een eenvoudige keuze, die zich zonder speciale opstelling voortplant.
Grote prooi, zacht vanbinnen en makkelijk te kweken
Voor mieren en andere insecteneters levert een sissende kakkerlak veel biomassa per exemplaar. De voordelen ten opzichte van andere prooien:
- Maten voor elk gebruik. Pas geboren nimfen en nimfen in de eerste stadia zijn geschikt voor middelgrote kolonies; adulten, in stukken, voor grote kolonies en soorten die op dikke prooien jagen.
- Weinig lawaai en weinig geur. Anders dan krekels tsjirpt hij niet: hij sist alleen als hij gestoord wordt. Een schone kweek ruikt nauwelijks.
- Vermenigvuldigt zich niet in huis. Hij heeft constante warmte nodig en heeft geen vleugels: een ontsnapping wordt geen plaag (zie «Ontsnappingen, hygiëne en veiligheid»).
- Constante kweek. De vrouwtjes brengen meerdere keren per jaar levende nimfen ter wereld en de kweek houd je in stand met fruit en droogvoer.
Het grootste nadeel is de dikke, harde cuticula van de adulten: veel mieren krijgen die zelf niet open. Daarom geef je mieren nimfen of adulten in stukken (zie «Hoe je hem aan mieren geeft»).
Bij Antomas raden we aan niet altijd dezelfde prooi te geven. Wissel de sissende kakkerlak af met ander levend voer uit de winkel: dit levende voer (Thermobia domestica) voor startende en kleine kolonies, of de dubia-kakkerlak (Blaptica dubia), met een dunnere cuticula.
Biologie
«javanica», maar van Madagaskar
De soortnaam betekent «van Java», maar de hele tribus Gromphadorhinini is Malagassisch. Hanitsch beschreef hem in 1930 als Gromphadorhina javanica in een werk over Maleise kakkerlakken uit een museum in Dresden, en de naam wijst op een verkeerde herkomstvermelding van het materiaal. In 1973 splitste Van Herrewege het geslacht Elliptorhina af van Gromphadorhina op basis van onder meer de vorm van het pronotum, de uitholling ervan en de knobbels, en plaatste deze soort erin. Het geslacht telt een tiental soorten, bijna allemaal op Madagaskar.
Hoe ze sissen en waarom
Het geluidsorgaan van sissende kakkerlakken is een paar aangepaste stigma's op het achterlijf: het insect trekt het achterlijf samen en perst de lucht er krachtig door naar buiten (Nelson, 1979). Bij G. portentosa sissen volwassen mannetjes in drie sociale situaties: bij gevechten met andere mannetjes, bij de balts, waarbij twee soorten gesis te onderscheiden zijn, en tijdens de paring. Daarnaast laten adulten en nimfen van beide geslachten een alarmgesis horen als ze gestoord worden (Nelson en Fraser, 1980).
Tussen mannetjes maakt het sissen deel uit van de rangorde: dominante mannetjes sissen meer, en de kenmerken van hun gesis hangen samen met hun rang (Clark en Moore, 1995). Een studie uit 2025 toonde aan dat het alarmgesis gewenning vertoont: als dezelfde aanraking wordt herhaald, sist de kakkerlak steeds minder. Mannetjes sisten meer dan vrouwtjes (Varnon, 2025). Thuis merk je dat: een groep die vaak wordt gehanteerd, sist minder dan een groep die net is aangekomen.
Jongen die volledig gevormd geboren worden
Zoals de andere Blaberidae zijn sissende kakkerlakken ovovivipaar. Het vrouwtje vormt de ootheek, het eikapsel, steekt het even naar buiten en trekt het weer terug in een broedzak in het achterlijf. Daar ontwikkelen de eieren zich en bij het uitkomen brengt het vrouwtje volledig gevormde nimfen ter wereld, eerst wit, die binnen een paar uur donker worden. Bij G. portentosa duurt de draagtijd in het laboratorium ongeveer 60 dagen, doorlopen de nimfen zes vervellingen en worden ze in ongeveer vijf maanden volwassen (Mulder en Shufran, OSU). Voor E. javanica zijn geen gegevens gepubliceerd; volgens kwekers hebben de nimfen na vier maanden bijna de volwassen maat en plant de soort zich beter voort in vrij dichte groepen.
