Tenebrio molitor – meelworm
De eiwitvoorraad die in de koelkast past. Tenebrio molitor, de meelworm, is geen worm: het is de larve van een kever, rijk aan eiwit en vet, die bij 8-10 °C wekenlang nauwelijks verandert. Een larve die water uit de lucht kan opnemen en een van de krachtigste antivrieseiwitten aanmaakt die we kennen. Voor je mieren: dood en opengemaakt. Net verveld en in stukjes voor kleine kolonies, heel met een geplette kop voor grote. En gebruik je er veel, dan kweek je ze met weinig moeite in zemelen. Formaat: maat S – 200 stuks. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Gebruik: levend voer voor mieren en andere insecteneters
Wat het is: de larve van de kever Tenebrio molitor; verkocht in maat S, in bakjes van 200 stuks. Zo bewaar je ze: in hun zemelen, in de koelkast bij 8-10 °C, waar ze wekenlang goed blijven en bijna niet groeien; om de 2-3 weken een dag op kamertemperatuur met een stukje wortel of aardappel. Zo geef je ze: dood, met platgedrukte kop of in stukjes; voor kleine kolonies liefst net verveld (wit en zacht). Kun je ze kweken? Ja, in tarwezemelen bij 25-28 °C: de volledige cyclus duurt 3 tot 5 maanden.
Tenebrio molitor Linnaeus, 1758 is een kever uit de familie Tenebrionidae, een klassieke plaag van opgeslagen meel en graan die zich met de graanhandel over bijna de hele wereld heeft verspreid. Wat wij als «meelworm» verkopen, is de larve: ondanks de naam is het geen worm (echte wormen, zoals de regenworm, zijn ringwormen zonder poten), maar de larve van een insect, met een kop, drie paar poten en een exoskelet van chitine. In de rest van deze verzorgingsgids gebruiken we «worm» in die handelsbetekenis.
Het is waarschijnlijk het meest gekweekte levend voer ter wereld: het wordt per ton gekweekt voor reptielen, vogels en vissen, en sinds 2021 is het in de Europese Unie toegelaten als menselijk voedsel. Voor mieren is het een goedkope eiwitbron, makkelijk te bewaren en het hele jaar verkrijgbaar, met een paar trucjes bij het voeren die we hieronder uitleggen.
Waarom het goed voer is voor mieren
Een voorraadkast die in de koelkast past
Anders dan krekels en kakkerlakken verdraagt de larve van T. molitor kou heel goed. In een onderzoek verloren larven die 120 dagen bij 10 °C in zemelen werden bewaard maar 15,8% aan overleving, en de volwassen kevers die er later uit kwamen waren bijna allemaal normaal (Errico en collega's, 2021). Met een bakje in de koelkast heb je wekenlang eiwit zonder dat je een kweek hoeft op te zetten.
Veel energie in een klein volume
Het is een vette prooi. Volgens de analyses van Finke (2002) bestaat de commerciële larve uit ongeveer 62% water, 18,7% ruw eiwit en 13,4% vet op versgewicht: op droge stof is bijna de helft eiwit en meer dan een derde vet. Kolonies in volle groei, met veel larven, hebben er veel aan.
| Prooi | Droge stof | Ruw eiwit* | Ruw vet* |
|---|---|---|---|
| Tenebrio molitor, larve | 38,1% | 49% | 35% |
| Tenebrio molitor, volwassen kever | 38,8% | 67,7% | 17,7% |
* Op droge stof. Larve: berekend op basis van Finke (2002); volwassen kever: Oonincx en Dierenfeld (2012).
Zoals alle voederinsecten bevat hij heel weinig calcium en veel fosfor (Finke, 2002). Daarom mag hij niet de enige eiwitbron zijn: bij Antomas raden we aan hem van week tot week af te wisselen met andere prooien, zoals Thermobia domestica (klein en zacht, ideaal voor startende kolonies), de krekel of de dubia-kakkerlak.
