Acromyrmex octospinosus: obreras y jardín de hongos – foto real de Antomas
Acromyrmex octospinosus: obreras y jardín de hongos – foto real de Antomas

Acromyrmex octospinosus

1 Beoordelingen
€ 189,99
Inclusief belasting

Al bijna zeven miljoen jaar boeren van het regenwoud. Acromyrmex octospinosus eet de bladeren die ze knipt niet op: ze kweekt er een schimmel mee waarvan de hele kolonie leeft, en beschermt die met bacteriën die schimmeldodende stoffen maken en die ze op haar eigen lichaam meedraagt. Snelwegen van werksters beladen met bladeren en bloemen, werksters in alle maten en koninginnen die met wel tien mannetjes paren: een landbouwimperium voor je ogen. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.

Kolonie

 

Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd

Neotropische bladsnijdersmier die geen bladeren eet: ze kweekt er een schimmel mee, die ze beschermt met bacteriën die antischimmelmiddelen produceren. Eenmaal gesticht is ze vrij eenvoudig te houden als je begrijpt dat je een levende schimmel verzorgt. Kolonies met koningin, al gesticht. Fungarium-kit van Anthouse, schimmel bij 24-28 °C (optimaal 24-26 °C) en 80-90% vochtigheid zonder plassen, goede ventilatie, een aparte afvalruimte en verse bladeren, bloemen en fruit zonder pesticiden. Geen diapauze. Ze klimt: ontsnappingsbarrière van minerale olie.

Acromyrmex octospinosus (Reich, 1793) is een neotropische bladsnijdersmier die voorkomt van Mexico en Midden-Amerika tot een groot deel van het noorden van Zuid-Amerika en verschillende Caribische eilanden. Ze leeft in vochtige regenwouden, secundaire bossen, open gebieden en landbouwomgevingen, en is uitvoerig bestudeerd op plekken als Panama en Trinidad. Het is een van de best bestudeerde bladsnijdersmieren ter wereld: veel van wat we weten over de beschermende bacteriën van deze mieren, hun verdedigingschemie of de paring van hun koninginnen, is bij haar onderzocht.

De groepsnaam zegt bijna alles, maar met een belangrijke nuance: ze eet de bladeren die ze afknipt niet op. Ze gebruikt ze om een schimmel te kweken waarvan de hele kolonie leeft. Het is landbouw, met mest, plagen, antibiotica en zelfs afvalbeheer, en in deze verzorgingsgids zul je zien hoe verfijnd die is. Zoals altijd scheiden we wat wetenschappelijk gedocumenteerd is, wat andere kwekers vertellen en wat we bij Antomas hebben geleerd door haar te kweken.

Biologie

Eén soort, zes namen: de revisie van 2025

Reich beschreef haar in 1793, op basis van exemplaren uit Frans-Guyana, als Formica octospinosa, «de mier met acht stekels». Ruim twee eeuwen later is haar taxonomie flink veranderd.

In de twintigste eeuw werden verschillende soorten en ondersoorten beschreven die sterk op haar lijken. In 2025 publiceerden Daniela Mera-Rodríguez, Hermógenes Fernández-Marín en Christian Rabeling in Systematic Entomology een revisie die morfologie, populatiegenetica, fylogenie en biogeografie combineerde, met monsters uit haar hele verspreidingsgebied en DNA-fragmenten verspreid over het hele genoom. Hun conclusie: het vroegere «A. octospinosus-complex» was veel verder opgesplitst dan de genetische gegevens rechtvaardigden, en bevat in werkelijkheid maar twee soorten: A. octospinosus, wijdverbreid en zeer variabel, en haar sociale parasiet, A. insinuator (zie «De kraker die op haar huisbaas lijkt»).

Daarmee worden vijf namen synoniemen van A. octospinosus:

  • Acromyrmex echinatior (Forel), de bladsnijdersmier uit Panama, hoofdrolspeler in tientallen studies;
  • Acromyrmex volcanus Wheeler;
  • en de ondersoorten A. octospinosus cubanus, A. o. ekchuah en A. o. inti, alle drie beschreven door Wheeler.

Daarom spreken de oude productbeschrijvingen van veel winkels nog over ondersoorten. En daarom is deze revisie ook belangrijk om haar biologie te interpreteren: gedrag en sociale structuren die onder de naam A. echinatior zijn gepubliceerd, maken nu deel uit van de bekende variatie van A. octospinosus. In deze verzorgingsgids nemen we ze mee, en we vertellen je altijd uit welke populaties ze komen.

Een open debat. De synonymie is niet unaniem. In 2026 publiceerde een team met bijna 25 jaar veldwerk in Panama een genomische populatieanalyse waarin A. echinatior en A. octospinosus nog steeds als aparte soorten worden behandeld: volgens hun gegevens zijn ze daar volledig gescheiden. Het is een preprint, een studie die nog niet door vakgenoten is beoordeeld, maar het laat zien dat het laatste woord nog niet is gezegd. Bij Antomas volgen we de revisie van 2025, die wel gepubliceerd is.

Bijna zeven miljoen jaar geschiedenis. Dezelfde revisie reconstrueerde haar verleden: A. octospinosus ontstond aan het eind van het Mioceen, zo'n 6,9 miljoen jaar geleden, in het vochtige neotropische regenwoud, en haar parasiet A. insinuator splitste zich zo'n 3,4 miljoen jaar geleden van haar af. En in 2025 werd ook haar genoom gepubliceerd, geassembleerd op chromosoomniveau: 19 chromosomen, zo'n 320 miljoen basenparen en 12.123 geannoteerde genen. Het is een nieuw hulpmiddel om de evolutie van alle schimmelkwekende mieren te bestuderen.

Ze eten geen bladeren: ze kweken een schimmel

De kolonie voedt zich niet rechtstreeks met de bladeren die ze afknipt. De werksters verzamelen bladeren, bloemen, bloemblaadjes, zachte stengels en ander plantenweefsel om ze te gebruiken als kweeksubstraat voor een symbiotische schimmel, traditioneel gedetermineerd als Leucoagaricus gongylophorus (in sommige studies Leucocoprinus gongylophorus). De schimmel groeit op dat plantaardige substraat en vormt aan de uiteinden van zijn draden kleine, voedselrijke zwellingen, die het voer van de kolonie zijn.

Het plantenmateriaal ondergaat een zeer uitgebreide bewerking. De werksters knippen, likken, schrapen, doorboren, kauwen en verkleinen het stap voor stap voordat ze het in de tuin opnemen. De kleinste werksters bereiden daarna de fijnste deeltjes voor en plaatsen ze precies daar waar de schimmel groeit.

Tijdens dit proces halen de mieren ook rechtstreeks voedsel binnen. Bij het knippen en hanteren van het plantenweefsel kunnen ze een deel van het sap en de vloeistoffen die de bladeren vrijgeven opnemen, terwijl de schimmel een essentiële voedselbron is voor de kolonie en vooral voor de ontwikkeling van de larven. En ze benutten hem volledig: de labiale klieren van de werksters van A. octospinosus produceren enzymen die chitine kunnen verteren, het materiaal van de celwanden van schimmels.

Het resultaat is een sponsachtig ogende tuin vol gangen, waarin de koningin, het broed en een groot deel van de werksters leven. Die verzorgen is in wezen de hele kunst van het kweken van deze soort.

De ongelooflijke bladsnijdersmieren (Anthouse)

De ongelooflijke bladsnijdersmieren, in een video van Anthouse.

De schimmel moet overleven (Anthouse)

De schimmel moet overleven, in een video van Anthouse.

Duizenden werksters in alle maten

De taakverdeling is zeer uitgesproken. De grote werksters nemen vaker deel aan het knippen, het transport, de verdediging en de eerste bewerking van de bladeren; die van gemiddelde grootte verwerken het materiaal en doen andere taken binnen, en de minors, de kleinste, kunnen in de driedimensionale structuur van de tuin kruipen en zijn vooral belangrijk bij de verzorging van de schimmel, de eieren en de larven.

Een laboratoriumstudie met A. octospinosus zette dat in cijfers. Met een grens van 2 mm kopbreedte hielden de kleinere werksters zich vooral bezig met het broed en de tuin, en de grotere met het hanteren van pas afgeknipte fragmenten. Maar de verdeling is flexibel: als er geen bladeren te verwerken waren, vervaagden de taakverschillen tussen de maten. Bovendien passen de foerageersters het gewicht van de last die ze kiezen aan de helling van het pad aan. Dat maakt deze soort zo boeiend om te bekijken: het werk past zich aan aan wat de kolonie op elk moment nodig heeft.