Territoriale mannetjes, groepslevende vrouwtjes
Bij G. portentosa verdedigen de mannetjes maandenlang een territorium, zoals een steen of een stuk schors, en verlaten ze het weinig. Ze delen het met meerdere vrouwtjes en nimfen, maar niet met een ander mannetje: komt er een binnen, dan duwen ze elkaar met het pronotum en sissen ze tot een van beide zich terugtrekt. De verliezer raakt niet gewond (Mulder en Shufran, OSU). In groep vormen de mannetjes stabiele rangordes (Clark en Moore, 1994), en mannetjes die elkaar al kennen gaan anders met elkaar om dan onbekenden (Clark, Beshear en Moore, 1995). De vrouwtjes leven in groep en vechten niet. Bij E. javanica zijn de knobbels op het pronotum van de mannetjes minder opvallend, en kwekers beschrijven geen gevechten waarbij de dieren gewond raken.
De mijten die met hen meereizen
Veel gekweekte sissende kakkerlakken dragen kleine, lichte mijten die tussen de poten rondrennen. De onderzochte soort is Gromphadorholaelaps schaeferi, van G. portentosa: hij brengt zijn hele leven door op één en dezelfde kakkerlak, is geen parasiet en voedt zich met speeksel en vochtige resten die zich ophopen tussen de poten en de mond van zijn gastheer. Hij is zo gevoelig voor uitdroging dat hij sterft als hij 20% van zijn water verliest, en daarom kan hij niet ver van de kakkerlak leven (Yoder et al., 2009; Yoder en Barcelona, 1995). Een studie vond 64% minder schimmelkolonies op de cuticula van vrouwtjes met mijten dan op die zonder (Yoder et al., 2009). Of dat de kakkerlak echt ten goede komt, is niet aangetoond.
We weten niet of de mijten die je op E. javanica ziet dezelfde soort zijn: niemand heeft het onderzocht. In de praktijk zijn een paar mijten geen probleem; veel mijten wijzen op een vuile bak (zie «Ontsnappingen, hygiëne en veiligheid»).
Grootte en morfologie
Ovaal, afgeplat en sterk verhard lichaam, zonder vleugels bij beide geslachten. De kop zit verborgen onder het pronotum, het schild van het borststuk. De typische kleur in de hobby is een zwart of roodachtig pronotum en een romig oranje achterlijf met donkerdere dwarsbanden, oranje en zwart, op elk segment. Na elke vervelling is het dier een paar uur wit en zacht.
- Mannetjes: twee knobbels op het pronotum, duidelijker dan bij het vrouwtje maar veel kleiner dan de «hoorns» van G. portentosa.
- Vrouwtjes: glad pronotum of met nauwelijks zichtbare knobbels, en een breder achterlijf.
- Poten: met stekels en met hechtkussentjes aan de tarsen, waarmee ze tegen glas op kunnen klimmen.
Afmetingen bij benadering
- Volwassen vrouwtjes: 35-50 mm lang
- Volwassen mannetjes: 40-50 mm
- Ter vergelijking: G. portentosa, ongeveer 5-10 cm
- Nimfen: wit bij de geboorte; volgens kwekers bijna volwassen maat na ongeveer 4 maanden
Afmetingen uit de naslagwerken over de soort, gebaseerd op de revisie van Van Herrewege (1973). Er zijn geen afmetingen van de nimfen gepubliceerd.
Is het een zuivere E. javanica?
In de hobby wordt de soort herkend aan kleur en grootte. Bij de Malagassische sissende kakkerlakken komen verkeerde etiketten en hybriden geregeld voor, vooral bij Gromphadorhina en Princisia. Bij E. javanica beschouwen liefhebbers bijna al het materiaal als zuiver, al is dat niet met genetisch onderzoek bevestigd, en men denkt dat hij met andere Elliptorhina zou kunnen hybridiseren. De andere kleine Elliptorhina in de handel is E. chopardi, met een zwart of donkeroranje pronotum. Houd voor de zekerheid geen verschillende soorten sissende kakkerlakken in dezelfde bak.
Hoe je ze een paar dagen of weken thuis bewaart
Als je ze als voer gebruikt of maar een paar weken houdt, volstaat een eenvoudige opstelling:
- Bak: plastic bak van 5-10 liter met een goed sluitend deksel en ventilatie afgedekt met gaas. Ze klimmen tegen glas en plastic op: het deksel is verplicht.
- Schuilplaats: eierdozen of schors, rechtop, zodat ze zich kunnen verstoppen.
- Voer: stukjes fruit (sinaasappel, appel) of groente, en een beetje droogvoer. Haal weg wat ze na 1-2 dagen niet hebben gegeten.