Drie prooien in één: larve, pop en kever
Eén en dezelfde kweek levert drie soorten prooi. De larve, om in stukjes te snijden; de pop, wit, zacht en zonder bewegende poten, heel makkelijk te ontleden en te dragen, die laboratoria gebruiken om jagende mieren te voeren; en de volwassen kever, harder, voor grote kolonies.
Net verveld: het zachte hapje
De larven vervellen vele keren. Een paar uur na elke vervelling zijn ze wit en zacht, met een cuticula die nog niet is uitgehard: het beste moment om ze aan een kleine kolonie te geven, die een donkere, harde larve niet altijd open krijgt.
Biologie
14 tot 18 vervellingen: een larve die zich aanpast aan het voer
Het aantal larvestadia ligt niet vast. In het laboratorium varieerde het van 14 tot 18, met 15 of 16 als meest voorkomend, en de variatie verschijnt vanaf het tiende stadium (Morales-Ramos en collega's, 2015). Met een beter dieet (zemelen met aardappel of met toegevoegd eiwit) vervelden de larven minder vaak en verpopten ze eerder (Morales-Ramos en collega's, 2010). Ook temperatuur en luchtvochtigheid veranderen de duur van de cyclus: kweken gaan het best bij 25-28 °C en 60-75% relatieve luchtvochtigheid (Ribeiro en collega's, 2018).
Hij drinkt water uit de lucht via de endeldarm
Hij leeft in droog meel en droge zemelen en droogt toch niet uit. Zijn truc is het cryptonefridiale complex: de uiteinden van de buizen van Malpighi omringen de endeldarm, pompen zouten en drogen de uitwerpselen bijna volledig in (Ramsay, 1964). In bijna verzadigde lucht neemt de larve zelfs waterdamp op via de endeldarm; in een experiment begon die opname rond 93% relatieve luchtvochtigheid (Hansen en collega's, 2004). In een kweek thuis krijgen ze hun water toch gewoon uit groente.
Een van de krachtigste bekende antivrieseiwitten
De larve maakt een antivrieseiwit (TmAFP) dat tot 100 keer actiever is dan dat van poolvissen en het vriespunt van zijn hemolymfe met ongeveer 5,5 °C kan verlagen (Graham en collega's, 1997). De structuur, een bèta-helix van uitzonderlijke regelmaat, bootst het oppervlak van ijs na om de groei van kristallen af te remmen (Liou en collega's, 2000). Dat verklaart deels waarom hij de koelkast zo goed verdraagt.
Poppen met «klemmen» tegen kannibalisme
Larven eten poppen op als ze kunnen. De pop verdedigt zich met plotselinge draaibewegingen van het achterlijf en met «vallen» (gin traps) tussen de segmenten, die als een tang dichtklappen als je ze aanraakt. Toen poppen in een experiment werden verlamd, vielen de larven ze aan en doodden ze binnen een paar dagen; intacte poppen werden bijna nooit opgegeten (Ichikawa en Kurauchi, 2009). In een kweek met weinig voer of een hoge dichtheid komt kannibalisme toch voor: daarom is het verstandig de poppen apart te zetten.
Hij eet polystyreen
In 2015 werd aangetoond dat de larven piepschuim kauwen en verteren: ze breken het in hun darm in minder dan 24 uur af, deels tot CO2, en larven die alleen polystyreen aten, overleefden een maand even goed als larven die zemelen kregen (Yang en collega's, 2015a). Dat komt door hun darmflora: met antibiotica stopt de afbraak (Yang en collega's, 2015b). Praktisch gevolg: bewaar ze niet in piepschuimen dozen, want die eten ze op en dan ontsnappen ze.
Van meelplaag tot menselijk voedsel
In 2021 concludeerde de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid dat de gedroogde larve van T. molitor veilig is als nieuw voedingsmiddel, met één waarschuwing: hij kan allergie veroorzaken, vooral bij mensen die al allergisch zijn voor huisstofmijt of schaaldieren (EFSA, 2021). Het was het eerste insect dat de EFSA beoordeelde, en de Europese Commissie liet het datzelfde jaar toe (Uitvoeringsverordening (EU) 2021/882).