Er bestaat echter geen duidelijk afgescheiden soldatenkaste zoals bij veel Atta-soorten. Bij Acromyrmex zien we vooral een doorlopende reeks van maten en specialisaties bij de werksters.

Hoeveel zijn het er? Kolonies kunnen enkele duizenden individuen bereiken. De standaard veldstudie is die van T. Lewis, gepubliceerd in 1975, in citrus-, cacao- en rubberplantages op Trinidad: het grootste nest bevatte ongeveer 14.000 individuen, en een middelgrote of grote kolonie produceerde zo'n 200-300 geslachtsdieren, koninginnen en mannetjes, per jaar. Dat getal moet niet worden gezien als een absoluut maximum voor de soort, maar het laat zien dat volwassen kolonies ruim boven de tienduizend individuen kunnen uitkomen. Lewis zag ook dat de nesten hun maximale omvang bereiken, met tot 17 ingangen, zo'n drie jaar na de stichting.

Er is een oudere, merkwaardige telling. In 1937 wijdde de grote myrmecoloog William M. Wheeler een hoofdstuk van zijn boek over mozaïeken, mieren met vrouwelijke en mannelijke kenmerken in hetzelfde lichaam, en andere afwijkingen aan één enkele kolonie van A. octospinosus uit Trinidad: tussen meer dan 8.000 normale individuen vond hij er 163 met afwijkingen. Kwekers spreken van kolonies tot zo'n 20.000 mieren. En het zijn langlevende kolonies: Neal Weber, een van de pioniers in het onderzoek naar bladsnijdersmieren, publiceerde in 1977 de opvolging van een kolonie van A. octospinosus die hij tien jaar in het laboratorium had gehouden.

Precisielandbouw

A. octospinosus houden betekent veel meer houden dan een mierenkolonie. Het voortbestaan van de samenleving hangt af van een heel landbouwkundig micro-ecosysteem, gevormd door de mieren, hun gekweekte schimmel en verschillende geassocieerde micro-organismen.

De tuin kan aangevallen worden door gespecialiseerde schimmels zoals Escovopsis, een sterk gespecialiseerde parasitaire schimmel die, voor zover bekend, alleen in de tuinen van schimmelkwekende mieren leeft en zich met hun gewas voedt. In Panama is hij gevonden in ongeveer een kwart van de onderzochte tuinen. Om hem te bestrijden, maken de mieren het gewas voortdurend schoon: ze verwijderen aangetaste fragmenten, poetsen elkaar, maken de deeltjes schoon voordat ze die opnemen en gebruiken antimicrobiële afscheidingen.

Het chemische wapen van de parasiet. Escovopsis weberi kan de gekweekte schimmel vernietigen zonder hem zelfs maar aan te raken, en in 2018 onderzocht een Duits team hoe dat kan. Het vond verschillende stoffen: twee daarvan, emodine en cycloartropson, remden de groei van de mierenschimmel sterk, en emodine viel bovendien de beschermende bacteriën van de mieren aan, waarover we het hieronder hebben.

Een minder gevreesde parasiet dan gedacht. Recentere overzichtsstudies nuanceren zijn reputatie: in complete kolonies, met koningin en werksters, blijkt Escovopsis weinig virulent en gedraagt hij zich eerder als een opportunist. In experimenten met kolonies van bladsnijdersmieren richtten deze schimmels weinig schade aan in kolonies met koningin, meer in kolonies zonder koningin en veel meer in tuinen zonder mieren. De les voor de kweker is duidelijk: wat de tuin beschermt, is een complete, actieve kolonie, met genoeg werksters om hem te verzorgen. Een tuin zonder mieren, of met heel weinig, staat weerloos.

De tuin is dus geen passieve massa die alleen bladeren krijgt: het is een gewas dat onderworpen is aan selectie, schoonmaak, snoei, bemesting, microbiële controle en voortdurende afvalverwijdering.

Mieren met een eigen apotheek

Als je sommige werksters van A. octospinosus van dichtbij bekijkt, zie je misschien op het voorste deel van het borststuk een soort witachtig poeder. Dat is geen schimmel of vuil: het is een laag bacteriën die de mieren op hun eigen lichaam kweken.

Het zijn actinobacteriën uit het geslacht Pseudonocardia, verwanten van de bacteriën waaruit de geneeskunde veel van haar antibiotica heeft gehaald. In 1999 toonden Cameron Currie en zijn collega's in Nature aan dat schimmelkwekende mieren antibiotica producerende bacteriën gebruiken om Escovopsis af te remmen. In 2006 bleek dat ze die niet toevallig bij zich dragen: ze leven in crypten in de cuticula, gevoed door speciale klieren, die alleen schimmelkwekende mieren hebben. Het is het teken van een zeer oud bondgenootschap tussen mieren, schimmel, parasiet en bacteriën.

Een gevarieerde apotheek. Uit kolonies van A. octospinosus zijn een Pseudonocardia geïsoleerd die een ongewoon antischimmelmiddel produceert, vergelijkbaar met nystatine, en bacteriën van het geslacht Streptomyces die candicidine maken, een antischimmelmiddel dat ooit in de geneeskunde werd gebruikt. Eén enkele Streptomyces van deze mier kan meerdere antischimmelmiddelen tegelijk produceren. Volgens de auteurs combineren de mieren twee strategieën: ze erven hun Pseudonocardia van generatie op generatie en «rekruteren» daarnaast nuttige bacteriën uit de omgeving.

Een eigen vak. Niet alle werksters dragen evenveel bacteriën. Bij A. octospinosus verkiezen de werksters met een dichte laag Pseudonocardia de bodem van het nest, gaan ze nooit naar het voergebied of de afvalhoop, besteden ze meer tijd aan het verzorgen van de schimmel en worden ze zelf meer gepoetst door hun nestgenoten. Met andere woorden: er zijn werksters die gespecialiseerd zijn in de «apotheek» van de tuin. De grote werksters worden niet met de laag geboren, maar verwerven die binnen de kolonie nadat ze uit de pop zijn gekomen, en die laag onderhouden heeft een prijs: de ademhaling van een werkster met bacteriën neemt met 10-20% toe, en ze verbruikt meer schimmel. Elke kolonie kweekt bovendien één enkele bacteriestam, identiek bij al haar werksters.

Ze beschermen ook de mieren. Bij zeven Acromyrmex-soorten hielp de laag Pseudonocardia de werksters zelf om weerstand te bieden aan Metarhizium, een schimmel die insecten doodt.

Een ingebouwd ontsmettingsmiddel. Naast hun bacteriën hebben de mieren aan weerszijden van het achterste deel van het borststuk een metapleurale klier, die een antimicrobiële cocktail afscheidt. Jarenlang waren bij deze soort maar twee bestanddelen bekend: indolazijnzuur en myrmicacine. In 2000 werden bij A. octospinosus 20 nieuwe verbindingen geïdentificeerd: korte- en langeketenzuren, alcoholen, lactonen en ketozuren. En hier zit een van de grote verschillen met Atta: A. octospinosus produceert geen fenylazijnzuur, het grote antimicrobiële middel in de metapleurale afscheiding van Atta.

Dat ontsmettingsmiddel maken is duur. In experimenten met grote werksters van bladsnijdersmieren daalde hun ademhaling duidelijk als de klier werd afgesloten; en zonder klier doodde een infectie met Metarhizium ze binnen een paar dagen, terwijl die met een werkende klier vrijwel onschadelijk was. Bladsnijdersmieren passen bovendien de hoeveelheid afscheiding aan aan hoe gevaarlijk de schimmel is die hen aanvalt, als een extern immuunsysteem.

De sleutel tot Acromyrmex. Bacteriën en chemie bestaan naast elkaar bij alle bladsnijdersmieren, maar met een heel ander gewicht. Atta-soorten, met kolonies van miljoenen werksters, zijn grotendeels niet meer afhankelijk van de bacteriën en vertrouwen vooral op het fenylazijnzuur uit hun klieren. Bij Acromyrmex daarentegen blijft de zichtbare bacterielaag een sleutelonderdeel van de verdediging. Zie je dus werksters die wit «bepoederd» zijn, schrik dan niet: dat is de apotheek van de kolonie die haar werk doet.

Ze proeven voordat ze kweken: giftige planten, pesticiden en leren

Bladsnijdersmieren kunnen buitengewoon goed selecteren welk materiaal de moeite waard is om in het gewas op te nemen. Dat betekent niet dat ze resistent zijn tegen pesticiden.