- Water: het fruit is meestal genoeg; zo niet, een schaaltje met watergel of met een sponsje, zodat de nimfen niet verdrinken.
- Temperatuur: 22-28 °C, in het donker. Onder ongeveer 20 °C worden ze traag en eten ze weinig; houd ze niet onder ongeveer 18 °C.
Ze goed voeren voordat je ze geeft, maakt de prooi beter: een kakkerlak die fruit en groente heeft gegeten, heeft een gevulde darm, en dat voedt de mier ook.
Hoe je ze kweekt
De volgende richtlijnen vatten de gids van de Oklahoma State University voor G. portentosa en de ervaring van kwekers met E. javanica samen.
Bak en inrichting
- Bak: voor een startgroep van 6-12 exemplaren een terrarium of bak van ongeveer 40 liter. Liever meer oppervlak dan hoogte.
- Deksel: van gaas of met ventilatie afgedekt met gaas, goed gesloten. Voor extra zekerheid een strook vaseline van 2-3 cm langs de bovenrand aan de binnenkant.
- Substraat: 2-5 cm kokosvezel of aarde zonder meststoffen of insecticiden, licht vochtig. E. javanica graaft nauwelijks, maar de nimfen verstoppen zich erin.
- Schuilplaatsen: schors, dikke takken, rechtopstaande eierdozen en een laag droog eiken- of beukenblad. De mannetjes zoeken een stuk schors of een steen als territorium.
Temperatuur en luchtvochtigheid
- Temperatuur: 24-30 °C. Voor de kweek 26-29 °C, volgens kwekers de favoriete temperatuur. Met meer warmte meer activiteit en meer jongen; onder ongeveer 21 °C planten ze zich nauwelijks voort.
- Warmte: warmtemat of verwarmingskabel aan één zijkant, met thermostaat, om een gradiënt te maken. Nooit spots of directe zon.
- Luchtvochtigheid: rond 60%. Sproei of bevochtig één hoek van het substraat een of twee keer per week, en laat een andere zone droog. Zonder ventilatie bevordert stilstaand vocht schimmel en mijten; te droog geeft vervellingsproblemen.
Voeding van de kweek
- Basis: fruit en groente in kleine stukjes. E. javanica heeft liever fruit: sinaasappel, appel, druif, watermeloen of courgette. Wortel laten ze meestal liggen.
- Eiwit: droog katten- of hondenvoer of visvlokken, ongeveer twee keer per week.
- Schoonmaak: haal vochtig voer weg voordat het gaat gisten of schimmelen, binnen 1-3 dagen.
- Water: het fruit levert bijna alles; is de omgeving droog, gebruik dan een drinkbakje met gel of een schaaltje met een sponsje.
Voortplanting en oogst
Met warmte en voer plant de groep zich vanzelf voort. De vrouwtjes brengen meerdere keren per jaar worpen nimfen ter wereld, die tussen de adulten opgroeien zonder dat die hen aanvallen. Om constant voer te produceren:
- Houd een verhouding aan van weinig mannetjes en veel vrouwtjes; heb je meerdere mannetjes, geef ze dan genoeg schors zodat elk zijn eigen territorium heeft.
- Haal de nimfen eruit met een zachte pincet of door de eierdozen boven een gladde schaal uit te schudden.
- Haal niet alle grote vrouwtjes weg: zij houden de kweek in stand. Laat altijd volwassen kweekdieren zitten.
- Een kweek van sissende kakkerlakken groeit langzamer dan een kweek van dubia-kakkerlakken of krekels: heb je veel prooi nodig, combineer ze dan.
Hoe je hem aan mieren geeft
De sissende kakkerlak is een prooi voor kolonies die al gevestigd zijn. Voor startende kolonies en kolonies met weinig werksters zijn er betere prooien, zoals Thermobia domestica.
Welke maat voor welke kolonie
- Startende kolonies en kolonies met minder dan 20 werksters: liever een andere prooi. Heb je geen andere, dan een pas geboren nimf, doormidden gesneden.
- Kolonies van 20-100 werksters: kleine nimfen, heel maar net gedood, of een stuk van een middelgrote nimf.
- Grote kolonies: middelgrote en grote nimfen in hun geheel, of adulten in stukken.
- Grote jagers: soorten als Myrmecia nigriceps of Neoponera villosa kunnen levende middelgrote nimfen aan. Grote Camponotus, zoals Camponotus singularis, benutten opengesneden stukken adult beter.