Grootte en morfologie
De larve is cilindrisch, langgerekt en goudgeel tot lichtbruin, met donkerdere ringen tussen de segmenten. Hij heeft een gesclerotiseerde kop met kauwende kaken, drie paar korte borstpoten en een harde, glanzende cuticula. Na elke vervelling komt hij wit tevoorschijn en binnen een paar uur kleurt hij donker. De pop is wit of crèmekleurig en beweegt niet, behalve de draaibewegingen van het achterlijf. Het volwassen dier is een langgerekte kever, roodbruin bij het uitkomen en daarna glanzend zwart, met gegroefde dekschilden en functionele vleugels, al vliegt hij in een kweek zelden.
Afmetingen en cyclus bij benadering
- Larve in het laatste stadium: ongeveer 25-30 mm (maat S in de winkel zijn kleine larven)
- Larvestadia: 14-18, meestal 15-16
- Water in de larve: ongeveer 62%
- Pop: ongeveer een tot twee weken bij 25 °C, langer bij kou
- Volwassen kever: ongeveer 12-18 mm
- Volledige cyclus bij 25-28 °C: 3 tot 5 maanden, afhankelijk van het dieet
Stadia: Morales-Ramos en collega's (2015); water: Finke (2002); temperatuur en cyclus: Ribeiro en collega's (2018). De maten komen uit de algemene literatuur en variëren met het dieet.
Zo bewaar je ze thuis een paar dagen of weken
- In de koelkast, bij 8-10 °C. In de kou eten ze bijna niet, groeien ze niet en duurt het lang voor ze verpoppen. Vermijd het koudste deel en de deur: onder ongeveer 5 °C overleven ze slechter.
- In hun zemelen, in hetzelfde bakje of in een gladde plastic pot met gaatjes in het deksel. Geen groente in de koelkast: die rot en geeft condens.
- Om de 2-3 weken een dag eruit: op kamertemperatuur, met een stukje wortel of aardappel. Ze eten en drinken, en gaan terug de koelkast in. Een goed gevoede larve is beter voer voor je mieren.
- Op kamertemperatuur houden ze het ook uit, maar dan groeien ze en worden ze binnen een paar weken poppen en kevers.
Zo kweek je ze
Als je er veel gebruikt, is zelf kweken eenvoudig en goedkoop. Deze richtlijnen vatten de literatuur over massakweek en de gangbare praktijk van kwekers samen.
- Bak: lage, brede bakken van glad plastic, met een deksel met gaas voor ventilatie. Noch de kever, noch de larve klimt tegen glad plastic op. Geen piepschuim.
- Bodem en voer: 3-5 cm tarwezemelen, die tegelijk bodem en voedsel zijn, met havervlokken en 5-10% biergist (Ribeiro en collega's, 2018).
- Water: plakjes wortel, aardappel of appel op de zemelen; haal de resten weg voor ze gaan schimmelen. Nooit los water.
- Temperatuur en luchtvochtigheid: 25-28 °C en 60-75% relatieve luchtvochtigheid; boven ongeveer 30 °C neemt de sterfte toe (Ribeiro en collega's, 2018). Op kamertemperatuur kweken ze ook, maar langzamer.
- Poppen apart: verzamel ze om de paar dagen en zet ze in een bak met wat zemelen, zodat de larven ze niet opeten.
- Kevers en eileg: de kevers leggen wekenlang honderden piepkleine eitjes in de zemelen. Wil je gelijke maten, verhuis de kevers dan elke 1-2 weken naar een nieuwe bak: in elke bak komt een lichting van dezelfde leeftijd uit.
- Oogsten: met een keukenzeef scheid je de larven van de zemelen en de uitwerpselen (het fijne «stof»). Vervang de bodem als die bijna helemaal uit stof bestaat.
Zo geef je ze aan je mieren
De levende larve heeft een harde cuticula, graaft zich in het substraat in en bijt met zijn kaken. Daarom geven wij bij Antomas hem nooit heel en levend aan kleine kolonies: altijd dood en opengemaakt.