Verschillende plantenextracten zijn zelfs giftig gebleken voor A. octospinosus. Op Guadeloupe, waar ze een plaag is (zie «De fourmi-manioc: de bladsnijdersmier die Guadeloupe veroverde»), werden extracten van planten uit de traditionele Caribische geneeskunde op grote werksters getest. Die van Mammea americana, de mammieappel, en Nicotiana tabacum, tabak, bleken giftig bij contact en bij inname, en die van Nerium oleander, de oleander, bij inname en met vertraagde werking. Oleander is een sierstruik die in Spanje heel algemeen is: gebruik hem nooit om ze te voeren.

De kolonie beschikt echter over verschillende gedragsfilters. De foerageersters inspecteren het materiaal voordat ze het verzamelen; daarna likken, knippen, schrapen en kauwen andere werksters het voordat ze het in de tuin opnemen. Bovendien kunnen de mieren leren bepaalde stoffen te weigeren na een negatieve ervaring. In een experiment met A. octospinosus leerden de werksters in slechts twee dagen het schimmelsubstraat te mijden dat was behandeld met shearinine L, een van de verbindingen die Escovopsis aanmaakt, ook al remt die stof de groei van de schimmel in een laboratoriumschaal niet.

In gevangenschap leidt dat tot een situatie die misleidend kan zijn: bij bepaalde verontreinigde planten kunnen er aangetaste werksters verschijnen voordat we duidelijke schade aan de tuin zien. Dat is logisch: het zijn de mieren die de plant als eerste hanteren, proeven en fysiek bewerken voordat ze hem aan de schimmel geven. Dat betekent niet dat de schimmel immuun is voor het middel; het betekent alleen dat de werksters de eerste blootstelling kunnen krijgen.

In de ervaring van Antomas kan precies dat gebeuren: je begint sterfte of afwijkingen bij de werksters te zien terwijl de tuin er nog schijnbaar normaal uitziet. Daarom mogen er nooit planten worden gebruikt van een plek waarvan we de toegepaste behandelingen niet kennen. Een blad wassen lost het probleem ook niet per se op: veel moderne insecticiden, acariciden en fungiciden zijn systemisch, dat wil zeggen dat ze in de plant doordringen en in haar weefsels blijven.

En een praktische nuance: als ze van hun slechte ervaringen leren, is het logisch dat een kolonie een plant die haar slecht bekwam een tijdlang weigert. Maak je geen zorgen als een nieuw blad niet meteen succes heeft; probeer een ander en probeer het later opnieuw.

Feromonen, koloniegeur en trillingen

De organisatie van duizenden werksters rond één enkel gewas vereist een zeer complex communicatiesysteem.

Als een foerageerster een geschikte plantenbron vindt, kan ze de terugweg naar het nest chemisch versterken met spoorferomonen; dat van A. octospinosus werd al in 1982 geïdentificeerd. Andere werksters pikken het signaal op en het verkeer naar de bron neemt geleidelijk toe. De kolonie is echter niet uitsluitend afhankelijk van een simpele chemische snelweg.

Je bent wat je eet. Het herkennen van nestgenoten hangt ook af van de omgeving. Experimenten met A. octospinosus lieten zien dat kolonies die met verschillende planten werden gevoed, hun koloniegeur geleidelijk konden veranderen en meer agressieve interacties met elkaar kregen. Het dieet is dus onderdeel van de «chemische handtekening» van de kolonie.

Voer van mond tot mond. Er wordt ook vloeibaar voedsel uitgewisseld via trofallaxis. In een studie met A. octospinosus en haar verwant A. subterraneus deelde meer dan 62% van de foerageersters die met vloeibaar voedsel terugkwamen, dat daarna met een andere werkster. Opvallend genoeg concludeerden de auteurs dat trofallaxis dient om het voedsel te verdelen, maar niet essentieel lijkt om de koloniegeur te verspreiden. Informatie en voedingsstoffen circuleren voortdurend door de hele samenleving.

Trillingen. Acromyrmex beschikt ook over een stridulatieorgaan, dat trillingen kan maken door structuren van de postpetiolus en de gaster langs elkaar te wrijven. Die signalen moet je je niet gewoon voorstellen als een hoorbaar geluid zoals dat van een krekel: voor mieren is vooral de trilling die via het substraat wordt doorgegeven belangrijk. Bij bladsnijdersmieren zijn trillingssignalen bekend die verband houden met communicatie, alarm en foerageren, al is de precieze functie van elk patroon veel beter onderzocht bij sommige Atta-soorten dan bij A. octospinosus. Daarom kennen we aan elke stridulatie geen vaste betekenis toe die niet is aangetoond. Waar het om gaat, is dat de communicatie van deze mieren niet beperkt blijft tot geur en aanraking: ze heeft ook een trillingsdimensie.

Strijdkoninginnen: prinsessen die krijgers worden

Een van de interessantste curiositeiten van deze mieren zijn wat we bij Antomas informeel «strijdkoninginnen» noemen.

In 2012 publiceerden Volker Nehring, Jacobus J. Boomsma en Patrizia d'Ettorre in Current Biology een studie met bladsnijdersmieren van het geslacht Acromyrmex uit Panama, waar populaties van A. octospinosus en de vroegere A. echinatior naast elkaar leven. Ze ontdekten dat sommige jonge maagdelijke koninginnen die hun vleugels verliezen zonder te paren, niet sterven en niet worden opgegeten: ze blijven in hun geboortekolonie en, in plaats van zich de rest van hun leven als inactieve voortplanters te gedragen, veranderen ze van functie en gaan ze als werkster aan de slag.

Volgens de studie doen deze vleugelloze maagdelijke vrouwtjes het volgende:

  • ze verzorgen het broed;
  • ze werken aan het onderhoud en de bouw van het nest;
  • en ze verdedigen de kolonie tegen indringers, met een veel sterkere verdedigingsreactie op de geur van andere kolonies.

En ze zijn goedkoop: ze leven grotendeels van de reserves in hun vliegspieren, die ze niet meer nodig hebben. Daar komt onze informele naam strijdkoninginnen vandaan. Het is geen verschijnsel dat alleen bij deze mieren voorkomt: een commentaar uit datzelfde jaar wees erop dat het al was waargenomen bij twee andere Acromyrmex-soorten en bij een Amerikaanse Messor.

Ze moeten niet worden verward met bevruchte koninginnen. Een groot, vleugelloos vrouwtje dat in een volwassen kolonie rondloopt, kan gewoon een maagdelijke koningin zijn die haar voortplantingskans heeft gemist en bijdraagt aan het functioneren van haar geboortekolonie.

Eén koningin, tot tien vaders

De voortplantingsstructuur van de soort is ook gevarieerder dan gedacht.

Sterk polyandrische koninginnen. Koninginnen van A. octospinosus paren tijdens de bruidsvlucht met meerdere mannetjes. In Panama werd geschat dat elke koningin met minstens 4-10 mannetjes paart, waardoor een groot deel van de werksters van een kolonie halfzussen zijn, met een gemiddelde verwantschap van slechts 0,33, tegenover 0,75 bij volle zussen. Het was een van de eerste gevallen bij mieren waarbij meervoudige paring de verwantschap zo duidelijk onder 0,5 drukt. En met een verrassing: A. octospinosus paart met meer mannetjes dan Atta colombica, die in hetzelfde gebied leeft en veel grotere kolonies heeft. Waarom zoveel vaders? Een van de meest genoemde verklaringen is genetische diversiteit: een kolonie met veel vaders heeft gevarieerdere werksters, wat haar zou kunnen helpen tegen parasieten en ziekten.

Soms meer dan één koningin. Na de revisie van 2025 is het niet meer juist om A. octospinosus in haar hele gebied als strikt monogyn te beschrijven, dat wil zeggen met één enkele koningin. De populaties in Panama die vroeger A. echinatior heetten, omvatten facultatief polygyne kolonies: sommige hebben één koningin en andere meerdere. Daar paren de koninginnen gemiddeld met zo'n 2,5 mannetjes, en 12 van de 13 onderzochte koninginnen hadden met meerdere gepaard. In die populaties kunnen zelfs meerdere niet-verwante koninginnen samen een kolonie stichten, terwijl in de klassieke populaties van A. octospinosus de kolonies door één koningin worden gesticht.

Dat betekent niet dat we zomaar koninginnen uit verschillende kolonies kunnen mengen. Komt een kolonie van Antomas aan met meerdere voortplanters, dan kan ze zo blijven. Maar natuurlijke polygynie staat niet gelijk aan automatische acceptatie van een vreemde koningin die later wordt toegevoegd.