Levend, net gedood of ingevroren
- Net gedood: de algemene keuze. Plet de kop of knip de prooi met een schaar vlak voordat je hem geeft. Bij adulten open je het lichaam altijd: de cuticula is zo hard dat veel mieren er niet doorheen komen en de prooi heel blijft liggen tot hij rot.
- Ingevroren: een paar uur in de vriezer doodt ze en zo kun je stukken bewaren. Laat ze op kamertemperatuur ontdooien voordat je ze geeft.
- Levend: alleen nimfen, en alleen aan jagende soorten met ruim voldoende werksters. Een levende adult is te groot en te hard voor bijna alle mieren, en kan drinkbakjes omgooien of op broed gaan staan.
Hoeveel en hoe je schoonmaakt
Als richtlijn: wat de kolonie in een of twee dagen opeet. Bij Antomas raden we aan veel te voeren: hoe meer eiwit, hoe beter en sneller de kolonies groeien, zolang je de resten dagelijks weghaalt. Een groot stuk dat in het foerageergebied blijft liggen, gaat schimmelen en trekt mijten aan. Kun je niet vaak schoonmaken, geef dan liever vaak kleine stukjes. Gekweekte kakkerlakken die de dag ervoor groente en fruit hebben gekregen, zijn een vollediger prooi.
Andere insecteneters
Buiten de mierenwereld zijn sissende kakkerlakken een gangbare prooi voor reptielen, grote amfibieën, spinnen en roofwantsen zoals Platymeris biguttatus. Analyses van gekweekte sissende kakkerlakken laten zien dat hun samenstelling verandert met het stadium en het geslacht, net als bij de andere voerkakkerlakken (Cerreta et al., 2022). En zoals bijna alle onderzochte voerinsecten bevatten ze weinig calcium ten opzichte van fosfor (Oonincx en Dierenfeld, 2012): bestuif ze voor gewervelde dieren met een calciumsupplement.
Ontsnappingen, hygiëne en veiligheid
- Ontsnappingen: ze klimmen tegen glas, plastic en siliconen op dankzij de kussentjes aan hun tarsen. Altijd een goed gesloten deksel; vaseline langs de rand is een extra, geen vervanging.
- Plaag in huis: het is een tropische soort, zonder vleugels en met een trage voortplanting, die constante warmte en vochtigheid nodig heeft; het is geen van de kakkerlakken die woningen teisteren. Laat ze toch nooit vrij.
- Mijten: zie je er veel, maak de bak dan schoon, haal oud voer en dode dieren weg en vervang het substraat. Om ze van de adulten te verwijderen, raadt de gids van de Oklahoma State University aan de kakkerlak voorzichtig te schudden in een zakje met wat bloem of hem met een zacht penseel af te borstelen. Gebruik nooit acariciden: die doden ook de kakkerlak.
- Allergie: sissende kakkerlakken bevatten allergenen. In een studie hadden 8 van 15 mensen die gevoelig waren voor de Duitse kakkerlak IgE-antistoffen die eiwitten van G. portentosa herkenden (Morgan et al., 2007). Ben je allergisch voor kakkerlakken of huisstofmijt, gebruik dan handschoenen en was je handen.
- Hanteren: pak ze bij het borststuk of laat ze op je vlakke hand klimmen. Trek niet aan ze: ze houden zich vast met klauwtjes en kussentjes en je kunt een poot breken. De stekels op de poten kunnen krassen. Ze bijten niet.
- Geur: ontstaat bij gistend fruit en doorweekt substraat; met wekelijkse schoonmaak ruikt de kweek nauwelijks.
Wat je niet moet doen
- Laat de bak niet zonder deksel en vertrouw niet alleen op vaseline: ze klimmen tegen glas op.
- Houd ze niet onder ongeveer 18 °C, niet in de directe zon en niet onder een spot.
- Zet geen water in een schaaltje zonder sponsje: de nimfen verdrinken.
- Laat fruit niet langer dan twee of drie dagen liggen: het gaat gisten, schimmelt en trekt vliegen en mijten aan.
- Gebruik geen insecticiden of acariciden in de buurt van de kweek.
- Houd geen verschillende soorten sissende kakkerlakken in dezelfde bak: ze kunnen hybridiseren.
- Geef mieren geen hele adulten zonder ze open te maken: veel mieren komen niet door de cuticula heen.
- Geef geen grote levende prooien aan startende of kleine kolonies.