- Zo dood je hem: druk vlak voor het voeren de kop plat met een pincet, of vries hem in en laat hem ontdooien. Dood verstopt hij zich niet en bijt hij niet.
- Open of in stukjes: veel mieren krijgen de cuticula moeilijk doorboord. Doormidden gesneden, of met een snee waardoor je de binnenkant ziet, benutten ze hem meteen.
- Startende kolonies en kolonies met weinig werksters: een stukje van een paar millimeter van een net verveld (wit) exemplaar, of een pop in stukjes. Voor hen werkt een kleine prooi zoals Thermobia domestica meestal beter.
- Middelgrote kolonies (50-200 werksters): 1-3 opengemaakte larven per voerbeurt, of een hele pop.
- Grote kolonies: meerdere larven, poppen of platgedrukte volwassen kevers. Flinke mieren zoals Camponotus cruentatus, de oogstmier Messor barbarus, die ook eiwit eet, of jagers zoals Odontomachus banksi ontleden een meelworm zonder problemen.
- Gut loading: geef ze de dag ervoor wortel of verse groente. Een goed gevoede larve is beter voer dan een die al weken zonder eten in de koelkast staat.
- Haal de resten weg: de lege cuticula blijft in het foerageergebied liggen. Verwijder hem binnen 24-48 uur, net als elk stuk dat niet is opgegeten, om schimmel en mijten te voorkomen.
En wees niet zuinig: met dagelijks onderhoud en het weghalen van resten is het beter om ruim te voeren, want dan merkt de kolonie dat er genoeg middelen zijn en groeit ze sneller. Kun je niet vaak schoonmaken, overdrijf dan niet. Bij soorten die hem niet goed accepteren, probeer je andere prooien; wil je een grotere larve, dan is er ook de morio (Zophobas morio), uit dezelfde familie.
Ontsnappingen, hygiëne en veiligheid
- Ontsnappingen: larven noch kevers klimmen tegen glad plastic of glas op, maar wel tegen karton en hout, en de larven vreten zich door piepschuim heen. De kevers hebben vleugels: doe altijd een deksel op de bak.
- Voorraadkast: het is een plaag van opgeslagen producten. Eén ontsnapte larve is geen probleem, maar laat geen kweken open staan en zet ze niet bij meel en diervoer.
- Allergieën: de eiwitten, vooral tropomyosine en argininekinase, geven kruisreacties met die van huisstofmijt en schaaldieren (Verhoeckx en collega's, 2014; EFSA, 2021). Ben je voor een van beide allergisch, werk dan met handschoenen, laat het stof van de zemelen niet opwaaien en was je handen.
- Mijten en schimmel: die verschijnen bij te veel vocht en rottende groente. Haal groenteresten weg en vervang oude zemelen.
- Geur: een droge, goed onderhouden kweek ruikt nauwelijks; ruikt hij naar ammoniak of schimmel, dan is hij te vochtig of te vol.
Wat je niet moet doen
- Levende, hele larven geven aan een koningin alleen of aan een startende kolonie: ze kunnen bijten en graven zich in.
- Hem als enige eiwitbron geven: hij is arm aan calcium en erg vet. Wissel van week tot week van prooi.
- Ze in de koelkast onder ongeveer 5 °C of in de vriezer bewaren als je ze levend wilt houden.
- Wortel of aardappel in het bakje in de koelkast stoppen, of te veel ervan in de kweek: schimmel en mijten.
- Bakken van piepschuim (geëxpandeerd polystyreen) gebruiken: ze eten het op.
- Cuticula's en resten langer dan een paar dagen in het foerageergebied laten liggen.
- Kevers geven die je in een voorraadkast of magazijn hebt gevangen, want die kunnen insecticiden bevatten: alleen gekweekte dieren.