De kraker die op haar huisbaas lijkt

Weinig mieren hebben een parasiet «op maat». A. octospinosus wel: Acromyrmex insinuator, een mier die in 1998 in Panama werd beschreven en als inquiliene in haar kolonies leeft. Ze doodt de koningin van de kolonie niet: ze leeft met haar samen en profiteert van het werk van haar werksters.

Het is een heel «jonge» parasiet, en dat merk je. Ze lijkt sterk op haar gastheer, al is ze iets kleiner, en is er het naast verwant aan, zoals de zogeheten regel van Emery voorspelt, volgens welke sociale parasieten meestal verwant zijn aan hun gastheren. Ze heeft de kaste van grote werksters verloren, maar houdt kleine werksters, en die zijn geen versiering: ze helpen de voortplanting van de gastheerkoningin af te remmen en zorgen ervoor dat de kolonie koninginnen en mannetjes van de parasiet grootbrengt. Haar koninginnen paren bovendien weer met één enkel mannetje, terwijl die van haar gastheer met veel mannetjes paren.

De revisie van 2025 berekende dat ze zich zo'n 3,4 miljoen jaar geleden van A. octospinosus afsplitste, in hetzelfde gebied als haar gastheer en zonder geografische barrières ertussen. De preprint van 2026 voegt een detail toe: in Panama parasiteert A. insinuator vooral kolonies van de vroegere A. echinatior en minder vaak die van A. octospinosus in klassieke zin. Het is een van de redenen waarom deze mieren een model zijn geworden om te onderzoeken hoe sociaal parasitisme evolueert.

Een kolonie stichten: een gok op leven en dood

In La Selva, in Costa Rica, verschenen op 17 maart 1993, midden in het droge seizoen, om zes uur 's ochtends veel gevleugelden van A. octospinosus, vooral koninginnen, wat wijst op een bruidsvlucht vóór zonsopgang. In de plantages op Trinidad verschenen de heuveltjes van nieuwe nesten het hele jaar door, maar vooral 4 tot 10 maanden na de belangrijkste vluchten.

De kolonie­stichting van A. octospinosus is semi-claustraal: de koningin verlaat in de eerste fasen haar schuilplaats om kleine plantenfragmenten te verzamelen waarmee ze haar beginnende tuin voedt. Ze begint de kolonie met een klein stukje schimmel dat ze uit haar geboortekolonie meeneemt in de infrabuccale zak, een holte in de mond. Dat kleine gewas wordt de basis van de hele toekomstige tuin.

Tijdens de stichting vertoont de koningin bovendien zeer uitgebreid hygiënisch gedrag. In Panama werd waargenomen dat ze haar kleine tuin aan worteltjes ophangt, weg van de bodem van de kamer, en dat ze, voordat ze de schimmel aanraakt, haar voorpoot langs de metapleurale klier wrijft, door haar mond haalt en daarna het kweeksubstraat likt. Met andere woorden: ze ontsmet haar handen voordat ze aan het werk gaat. Een latere studie stelde vast dat opgehangen tuinen minder vaak geïnfecteerd raken dan tuinen die de bodem raken, al veranderde dat niets aan de overleving van de stichtingen in de acht weken van het experiment.

Het kan enkele maanden duren voordat de eerste werksters verschijnen: in het veld werden de eerste 3-7 werksters zo'n 2,7 maanden na de stichting waargenomen. En het is een zeer riskante fase: pas gestichte nesten stierven of werden verlaten in een tempo van ongeveer 50% per maand. Daarom mogen we het succes van een koningin nooit alleen afmeten aan hoe snel ze werksters produceert: in deze fase gaat het er vooral om de kleine tuin stabiel en gezond te houden. En daarom verkopen we bij Antomas kolonies die al gesticht zijn en de kwetsbaarste fase achter de rug hebben.

De fourmi-manioc: de bladsnijdersmier die Guadeloupe veroverde

In het Caribisch gebied is A. octospinosus waargenomen op eilanden als Cuba, Trinidad en Tobago of Carriacou, in de Grenadines. Maar op sommige Franse Antillen is ze een nieuwkomer, en een zeer bekende: de fourmi-manioc, de «cassavemier». Haar geschiedenis op Guadeloupe is goed gedocumenteerd:

  • 1954: eerste vondst, in Morne-à-l'Eau, op het eiland Grande-Terre.
  • Rond 1975: ze bezet bijna heel Grande-Terre.
  • Vanaf 1982: ze steekt over naar Basse-Terre, het andere grote eiland van de archipel, en ontbladert gewassen, tuinen en bossen. Haar opmars stokt in het vochtige bos, boven zo'n 700 m hoogte.
  • Rond 2002: ze bereikt Saint-Barthélemy, waarschijnlijk met planten van bois d'Inde (Pimenta racemosa) die vanuit Guadeloupe werden meegenomen.
  • 18 december 2019: er worden werksters gezien in Grand-Bourg, op Marie-Galante, die vooral een klein kruid knippen, Oxalis barrelieri. Het is het derde eiland van de Kleine Antillen waar ze sinds 1954 is vastgesteld.

Genetische analyses wijzen erop dat de invasie van Guadeloupe waarschijnlijk afkomstig is uit Trinidad en Tobago of het noordoosten van Zuid-Amerika. Ze staat nu in de databank van invasieve soorten van de IUCN, die haar schade aan de landbouw en de bossen van Guadeloupe vermeldt, en daar geldt ze als een van de belangrijkste plagen. Juist daarom werden de plantenextracten die we hierboven zagen tegen haar getest, op zoek naar alternatieven voor synthetische insecticiden.

Ook in haar eigen gebied is ze een geduchte bladsnijder. In de plantages op Trinidad telde Lewis tot 153 nesten per hectare in een jonge, ongestoorde cacaoplantage, en tussen 3 en 36 in gevestigde plantages. In pas aangeplante cacao ontbladerden en vernietigden de mieren 6 tot 17% van de planten. En in volwassen cacaoplantages verkozen haar foerageersters bloemen boven bladeren: ze verzamelden zo'n 3.000 bloemen per hectare per dag.

Dit alles heeft een duidelijke boodschap voor de kweker: het is een exotische soort, die in een tropisch klimaat een ernstige plaag kan worden. Laat haar in geen geval vrij.

Acromyrmex tegenover Atta: nichten, geen tweelingen

In de hobby wordt over «bladsnijdersmieren» gesproken alsof ze allemaal hetzelfde zijn, maar er zijn twee grote geslachten, Acromyrmex en Atta, en die lijken minder op elkaar dan je zou denken. Bij Antomas hebben we ook de grote bladsnijdersmier Atta mexicana, dus dit zijn de belangrijkste verschillen:

  • Koloniegrootte. A. octospinosus: van duizenden tot iets meer dan 10.000 individuen in de natuur. Atta: miljoenen.
  • Kasten. Acromyrmex: een doorlopende reeks maten, zonder soldaten. Atta: een extreem polymorfisme, met enorme soldaten.
  • Stekels. Over het algemeen heeft Acromyrmex vier paar stekels op het borststuk en een gaster met kleine knobbeltjes; Atta drie paar en een gladde gaster.
  • Kolonie­stichting. Acromyrmex: semi-claustraal, de koningin gaat naar buiten om bladeren te zoeken. Atta: claustraal, de koningin brengt haar eerste werksters groot zonder naar buiten te gaan.
  • Verdediging van de tuin. Acromyrmex: een zichtbare bacterielaag op de werksters en een metapleurale afscheiding zonder fenylazijnzuur. Atta: veel minder afhankelijkheid van bacteriën en veel fenylazijnzuur.
  • Paring. De koningin van A. octospinosus paart met meer mannetjes dan die van Atta colombica, haar buurvrouw in Panama.
  • Temperatuur. In onze ervaring verdraagt A. octospinosus flink wat warmte: in de zomer verdroegen grote kolonies in onze ruimtes zonder problemen 33-34 °C, en ook lagere temperaturen kunnen ze goed hebben. Bij Atta daarentegen hebben we gezien dat koninginnen onvruchtbaar kunnen worden bij aanhoudend meer dan 30 °C.
  • In gevangenschap. Kwekers zijn het erover eens dat Acromyrmex makkelijker is: kleinere kolonies, minder ruimte, minder bladeren en meer weerstand. Wel stelt ze lange routes naar het foerageergebied op prijs.