- Hanteer ze niet net na de vervelling, wanneer ze wit en zacht zijn.
- Laat ze niet vrij in de natuur en gooi geen levende nimfen bij het afval: vries de resten eerst in.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de literatuur over de sissende kakkerlakken van Madagaskar, bijna allemaal over Gromphadorhina portentosa, op de oorspronkelijke beschrijving van de soort (Hanitsch, 1930, Stettiner Entomologische Zeitung 91: 177–195), op de gids van de Oklahoma State University en op de ervaring van kwekers. Belangrijkste referenties:
- Van Herrewege, C. (1973). Contribution à l'étude des Blattaria de la faune malgache. II. Description de huit espèces nouvelles appartenant aux genres Gromphadorhina Brunner v.W. et Elliptorhina gen. nov. Bulletin mensuel de la Société linnéenne de Lyon 42: 75–103. doi:10.3406/linly.1973.10036
- Nelson, M. C. (1979). Sound production in the cockroach, Gromphadorhina portentosa: the sound-producing apparatus. Journal of Comparative Physiology A 132: 27–38. doi:10.1007/BF00617729
- Nelson, M. C. & Fraser, J. (1980). Sound production in the cockroach, Gromphadorhina portentosa: evidence for communication by hissing. Behavioral Ecology and Sociobiology 6: 305–314. doi:10.1007/BF00292773
- Clark, D. C. & Moore, A. J. (1994). Social interactions and aggression among male Madagascar hissing cockroaches (Gromphadorhina portentosa) in groups (Dictyoptera: Blaberidae). Journal of Insect Behavior 7: 199–215. doi:10.1007/BF01990081
- Clark, D. C. & Moore, A. J. (1995). Variation and repeatability of male agonistic hiss characteristics and their relationship to social rank in Gromphadorhina portentosa. Animal Behaviour 50: 719–729. doi:10.1016/0003-3472(95)80132-4
- Clark, D. C., Beshear, D. D. & Moore, A. J. (1995). Role of familiarity in structuring male–male social interactions in the cockroach Gromphadorhina portentosa (Dictyoptera: Blaberidae). Annals of the Entomological Society of America 88: 554–561. doi:10.1093/aesa/88.4.554
- Varnon, C. A. (2025). Habituation but not classical conditioning of the disturbance hiss of the hissing cockroach (Gromphadorhina portentosa). PeerJ 13: e19805. doi:10.7717/peerj.19805
- Yoder, J. A. & Barcelona, J. C. (1995). Food and water resources used by the Madagascan hissing-cockroach mite, Gromphadorholaelaps schaeferi. Experimental and Applied Acarology 19: 259–273. doi:10.1007/BF00052618
- Yoder, J. A., Hedges, B. Z., Benoit, J. B. & Keeney, G. D. (2009). Role of permanent host association with the Madagascar hissing-cockroach, Gromphadorhina portentosa, on the developmental water requirements of the mite, Gromphadorholaelaps schaeferi. Journal of Comparative Physiology B 179: 729–736. doi:10.1007/s00360-009-0353-5
- Yoder, J. A., Chambers, M. J., Condon, M. R., Benoit, J. B. & Zettler, L. W. (2009). Regulation of the external mycoflora of the giant Madagascar hissing-cockroach, Gromphadorhina portentosa, by its mite associate, Gromphadorholaelaps schaeferi, and its implications on human health. Symbiosis 47: 93–98. doi:10.1007/BF03182292
- Morgan, M. S., Arlian, L. G., Bernstein, J. A. & Yoder, J. A. (2007). Allergenicity of the Madagascar hissing cockroach. Annals of Allergy, Asthma & Immunology 98: 258–261. doi:10.1016/S1081-1206(10)60715-6
- Cerreta, A. J., Smith, D. C., Ange-Van Heugten, K. & Minter, L. J. (2022). Comparative nutrient analysis of four species of cockroaches used as food for insectivores by life stage, species, and sex. Zoo Biology 41: 26–33. doi:10.1002/zoo.21647
- Oonincx, D. G. A. B. & Dierenfeld, E. S. (2012). An investigation into the chemical composition of alternative invertebrate prey. Zoo Biology 31: 40–54. doi:10.1002/zoo.20382
- Mulder, P. & Shufran, A. (2016). Madagascar hissing cockroaches: information and care. Oklahoma Cooperative Extension Service, factsheet L-278. pods.okstate.edu
- Moeilijkheidsgraad
- Gevorderde beginner