- Larven of kevers buiten loslaten.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Tenebrio molitor, op Uitvoeringsverordening (EU) 2021/882 van de Commissie, die de gedroogde larve als nieuw voedingsmiddel toelaat, en op de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Ribeiro, N., Abelho, M. & Costa, R. (2018). A review of the scientific literature for optimal conditions for mass rearing Tenebrio molitor (Coleoptera: Tenebrionidae). Journal of Entomological Science 53: 434–454. doi:10.18474/JES17-67.1
- Morales-Ramos, J. A., Rojas, M. G., Shapiro-Ilan, D. I. & Tedders, W. L. (2010). Developmental plasticity in Tenebrio molitor (Coleoptera: Tenebrionidae): analysis of instar variation in number and development time under different diets. Journal of Entomological Science 45: 75–90. doi:10.18474/0749-8004-45.2.75
- Morales-Ramos, J. A., Kay, S., Rojas, M. G., Shapiro-Ilan, D. I. & Tedders, W. L. (2015). Morphometric analysis of instar variation in Tenebrio molitor (Coleoptera: Tenebrionidae). Annals of the Entomological Society of America 108: 146–159. doi:10.1093/aesa/sau049
- Errico, S., Dimatteo, S., Moliterni, S. & Baldacchino, F. (2021). Effects of long-lasting cold storage on Tenebrio molitor larvae (Coleoptera: Tenebrionidae). Journal of Insects as Food and Feed 7: 1111–1116. doi:10.3920/JIFF2020.0162
- Finke, M. D. (2002). Complete nutrient composition of commercially raised invertebrates used as food for insectivores. Zoo Biology 21: 269–285. doi:10.1002/zoo.10031
- Oonincx, D. G. A. B. & Dierenfeld, E. S. (2012). An investigation into the chemical composition of alternative invertebrate prey. Zoo Biology 31: 40–54. doi:10.1002/zoo.20382
- Ramsay, J. A. (1964). The rectal complex of the mealworm Tenebrio molitor, L. (Coleoptera, Tenebrionidae). Philosophical Transactions of the Royal Society B 248: 279–314. doi:10.1098/rstb.1964.0013
- Hansen, L. L., Ramløv, H. & Westh, P. (2004). Metabolic activity and water vapour absorption in the mealworm Tenebrio molitor L. (Coleoptera, Tenebrionidae): real-time measurements by two-channel microcalorimetry. Journal of Experimental Biology 207: 545–552. doi:10.1242/jeb.00762
- Graham, L. A., Liou, Y.-C., Walker, V. K. & Davies, P. L. (1997). Hyperactive antifreeze protein from beetles. Nature 388: 727–728. doi:10.1038/41908
- Liou, Y.-C., Tocilj, A., Davies, P. L. & Jia, Z. (2000). Mimicry of ice structure by surface hydroxyls and water of a β-helix antifreeze protein. Nature 406: 322–324. doi:10.1038/35018604
- Ichikawa, T. & Kurauchi, T. (2009). Larval cannibalism and pupal defense against cannibalism in two species of tenebrionid beetles. Zoological Science 26: 525–529. doi:10.2108/zsj.26.525
- Yang, Y., Yang, J., Wu, W.-M., Zhao, J. et al. (2015a). Biodegradation and mineralization of polystyrene by plastic-eating mealworms: Part 1. Chemical and physical characterization and isotopic tests. Environmental Science & Technology 49: 12080–12086. doi:10.1021/acs.est.5b02661
- Yang, Y., Yang, J., Wu, W.-M., Zhao, J. et al. (2015b). Biodegradation and mineralization of polystyrene by plastic-eating mealworms: Part 2. Role of gut microorganisms. Environmental Science & Technology 49: 12087–12093. doi:10.1021/acs.est.5b02663
- Verhoeckx, K. C. M., van Broekhoven, S., den Hartog-Jager, C. F., Gaspari, M. et al. (2014). House dust mite (Der p 10) and crustacean allergic patients may react to food containing yellow mealworm proteins. Food and Chemical Toxicology 65: 364–373. doi:10.1016/j.fct.2013.12.049
- EFSA NDA Panel (Turck, D. et al.) (2021). Safety of dried yellow mealworm (Tenebrio molitor larva) as a novel food pursuant to Regulation (EU) 2015/2283. EFSA Journal 19: e06343. doi:10.2903/j.efsa.2021.6343