Grootte en morfologie

Acromyrmex octospinosus vertoont een duidelijk werksterpolymorfisme, met werksters in veel maten, al is het minder extreem dan bij Atta: er zijn minima, minors, mediae en majors, maar geen soldaten. De taxonomische revisie van 2025 heeft bovendien aangetoond dat de soort over haar hele gebied een enorme morfologische variatie vertoont.

  • Kleur. Van roodbruin tot oranjeachtig, donker roodachtig of geelbruin, bij werksters van alle maten.
  • Sculptuur. Het lichaam heeft een zeer uitgesproken, ruw ogende sculptuur.
  • Stekels. Haar duidelijkste kenmerk zijn de talrijke stekels op het mesosoma, het borststuk, de oorsprong van de naam octospinosus, «met acht stekels». Ze verschillen per populatie: in Costa Rica bijvoorbeeld ontbreken de middelste stekels van het pronotum, die hooguit lage knobbeltjes zijn, en zijn die van het propodeum kegelvormig.
  • Gaster. Met kleine knobbeltjes, een van de kenmerken die haar van Atta onderscheiden.
  • Kaken. Die van de majors zijn bijzonder goed ontwikkeld om plantenweefsel te knippen.
  • Minors. Door hun formaat kunnen ze diep in het driedimensionale netwerk van de tuin doordringen.
  • Witachtige laag. Sommige werksters hebben een wit poeder op het voorste deel van het borststuk: dat zijn hun beschermende bacteriën, geen schimmel (zie «Mieren met een eigen apotheek»).
  • Geen reuzensoldaten, anders dan bij veel Atta-soorten.
  • Naakte poppen, zonder cocon.
  • Koningin. Veel groter en steviger dan de werksters, met het volumineuze borststuk van gevleugelde koninginnen. Na de bruidsvlucht verliest ze haar vleugels.

Afmetingen bij benadering

  • Minors: kopbreedte tot zo'n 2 mm; de kleinste zijn maar een paar millimeter lang.
  • Majors: kopbreedte van meer dan 2 mm, tot zo'n 3,2 mm in Costa Rica; lengte zo'n 7-9 mm (indicatief).
  • Koningin: zo'n 10-13 mm (indicatief).

De wetenschap meet deze mieren niet van kop tot gasterpunt, maar aan de kopbreedte, wat een betrouwbaardere maat is. We hebben geen wetenschappelijke metingen van de totale lengte gevonden, dus de lengtes zijn indicatief, en er is een aanzienlijke geografische variatie. Wantrouw productbeschrijvingen die het over koninginnen van 17-20 mm of kolonies van «miljoenen» hebben: dat zijn cijfers van Atta, niet van Acromyrmex.

Verzorging in gevangenschap

Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd

Bij Antomas delen we Acromyrmex octospinosus in als 3/5 – Gevorderd. Zodra de kolonie gesticht is en een stabiele tuin heeft, is het eigenlijk een vrij eenvoudig te houden soort. Ze heeft geen extreem ingewikkelde dagelijkse verzorging nodig en geen onhaalbare parameters, en Europese kwekers zijn het erover eens dat ze flink makkelijker is dan Atta.

De moeilijkheid zit vooral in begrijpen dat we een levende schimmel verzorgen. Een stabiele kolonie, met de juiste temperatuur, veilige planten, voldoende ventilatie en een aparte afvalzone, kan met heel weinig ingrijpen groeien. Dit zijn de kernpunten:

  • Vocht zonder plassen: de schimmel heeft vocht nodig, maar geen vrij water.
  • Ventilatie: nooit een hermetisch afgesloten schimmel.
  • Veilige planten: zonder pesticiden en nooit van onbekende herkomst.
  • Een aparte afvalruimte, ver van de schimmel.
  • Stabiliteit, in temperatuur en in hantering.

En ze is het meer dan waard. Weinig mieren laten je thuis zoiets zien: snelwegen van werksters die stukjes blad en bloemblaadjes dragen, een tuin die dag na dag groeit, werksters van alle maten die het werk verdelen en een samenleving die al miljoenen jaren aan landbouw doet.

Aanbevolen parameters

  • Temperatuur van de schimmel: 24-28 °C, stabiel, het bereik waarover ook Europese kwekers het eens zijn; optimaal is in onze ervaring 24-26 °C. Het is een soort die flink meer warmte verdraagt: in de zomer verdroegen grote kolonies in onze ruimtes zonder problemen 33-34 °C, en ook lagere temperaturen kunnen ze goed hebben. Dat is een belangrijk verschil met Atta, waarvan de koninginnen in onze ervaring onvruchtbaar kunnen worden bij aanhoudend meer dan 30 °C. Toch is stabiliteit belangrijker dan warmte, bij hoge temperaturen nemen verdamping en condens toe, en kleine kolonies zijn kwetsbaarder: stel ze niet bloot aan die uitersten.
  • Foerageergebied: op kamertemperatuur, tussen 21 en 28 °C.
  • Vochtigheid: 80-90% bij de schimmel, 40-70% in het foerageergebied en 30-40% in de afvalruimte. Maar zonder vrij water bij de schimmel (zie «Vochtigheid: de schimmel heeft vocht nodig, maar geen water»).
  • Ventilatie: onmisbaar; sluit de schimmel nooit hermetisch af.
  • Water: optioneel. Ze halen flink wat water uit de schimmel zelf en uit de verse bladeren, dus een drinkbakje is niet nodig, al kun je er een neerzetten, of een reageerbuis met water en watten, in het foerageergebied. Je kunt de bladeren ook met water besproeien voordat je ze geeft.
  • Licht: een normaal dag-nachtritme. Je kunt de schimmel en de kolonie zonder problemen bekijken; vermijd alleen direct zonlicht, dat het formicarium opwarmt en de condens doet toenemen.
  • Diapauze: niet nodig (zie «Diapauze: niet nodig»).
  • Opstelling: schimmeltuin → foerageergebied → afvalruimte, met de Fungarium-kit van Anthouse.

Heb je extra warmte nodig, zet dan geen sterke warmte rechtstreeks op de schimmelbak. Beter is een warme, stabiele kamer of, als het moet, een zachte warmtebron met thermostaat aan één zijkant.

Vochtigheid: de schimmel heeft vocht nodig, maar geen water

Dit is een van de belangrijkste punten van de hele verzorgingsgids. De schimmel heeft een hoge vochtigheid nodig om goed te groeien, maar een vochtige tuin is niet hetzelfde als een natte tuin.

De schimmelmassa zelf bevat enorm veel water. Naarmate de kolonie ademt en de tuin vocht verdampt, kan de lucht in de bak verzadigd raken. Zijn de wanden of het deksel iets kouder, dan condenseert de damp weer. Bij voldoende condens beginnen er druppels naar beneden te vallen, die uiteindelijk plassen in de schimmelbak kunnen vormen.

Dat opgehoopte water is gevaarlijk. In de ervaring van Antomas kan een tuin die nat blijft of gedeeltelijk onder water staat, achteruitgaan en afsterven. En ook in de natuur vluchten ze voor wateroverlast: in de plantages op Trinidad concentreerden de nesten zich in het droge seizoen langs de droge randen van de afwateringsgreppels en verhuisden ze in het regenseizoen naar drogere grond. De stichtende koninginnen hangen hun eerste tuin zelfs aan worteltjes op, weg van de vochtige bodem van de kamer.

Daarom moet je niet alleen op de luchtvochtigheid letten, maar vooral op de aanwezigheid van vrij vloeibaar water. Begint er een plas te ontstaan, grijp dan in:

  • Laat het opgehoopte water weglopen, of verwijder het voorzichtig als het ontwerp van de bak dat toelaat.
  • Verhoog de ventilatie.
  • Zoek de oorzaak van de condens: te goed afgesloten, een te groot temperatuurverschil, te veel bevochtiging van buitenaf of gewoon een schimmelmassa die al meer vocht produceert dan de bak kan afvoeren.

Een kamer die een tijdje helemaal beslagen is, wijst niet per se op een probleem. Zorgwekkend is als de condens voortdurend druppelt en zich uiteindelijk als vloeibaar water ophoopt.

Ventilatie

Ventilatie is essentieel. De tuin en duizenden mieren produceren CO₂, warmte en waterdamp. Bij bladsnijdersmieren hangt de nestarchitectuur nauw samen met de gasuitwisseling en het binnenklimaat: bij een andere soort uit het geslacht, A. ambiguus, is aangetoond dat droge luchtstromen zelfs bepalen hoe de werksters bouwen.

A. octospinosus bouwt relatief ondiepe nesten: in Costa Rica zijn ze beschreven op maaiveldniveau, aan de voet van dode bomen en onder het bladstrooisel, ver verwijderd van de gigantische diepe stelsels van sommige Atta-soorten. Het is een architectuur die de gasuitwisseling met buiten sterk vergemakkelijkt.

Daarom raden we bij Antomas af de schimmel ooit hermetisch afgesloten te houden. De ventilatie moet voldoende zijn om ophoping van CO₂ en overmatige condens te voorkomen, maar zonder het oppervlak van de tuin snel uit te drogen. Dat evenwicht bereik je veel beter met een opstelling die speciaal voor bladsnijdersmieren is ontworpen dan door te improviseren met een volledig gesloten bak.

Eén kamer of meerdere kamers?

Qua architectuur staat A. octospinosus veel dichter bij een bladsnijdersmier met één of enkele kamers dan bij een grote Atta-kolonie met veel kamers. De kolonie begint met één kamer, die van de stichtende koningin, en Duitse kwekers beschrijven volwassen nesten als aardnesten met meerdere kamers, maar veel kleiner dan die van Atta. In de plantages op Trinidad hadden volwassen nesten tot 17 ingangen.

We zouden dus niet beweren dat elke populatie van de soort per se één enkele kamer heeft. Sinds de revisie van 2025 weten we dat A. octospinosus zeer verschillende populaties omvat, en het geslacht kan meer kamers ontwikkelen naarmate de kolonie groeit.

En vooral: in gevangenschap is er geen enkel bezwaar tegen meerdere schimmelbakken. Een kolonie kan prima twee, drie of meer verbonden bakken onderhouden als ze extra ruimte nodig heeft. De mieren bepalen zelf hoeveel schimmel ze in elke bak houden en kunnen materiaal van de ene module naar de andere verplaatsen. Samengevat:

  • In de natuur: meestal een ondiep nest, met één of enkele hoofdtuinen.
  • In gevangenschap: meerdere verbonden schimmelbakken werken uitstekend en vergemakkelijken de uitbreiding van grote kolonies.

Aanbevolen formicarium: Fungarium-kit van Anthouse

Voor Acromyrmex octospinosus raden we bij Antomas de Fungarium-kit van Anthouse voor bladsnijdersmieren aan. Die is speciaal ontworpen voor het houden van bladsnijdersmieren en maakt het mogelijk de functionele zones van de kolonie modulair in te richten, met modules van 19,5 × 19,5 × 26 cm.

Idealiter scheid je:

schimmeltuin → foerageergebied → afvalruimte

en voeg je nieuwe schimmelbakken toe naarmate de kolonie groeit. Het is hetzelfde idee dat Europese kwekers aanraden: minimaal drie bakken, één voor de schimmel, één voor voer en water en één voor afval, waarmee een kolonie een of twee jaar vooruit kan voordat ze meer ruimte voor de schimmel nodig heeft. Die scheiding maakt het onderhoud enorm veel makkelijker.

  • Afvalruimte ver van de schimmel. De mieren concentreren plantenresten, stukjes dode schimmel, kadavers en ander afval van nature op bepaalde plekken. Kiezen ze spontaan een module als afvalruimte, respecteer die indeling dan liever dan ze steeds te dwingen zich opnieuw te organiseren.
  • Lange routes. Acromyrmex-soorten leggen lange afstanden af naar hun knipplekken, en kwekers zien dat ze zich beter ontwikkelen met een flink stuk buis tussen de schimmel en het foerageergebied. Bovendien is het zien van hun optocht met bladeren een van de grote spektakels van deze soort.
  • Roosters en aansluitingen bestand tegen minors. De kleinste werksters zijn piepklein: controleer of geen enkel ventilatierooster of geen enkele aansluiting openingen laat waar ze doorheen kunnen.
  • Ontsnappingsbarrière van minerale olie boven aan de wanden van het foerageergebied, omdat ze tegen gladde oppervlakken op klimmen (zie «Ontsnappingen en barrières»).
  • Water, optioneel: een drinkbakje in het foerageergebied, als je wilt; ze halen flink wat water uit de schimmel zelf.

Aankomst, inrichting en eerste weken

Bij Antomas verkopen we A. octospinosus als kolonies met koningin, al gesticht, met werksters en broed. Ze komen altijd met hun schimmel aan: de koningin, haar werksters, het broed en de tuin reizen samen in een plastic bakje. Vaak voegen we er ook een reageerbuis met reserveschimmel aan toe, voor het geval de hoofdtuin door de reis beschadigd aankomt. De kolonies hebben de riskantste fase van hun leven achter de rug, maar zijn nog jong, en de eerste weken thuis zijn belangrijk.

Heel belangrijk: de mieren uit de reservebuis moet je verwijderen. De werksters die in de buis met reserveschimmel zitten, mogen nooit worden gemengd met die uit het bakje van de koningin. Haal ze er voordat je die schimmel gebruikt allemaal voorzichtig uit, met een zacht penseel of een zacht pincet, en gebruik alleen de schimmel.

  • Na ontvangst laat je haar tot rust komen op een rustige plek op 24-26 °C, en controleer je het bakje: of de tuin in goede staat is en er geen plassen of overmatige condens zijn.
  • Bereid het Fungarium van tevoren voor: opgebouwd, met het foerageergebied en de afvalruimte klaar, de oliebarrière aangebracht en de deksels en aansluitingen goed sluitend.
  • Inrichten door overkieperen. Bij Antomas zetten we de kolonie over door overkieperen: we openen het bakje boven de schimmelmodule en brengen de tuin over in zo compleet mogelijke blokken, met de koningin, de werksters en het broed die erin zitten. Onnodig opbreken vernietigt een deel van de microstructuur. Achterblijvers verzamel je met een zacht penseel. Werk boven een bak en rustig.
  • De reserveschimmel, zonder mieren. Komt de hoofdtuin in goede staat aan, dan heeft de kolonie hem niet nodig. Is hij beschadigd, leg de reserveschimmel dan, zonder ook maar één mier uit de buis, naast de hoofdtuin, zodat de werksters van de kolonie hem opnemen.
  • De eerste bladeren. Zodra de kolonie is ingericht, bied je een kleine hoeveelheid zacht en veilig materiaal aan, zoals jonge bladeren van braam of roos en een enkel bloemblad, en kijk je wat ze accepteren.
  • Geduld. Het is normaal dat ze de eerste dagen besteden aan het herorganiseren van de tuin. Haal hem niet uit elkaar om te zien hoe het gaat.
  • Om uit te breiden sluit je nieuwe schimmelmodules aan naarmate de kolonie groeit: de mieren verplaatsen het materiaal zelf.

Kleine kolonies zijn het kwetsbaarst: met weinig werksters weegt elke tegenslag zwaarder. Wees daarom de eerste maanden extra voorzichtig met vocht en met de herkomst van de planten.

Voeding: bladeren, bloemen en geen pesticiden

De voeding moet gebaseerd zijn op vers, gevarieerd plantenmateriaal dat volledig vrij is van chemische behandelingen. Bedenk dat je niet rechtstreeks de mieren voert, maar hun schimmel: de bladeren zijn de mest van de tuin. Je kunt verschillende planten gebruiken, afhankelijk van wat beschikbaar is en wat de kolonie accepteert.

Welke planten. In gevangenschap zijn kolonies van A. octospinosus gehouden met planten uit geslachten als:

  • Rosa (rozen);
  • Vitis (wijnstok);
  • Prunus (kersen, pruimen en andere steenvruchtbomen);
  • Acer (esdoorns);

naast andere sier- en struiksoorten. Europese kwekers noemen de rozenfamilie als favoriet en noemen ook braam, framboos, vlier, linde, eik, wilg en robinia. In gevangenschap werken braam en tal van bloemblaadjes en bloemen heel goed, zolang ze van veilige planten komen.

Ook bloemen. We zouden het dieet niet beperken tot groene bladeren. In de volwassen cacaoplantages op Trinidad verkozen de foerageersters bloemen boven bladeren en verzamelden ze zo'n 3.000 bloemen per hectare per dag. Bloemen, bloemblaadjes en zachte scheuten kunnen een uitstekend deel van de voeding vormen.

Fruit en groente. In onze ervaring accepteren ze ook fruit uit de supermarkt goed, zoals appel, banaan en sinaasappel, en groenten als sla, bloemkool en broccoli. Andere kwekers noemen ook druiven. Wees voorzichtig met fruit en groente uit de supermarkt: veel ervan wordt na de oogst behandeld, vooral citrusvruchten, met wassen en fungiciden op de schil. Neem liever biologisch of onbehandeld en goed gewassen, en haal weg wat ze niet knippen voordat het gaat gisten of schimmelen.

Voer voor de winter. Als verse bladeren schaars zijn, zijn er alternatieven: gedroogde rozenblaadjes, die kant-en-klaar te koop zijn (voor voedingsgebruik, nooit decoratief of geparfumeerd); het fruit en de groente die we net zagen, en havervlokken, vooral handig als er veel vocht in de opstelling zit.

Variatie. Sterk aan te raden. Bied niet maandenlang één enkele plant aan, ook al accepteert de kolonie die heel goed: wissel liever verschillende bronnen af en laat de mieren zelf kiezen.

Hoeveel blad. Zorg dat het niet ontbreekt. Doe je dagelijks onderhoud en haal je het blad weg dat uitdroogt of bederft, dan hebben we bij Antomas liever te veel dan te weinig: een kolonie met ruime middelen groeit meer. Kun je niet vaak schoonmaken, stem de hoeveelheid dan af op wat ze in een of twee dagen knippen, want vergeten blad rot en brengt schimmel. En bereid je erop voor meer te geven als de kolonie koninginnen en mannetjes grootbrengt: in de laboratoriumnesten van Lewis verdrievoudigde de bladaanvoer als er geslachtsdieren waren. Voor kleine kolonies is een handige truc takjes aan te bieden in een flesje water, dan blijven ze langer vers; dek de hals van het flesje af met watten of aluminiumfolie, zodat er geen werkster in verdrinkt.

Welke planten vermijden:

  • Elke plant die behandeld is met insecticiden, acariciden, fungiciden of herbiciden; snijbloemen van de bloemist; pas gekochte sierplanten; bladeren geplukt naast behandelde gewassen of wegen, en elk materiaal waarvan we de herkomst niet kennen.
  • Oleander (Nerium oleander) en tabak (Nicotiana tabacum): aantoonbaar giftig voor deze soort.
  • Sumak (Rhus): volgens kwekers giftig voor de schimmel.
  • Citrusbladeren, met voorzichtigheid: die van de mandarijnboom bevatten stoffen die A. octospinosus afschrikken. Het fruit is iets anders: in onze ervaring eten ze sinaasappel goed, zolang die niet behandeld is.

Een kolonie kan een gevaarlijke plant weigeren, maar we mogen haar selectievermogen niet als veiligheidstest gebruiken.

Nectar, heel af en toe. Anders dan andere mieren hebben bladsnijdersmieren geen insecten of een suikerschema nodig: hun voer is de schimmel. Als aanvulling, en heel af en toe, ongeveer eens per twee weken, kun je ze wat nectar of suikerwater geven, dat de werksters drinken. Het is niet nodig. Doe je het, dan in kleine hoeveelheid, in een drinkbakje en nooit op watten, en haal de resten weg voordat ze gaan gisten. De basis moet altijd vers plantenmateriaal zijn.

Water: optioneel. Ze halen flink wat water uit de schimmel zelf en uit de verse bladeren; als je wilt, zet je een drinkbakje in het foerageergebied en besproei je de bladeren. Wat nooit mag ontbreken, is het vocht in de tuin: de schimmel laten uitdrogen is een ernstige fout.

Omgaan met de tuin

Kom zo weinig mogelijk aan de schimmel. Het is niet verstandig de tuin steeds uit elkaar te halen om te zien hoe hij er vanbinnen uitziet: een gezonde kolonie zorgt zelf voor de herindeling, maakt aangetaste zones schoon en brengt materiaal naar de groeizones.

  • Moet hij verplaatst worden, doe dat dan in zo compleet mogelijke blokken: onnodig opbreken vernietigt een deel van de microstructuur.
  • Zorg dat de werksters overal in de tuin kunnen komen. Plaats in de schimmelbak geen roosters of scheidingen die de grote werksters tegenhouden. Een kweker vertelde hoe bij een Atta het bovenste deel van zijn tuin inzakte en de volgende dag helemaal was ingestort door een scheidingswand; toen hij die weghaalde, herstelde de schimmel.
  • Meng geen schimmels. We zouden schimmel van verschillende kolonies niet routinematig mengen. Gewassen kunnen onverenigbaar zijn: bij twee Acromyrmex-soorten die in hetzelfde gebied leven, de vroegere A. octospinosus en A. echinatior, is een gedeeltelijke onverenigbaarheid vastgesteld tussen de mieren en de schimmels van andere kolonies. Bovendien draagt elke tuin zijn eigen microbiële gemeenschap. Een kleine aanvulling met schimmel van een compatibele kolonie kan in bepaalde situaties nuttig zijn, maar mag geen gewoonte worden.

Als de tuin instort. Een schimmel die krimpt, donker wordt of zonder werksters komt te zitten, zones met schimmel in een andere kleur of water dat zich onderin ophoopt, zijn alarmsignalen. Controleer eerst de basis: plassen, ventilatie, temperatuur en herkomst van de laatste planten. Omdat Escovopsis in complete kolonies weinig virulent is, kun je bij een instortende tuin in gevangenschap beter eerst een fout in de verzorging zoeken dan de parasiet de schuld te geven.

Afvalruimte

De afvalzone verdient een eigen bak. Bladsnijdersmieren produceren een grote hoeveelheid resten: afgekeurd plantenmateriaal, stukken verouderde tuin, kadavers en besmette deeltjes. De werksters die voor de afvalhoop zorgen, hebben een ander gedragsrepertoire dan de tuinwerksters, en de scheiding is ook sociaal: de werksters die met beschermende bacteriën bedekt zijn, komen er nooit.

Het afval ver van het gewas houden, verkleint het risico op opportunistische micro-organismen en maakt het schoonmaken enorm veel eenvoudiger. Kwekers raden bovendien een droge afvalruimte aan, met 30-40% vochtigheid, wat schimmels en mijten afremt.

Ook afval geeft informatie. Bij een andere soort uit het geslacht, A. lobicornis, liet een veldexperiment zien dat de mieren de afvalhoop als informatiebron gebruiken: toen er een volkomen geschikt voedsel in werd gelegd, daalde de acceptatie ervan op de foerageerpaden de volgende dag met 55%, en pas weken later was die weer normaal. Nog een reden om voer en afval nooit te mengen.

Als je de afvalruimte leegmaakt, hoeft die niet elke keer volledig gesteriliseerd te zijn. Het volstaat het meeste materiaal te verwijderen en de bak functioneel te houden.

Diapauze: niet nodig

Acromyrmex octospinosus heeft geen koude diapauze nodig. Het grootste deel van haar gebied ligt in tropische of subtropische streken, waar de jaarlijkse temperatuurschommeling vrij beperkt is. De natuurlijke seizoensgebondenheid hangt veel meer af van regen, vochtigheid, beschikbaarheid van planten en voortplanting dan van een koude winter zoals bij Europese soorten. Europese kwekers zijn het eens: geen winterrust.

In gevangenschap zouden we de tuin in de winter niet opzettelijk afkoelen: we zouden hem het hele jaar ongeveer in hetzelfde temperatuurbereik houden. De kolonie kan haar groei tijdelijk aanpassen of minder materiaal verzamelen, maar dat moet niet worden verward met een diapauze.

Gedrag in gevangenschap

Een gevestigde kolonie is buitengewoon actief. Als ze een geschikte bron ontdekt, kan ze snel een route vormen van werksters die onophoudelijk tussen plant en nest heen en weer lopen. Het chemische spoor wordt sterker naarmate het verkeer toeneemt, zodat een klein paadje binnen een paar minuten een echte snelweg kan worden.

Veel te zien. Grote werksters die bladeren knippen met hun kaken, colonnes die stukjes blad of bloemblaadjes dragen, minors die in de tuin werken, het heen en weer naar de afvalhoop, werksters die door hun bacteriën wit «bepoederd» zijn… Het is een van de dankbaarste soorten om te observeren.

Zonder angst observeren. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, naar te kijken en van te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress en zonder de tuin uit elkaar te halen. Ze wennen aan je aanwezigheid.

Alarmsignalen:

  • Dode werksters of werksters met vreemde bewegingen zonder zichtbare schade aan de tuin: vermoedelijk een verontreinigde plant (zie «Ze proeven voordat ze kweken»). Verwijder die plant meteen.
  • Druppels die onophoudelijk vallen of water onderin de schimmelbak: te veel vocht of te weinig ventilatie.
  • Een tuin die krimpt of zonder werksters komt te zitten: controleer temperatuur, vochtigheid en planten.
  • Bladeren die dagenlang niet worden geknipt: misschien vinden ze de plant niet lekker of is die ze slecht bekomen; probeer een andere.
  • Veel werksters en weinig ruimte voor de schimmel: tijd om een module toe te voegen.

Ontsnappingen en barrières

A. octospinosus klimt tegen gladde oppervlakken op, en haar rekruteringsvermogen vraagt veel aandacht voor de aansluitingen en deksels. Een kleine opening waar één werkster doorheen komt, kan daarna door veel meer worden gebruikt, en het chemische spoor doet de rest. In onze ervaring werkt minerale olie vrij goed als ontsnappingsbarrière:

  • Een strook minerale olie boven aan de wanden van het foerageergebied, dun en ononderbroken. Vernieuw haar als je ziet dat er stof of vuil op komt.
  • Goed sluitende deksels op alle modules.
  • Stevige aansluitingen tussen modules en buizen; controleer ze vaak, vooral als de kolonie groeit.
  • Fijne ventilatieroosters, waar zelfs de kleinste werksters niet doorheen passen.
  • Niets dat als brug kan dienen: geen takken of bladeren die vlak bij de barrière tegen de wand leunen.
  • Voorzichtig bij het openen om bladeren te geven of de afvalruimte te legen: open zo weinig mogelijk, werk rustig en sluit af als je klaar bent.

Hantering en veiligheid

De grote werksters kunnen hard bijten, maar we beschouwen A. octospinosus niet als een gevaarlijke soort voor de verzorger in dezelfde zin als een grote Myrmecia of een Pogonomyrmex maricopa. Het grootste risico geldt voor de kolonie zelf en haar gewas. Een huishoudinsecticide, een agressieve luchtverfrisser, een verontreinigde plant, een kamer die onder water staat of een langdurig temperatuurprobleem kan veel meer schade aanrichten dan de kleine dagelijkse fouten bij het voeren.

Hanteer ze met entomologisch gereedschap, zoals een zacht penseel of een zacht pincet, nooit met je handen, en werk langzaam om de tuin en de koningin niet te beschadigen. Voeg geen verschillende kolonies samen. Het is een exotische soort, die in tropische klimaten een plaag is geworden (zie «De fourmi-manioc: de bladsnijdersmier die Guadeloupe veroverde»): laat haar in geen geval vrij.

Als je deze principes eenmaal begrijpt, is een goed gevestigde kolonie verrassend eenvoudig te kweken.

Wat je niet moet doen

  • Planten gebruiken van onbekende herkomst, van de bloemist, pas gekocht bij een kwekerij of geplukt naast behandelde gewassen of wegen.
  • Ze oleander, tabak of andere giftige planten geven, of erop vertrouwen dat de kolonie een gevaarlijke plant «heus wel» zal weigeren.
  • Plassen laten ontstaan in de schimmelbak, of de tuin rechtstreeks nat maken.
  • De schimmel hermetisch afsluiten, of hem verwarmen met een sterke warmtebron tegen de bak aan.
  • De tuin uit elkaar halen of in stukken breken om te zien hoe hij er vanbinnen uitziet.
  • Roosters of scheidingen in de schimmel plaatsen die de werksters tegenhouden.
  • Routinematig schimmel van verschillende kolonies mengen, kolonies samenvoegen of vreemde koninginnen toevoegen.
  • De afvalruimte naast de schimmel zetten, of bladeren laten wegrotten in het foerageergebied.
  • Behandeld fruit of behandelde groente ongewassen geven, of van nectar een routine maken: een beetje eens per twee weken is genoeg, en zelfs dat is niet nodig.
  • De mieren die in de buis met reserveschimmel zitten, bij de kolonie voegen.
  • Insecticiden, luchtverfrissers of spuitbussen in de buurt van het formicarium gebruiken.
  • Ze een koude diapauze geven.
  • De barrières verwaarlozen: kieren, losse aansluitingen of roosters laten zitten waar de kleinste werksters doorheen passen, of de olie niet vernieuwen.
  • Ze met de handen hanteren, of ze vrijlaten.

Wetenschappelijke bronnen

Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Acromyrmex octospinosus en bladsnijdersmieren, en op de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:

  1. Mera-Rodríguez, D., Fernández-Marín, H. & Rabeling, C. (2025). Phylogenomic approach to integrative taxonomy resolves a century-old taxonomic puzzle and the evolutionary history of the Acromyrmex octospinosus species complex. Systematic Entomology 50: 469–494. doi:10.1111/syen.12665
  2. Agavekar, G. et al. (2025). A haplotype-resolved chromosome-scale genome assembly and annotation for the leafcutter ant, Acromyrmex octospinosus. Genome Biology and Evolution 17: evaf047. doi:10.1093/gbe/evaf047
  3. Lewis, T. (1975). Colony size, density and distribution of the leaf-cutting ant, Acromyrmex octospinosus (Reich) in cultivated fields. Transactions of the Royal Entomological Society of London 127: 51–64. doi:10.1111/j.1365-2311.1975.tb00552.x
  4. Muscedere, M. L., Berglund, J. L. & Traniello, J. F. A. (2011). Polymorphism and division of labor during foraging cycles in the leaf-cutting ant Acromyrmex octospinosus (Formicidae; Attini). Journal of Insect Behavior 24: 94–105. doi:10.1007/s10905-010-9239-3
  5. Currie, C. R., Poulsen, M., Mendenhall, J., Boomsma, J. J. & Billen, J. (2006). Coevolved crypts and exocrine glands support mutualistic bacteria in fungus-growing ants. Science 311: 81–83. doi:10.1126/science.1119744
  6. Barke, J. et al. (2010). A mixed community of actinomycetes produce multiple antibiotics for the fungus farming ant Acromyrmex octospinosus. BMC Biology 8: 109. doi:10.1186/1741-7007-8-109
  7. Fladerer, J.-P. & Bucar, F. (2022). Behavioral specialization of workers of the leafcutter ant Acromyrmex octospinosus (Hymenoptera: Formicidae) with an external bacterial layer. Journal of Insect Behavior 35: 127–135. doi:10.1007/s10905-022-09806-3
  8. Ortius-Lechner, D., Maile, R., Morgan, E. D. & Boomsma, J. J. (2000). Metapleural gland secretion of the leaf-cutter ant Acromyrmex octospinosus: new compounds and their functional significance. Journal of Chemical Ecology 26: 1667–1683. doi:10.1023/A:1005543030518
  9. Dhodary, B., Schilg, M., Wirth, R. & Spiteller, D. (2018). Secondary metabolites from Escovopsis weberi and their role in attacking the garden fungus of leaf-cutting ants. Chemistry – A European Journal 24: 4445–4452. doi:10.1002/chem.201706071
  10. Boulogne, I. et al. (2012). Acromyrmex octospinosus (Hymenoptera: Formicidae) management. Part 1: Effects of TRAMIL's insecticidal plant extracts. Pest Management Science 68: 313–320. doi:10.1002/ps.2267
  11. Nehring, V., Boomsma, J. J. & d'Ettorre, P. (2012). Wingless virgin queens assume helper roles in Acromyrmex leaf-cutting ants. Current Biology 22: R671–R673. doi:10.1016/j.cub.2012.06.038
  12. Boomsma, J. J., Fjerdingstad, E. J. & Frydenberg, J. (1999). Multiple paternity, relatedness and genetic diversity in Acromyrmex leaf-cutter ants. Proceedings of the Royal Society B 266: 249–254. doi:10.1098/rspb.1999.0629
  13. Fernández-Marín, H., Zimmerman, J. K. & Wcislo, W. T. (2003). Nest-founding in Acromyrmex octospinosus (Hymenoptera, Formicidae, Attini): demography and putative prophylactic behaviors. Insectes Sociaux 50: 304–308. doi:10.1007/s00040-003-0687-z
  14. Mikheyev, A. S. (2008). History, genetics and pathology of a leaf-cutting ant introduction: a case study of the Guadeloupe invasion. Biological Invasions 10: 467–473. doi:10.1007/s10530-007-9144-7
Moeilijkheidsgraad
Gemiddeld
1 Beoordelingen

Preciosas
Me tocaron en el sorteo junto al hormiguero y la verdad que muy bien, un día desde que me las mandó con su hongo y una buena cantidad de hormigas. Las hormigas son preciosas y muy vistosas, muy diferentes a lo que estamos acostumbrados por el tema de las hojas y los pétalos. Muy muy contento.
Door Lucas op 08-11-2026
Commentaar (0)
Geen klantenbeoordelingen op het moment.

16 andere producten in dezelfde categorie: