Iridomyrmex purpureus
Żwirowe kopce podziurawione wejściami, czyste ścieżki między gniazdami i tysiące robotnic, które nie zatrzymują się nawet w pełnym słońcu. Iridomyrmex purpureus to pani otwartego australijskiego buszu: dzieli każdą kolonię na kilka gniazd, spory graniczne rozstrzyga rytualnymi pojedynkami „bokserskimi”, a padlinę ogryza do kości w kilka tygodni. Nie żądli: gryzie i broni się wonną wydzieliną, której chemia dała nazwę całej rodzinie cząsteczek, irydoidom. Dzienna, żarłoczna i niestrudzona, to pokaz aktywności dla każdego, kto zaczyna przygodę z mrówkami australijskimi. Kolonie i królowe. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
Australijska mrówka o rudawej głowie, z purpurowymi i niebieskawymi refleksami, niestrudzenie aktywna od świtu do zmierzchu. Odporna, dzienna i żarłoczna: je owady, mięso i dużo cukru. Gryzie, ale nie żądli: nie ma funkcjonalnego żądła. Jedna królowa w kolonii. QBIK ONE z serii Alpha, raczej suche gniazdo z nieco wilgotniejszą strefą, 24-28 °C ze strefą 28-30 °C, nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu, obfite i urozmaicone białko oraz łagodne zimowanie przez około 3 miesiące, od grudnia do lutego, w 12-15 °C. Przeprowadzka przez wysypanie. Świetnie się wspina: bariera i pokrywa zawsze.
Iridomyrmex purpureus (F. Smith, 1858) to jedna z najbardziej znanych mrówek Australii. Na południowym wschodzie tego kontynentu wystarczy wyjść w teren, żeby znaleźć jej kopce ze żwiru, oczyszczone z trawy i podziurawione wejściami, z tysiącami rudawych robotnic, które bez przerwy wchodzą i wychodzą w pełnym słońcu. Jej angielska nazwa, „meat ant”, mówi wszystko: zlatują się do każdej padliny i zostawiają z niej same kości, ale też polują, zbierają nektar i opiekują się na drzewach drobnymi owadami ssącymi w zamian za ich spadź.
To mrówka z podrodziny Dolichoderinae, tej samej co mrówka argentyńska, więc nie żądli ani nie pryska kwasem mrówkowym: gryzie i broni się wonną wydzieliną. Za wyglądem zwyczajnej mrówki kryje się zaskakujące społeczeństwo: kolonie rozłożone na wiele gniazd, granice bronione w zrytualizowanych pojedynkach „bokserskich”, królowe, które się nie znoszą, i chemia, która dała nazwę całej rodzinie cząsteczek. W domu to bardzo wdzięczny gatunek na początek przygody z mrówkami australijskimi: odporny, aktywny w dzień i zawsze na widoku.
Biologia
Dlaczego „meat ant”?
Po angielsku nazywa się ją meat ant, od angielskiego „meat”, czyli „mięso”. I w pełni na to zasłużyła. Według Australian Museum martwe zwierzę zostawione na jednym z jej gniazd w ciągu kilku tygodni zostaje ogryzione do kości, a australijscy rolnicy wykorzystywali te mrówki, żeby pozbyć się padliny ze swoich gruntów. Robotnice błyskawicznie znajdują padlinę i ćwiartują ją razem z setkami towarzyszek.
Ale mięso to tylko część jej jadłospisu. Już w 1971 roku australijski ekolog Ettershank opisał zbieraczki wspinające się na drzewa po spadź drobnych owadów ssących, słodką wydzielinę, którą te owady wydalają, a także po nektar kwiatów i nektarników, które niektóre rośliny mają poza kwiatami, oraz po martwe lub umierające owady. W rzeczywistości jest oportunistyczną wszystkożerczynią z wielkim apetytem na cukier, co jest ważne, żeby dobrze ją karmić w domu (zob. „Karmienie”).
Inne angielskie nazwy, pod którymi się pojawia, to gravel ant, od żwiru (gravel) jej kopców, i southern meat ant, z dodatkiem „południowa”, żeby odróżnić ją od krewniaczek z północy.
Miasta pokryte żwirem
Jej gniazda nie da się pomylić z żadnym innym: to niski, odsłonięty kopiec z gołej ziemi, pokryty kamyczkami o średnicy 2-4 mm, kawałkami gałązek, owocami eukaliptusa i suchymi łodygami. Ettershank (1971) zaobserwował, że robotnice wyrywają siewki, które próbują na nim wyrosnąć, i usuwają resztki przyniesione przez wiatr. Kilka danych z jego badań:
- Wiele wejść. Otwory układają się w dość regularny wzór, a każdy prowadzi do własnego systemu korytarzy. Według Greavesa i Hughesa (1974) liczba otworów jest proporcjonalna do liczebności gniazda.
- Płytkie korytarze… i głębokie szyby. Prawie wszystkie korytarze leżą w górnych 15-25 cm, ale niektóre szyby schodzą na 2-3 m. Zimą większa część kolonii chroni się poniżej 25 cm.
- Kamienny kaloryfer. Głębokie wnętrze gniazda jest cieplejsze niż otaczająca gleba, kopiec nagrzewa się rano szybciej, a jego wschodnia strona pozwala zimą zaczynać aktywność wcześniej.
Po co ten żwir? Ettershank zaproponował kilka funkcji, takich jak ochrona gniazda przed erozją przez deszcz czy zbieranie rosy, choć sam zastrzegał, że nie zostały one dowiedzione. Potwierdzono natomiast, że kopiec łagodzi wahania temperatury: w populacji z chłodnego skraju zasięgu Greenslade (1975) zauważył, że kopce uszkodzone przez człowieka bardziej cierpiały zimą, w porze roku, która najbardziej ograniczała gatunek. A skala robi wrażenie: według Australian Museum jedno gniazdo może mieścić nawet około 64 000 mrówek.
Jedna kolonia, wiele gniazd
Kolonia tej mrówki prawie nigdy nie mieszka w jednym kopcu. Jest polidomiczna: rozkłada się na kilka gniazd połączonych oczyszczonymi ścieżkami, po których robotnice chodzą tam i z powrotem. Na terenie 1 × 1 km niedaleko Hillston, w Nowej Południowej Walii, Ellen van Wilgenburg i jej współpracownicy z Uniwersytetu w Melbourne naliczyli ponad 1000 gniazd należących do 140 kolonii, średnio około 7 gniazd na kolonię i przypadki nawet 16. Australian Museum mówi o zespołach połączonych gniazd rozciągających się nawet na 650 m.
Po co tyle gniazd? W 2007 roku van Wilgenburg i Mark Elgar śledzili te 140 kolonii przez dwa lata i znaleźli odpowiedź na drzewach:
- Gniazda podążają za pokarmem. Rozmieszczenie gniazd każdej kolonii odpowiada rozmieszczeniu drzew z owadami wytwarzającymi spadź.
- Nowe bliżej. Nowo budowane gniazda powstają bliżej tych drzew niż gniazda już istniejące.
- Rozdział w dwóch etapach. Większość pokarmu trafia do najbliższego gniazda, a stamtąd inne robotnice rozprowadzają go do pozostałych.
Polidomia, jak podsumowują, to sposób na skuteczniejsze zdobywanie pokarmu: zamiast znosić wszystko do domu z daleka, kolonia przybliża dom do jedzenia.
Siostry, ale z innego gniazda
Można by sądzić, że wszystkie gniazda kolonii działają jak jedna wielka, zgodna rodzina. Nie do końca tak jest. W 2006 roku ten sam zespół stawiał naprzeciw siebie robotnice z różnych gniazd i analizował węglowodory ich kutykuli, „chemiczny podpis”, po którym mrówki się rozpoznają:
- Robotnice prawie nigdy nie atakują towarzyszek z własnego gniazda, ale często atakują robotnice z innego gniazda własnej kolonii.
- Każda kolonia, a w jej obrębie każde gniazdo, ma własny profil chemiczny: zapach kolonii jest tylko częściowo wspólny dla wszystkich gniazd.
- Robotnice z kolonii o wielu gniazdach są mniej agresywne wobec obcych osobników swojego gatunku niż robotnice z kolonii o niewielu gniazdach, być może dlatego, że są przyzwyczajone do większej różnorodności zapachów.
Każde gniazdo ma, by tak rzec, własny akcent. A według badań genetycznych tego zespołu robotnice pozostają wierne gniazdu, w którym się urodziły.
Boks na granicy
Najsłynniejszy jest sposób, w jaki ta mrówka rozwiązuje konflikty. Sąsiednie kolonie dzielą teren na wyłączne terytoria (Greenslade 1975), a granic nie wyznacza żadna fizyczna przeszkoda, tylko same robotnice. W 1982 roku G. i J. A. Ettershankowie opisali, jak to robią: w zrytualizowanych walkach, bardzo stereotypowych, w których dwie robotnice stają naprzeciw siebie, badają się czułkami, otwierają żuwaczki i uderzają przednimi nogami w czymś w rodzaju „boksu”, czasem chwytając się za żuwaczki. Co najbardziej zaskakuje:
- Prawie bez ofiar. Obrażenia są rzadkie i lekkie, a na każdym etapie pojedynku jedna z rywalek może się wycofać i przerwać konflikt.
- Wojny na wyczerpanie. Starcia w tym samym punkcie granicy mogą trwać miesiącami i powtarzać się latami.
- W większości teatr. W 2005 roku van Wilgenburg, van Lieshout i Elgar obliczyli, że około 95% interakcji między koloniami ma charakter rytualny. Walki na śmierć i życie zdarzają się głównie wtedy, gdy robotnica wejdzie na cudze terytorium i zaatakuje ją mieszkanka.
Nowsze badania zespołu Elgara wskazują, że te zbiorowe pokazy informują każdą kolonię o względnej wielkości sąsiadki, choć, jak głosi tytuł jednej z prac, te mrówki „oszczędnie gospodarują prawdą”: nie zawsze pokazują wszystko, co mają. Inna praca z 2020 roku sugeruje, że bronią w ten sposób przede wszystkim zasobów, takich jak drzewa ze spadzią, a nie samego terenu. W praktyce kolonia, która pokazuje więcej sił, zyskuje teren bez potrzeby rzezi.
Kilka królowych, które się nie znoszą: oligoginia
Ile królowych ma kolonia? Podstawową pracą jest artykuł Berta Hölldoblera i Normana Carlina z Uniwersytetu Harvarda, opublikowany w 1985 roku. Badali gniazda w pobliżu Canberry i opisali osobliwą organizację, którą nazwali oligoginią, „niewiele królowych”:
- W młodych koloniach z kilkoma królowymi ustalają one hierarchię w zrytualizowanych pojedynkach na czułki. Dominująca hamuje składanie jaj przez pozostałe, a walki fizyczne są rzadkie.
- Robotnice nie opowiadają się po żadnej stronie. Traktują wszystkie królowe jednakowo i tolerują je nawet wtedy, gdy gniazdo liczy już kilka tysięcy robotnic.
- W miarę wzrostu kolonii królowe stają się wobec siebie nietolerancyjne i rozdzielają się na zawsze w różnych częściach gniazda. Po rozdzieleniu składają mniej więcej tyle samo jaj.
Czy to częste? Zależy to przede wszystkim od wieku kolonii. Młode kolonie mają prawie zawsze jedną królową: w populacji kolonii młodszych niż 14 lat koło Hillston robotnice każdej kolonii pochodziły od jednej królowej zapłodnionej przez jednego samca (van Wilgenburg, Mulder i Elgar 2006). Natomiast w starszych populacjach Australii Południowej i Wiktorii analizy genetyczne wskazują, że część dojrzałych gniazd gromadzi kilka królowych, często niespokrewnionych ze sobą: królowe adoptowane albo kolonie, które się połączyły (Carew, Tay i Crozier 1997).
Ważna uwaga dla hodowcy: w publikacjach mowa jest o królowych, które się unikają, a nie o królowych, które się zabijają. Nie ma natomiast żadnych danych o tym, co się dzieje, gdy kilka królowych nie ma miejsca, żeby się rozdzielić, jak w probówce czy w małym formikarium. Dlatego w Antomas hodujemy jedną królową w kolonii (zob. „Jedna królowa w kolonii”).
Cztery sposoby zakładania kolonii
Większość gatunków mrówek ma tylko jeden sposób na start. Ta mrówka ma cztery, według Hölldoblera i Carlina (1985):
- Samotna królowa, która zamyka się w komorze i wychowuje pierwsze robotnice z własnych zapasów, nie wychodząc po pokarm: to zakładanie klaustralne, najczęstsze.
- Kilka królowych razem, czyli pleometroza. W wykopaliskach koło Canberry ogromna większość świeżo założonych gniazd miała jedną królową, a tylko nieliczne dwie lub trzy.
- Przez pączkowanie: grupa robotnic z istniejącej kolonii zakłada gniazdo satelitarne, które z czasem się usamodzielnia.
- Przez adopcję: świeżo zapłodnione królowe wykopują komorę obok dojrzałego gniazda, prawdopodobnie własnego, i w końcu zostają do niego włączone.
Greaves i Hughes, którzy badali populację koło Canberry w latach 1949-1954, stwierdzili, że tam, gdzie to możliwe, wzrost przez pączkowanie daje lepsze wyniki niż zakładanie kolonii przez samotną królową, a terytoria kolonii, które giną, zajmują sąsiadki, ich gniazda satelitarne lub nowe kolonie. Loty godowe odbywają się wiosną na półkuli południowej, głównie w październiku i po deszczu: najpierw wylatują samce, a potem uskrzydlone samice.
Pani skały
W Australii Iridomyrmex to najliczniejsza i ekologicznie najbardziej wpływowa grupa mrówek, a ekolog Alan Andersen zalicza je do „dominujących Dolichoderinae”: bardzo aktywnych, agresywnych i typowych dla otwartych, ciepłych terenów. Ten gatunek to podręcznikowy przykład. W 2004 roku Heloise Gibb i Dieter Hochuli zmierzyli jej dominację na wychodniach piaskowca koło Sydney:
- Wszechobecna. Pojawiała się na 95-100% tras w odległości do 20 m od gniazda i stanowiła do 82% policzonych mrówek i 84% biomasy mrówek na skale.
- Niepokonana przy przynęcie. Znalazła wszystkie przynęty z miodem w niecałe 5 minut, nigdy nie została z nich wyparta i utrzymała 80% tych, które odkryła.
- Ale nie kontroluje wszystkiego. Po wykluczeniu jej za pomocą klatek przez rok pozostałych mrówek wiosną i latem przybyło, ale skład zespołu się nie zmienił. Jej wpływ, jak podsumowali, jest bardziej ograniczony, niż sądzono.
Na tropikalnej północy, z krewniaczką z tej samej grupy, I. sanguineus, Andersen i Patel (1994) zobaczyli coś bardziej drastycznego: po odgrodzeniu tej mrówki liczba mrówek i gatunków przy przynętach prawie się podwoiła.
Pasterki spadzi i nocna zmiana
Duża część energii kolonii pochodzi z drzew, gdzie robotnice opiekują się drobnymi ssącymi pluskwiakami i zbierają ich spadź. Jak widzieliśmy, kolonia rozmieszcza nawet swoje gniazda w zależności od tych drzew. Ale nie jest na nich sama: Camponotus consobrinus korzysta z tych samych zasobów nocą, gdy ta dzienna mrówka już się wycofała. To prawdziwy podział zmian.
Podział nie bez podstępów: jak podają Hölldobler i Wilson, jej robotnice potrafią zatykać kamyczkami i ziemią wejścia do gniazda C. consobrinus, żeby opóźnić jej wyjście. Utrzymują też relacje z motylami modraszkowatymi: według Australian Museum opiekują się gąsienicami Jalmenus ictinus, które dają im słodkie wydzieliny, a polują na gąsienice niektórych gatunków Ogyris.
Mrówka, która dała nazwę irydoidom
Jeśli zaniepokoisz tę mrówkę, poczujesz to nosem. Jak wszystkie Dolichoderinae nie ma kwasu mrówkowego, który jest domeną Formicinae, lecz gruczoł analny, z którego przez czubek odwłoka wydziela lotną substancję o intensywnym zapachu. W 1956 roku australijski chemik George Cavill i jego współpracownicy przeanalizowali te wydzieliny u kilku Iridomyrmex, w tym u tego gatunku, który nazywał się wtedy I. detectus, i znaleźli dwa główne składniki:
- Metyloheptenon (6-metylo-5-hepten-2-on), lotny keton o przenikliwym zapachu.
- Irydodial, związek nowy dla nauki.
Według Cavilla (1970) u tego gatunku stanowią one odpowiednio około 4% i 1% masy ciała, a metyloheptenon służy jednocześnie do obrony i jako feromon alarmowy. Irydodial, razem z iridomyrmecyną innych Dolichoderinae, dał nazwę całej rodzinie cząsteczek: irydoidom, które nazywają się tak od Iridomyrmex. Do tej rodziny należy na przykład nepetalakton z kocimiętki.
Pająk, który idzie za jej alarmem
Metyloheptenon ma jedną wadę: wyczuwają go też inni. W 1996 roku Allan, Elgar i Capon wykazali, że pająk Habronestes bradleyi, łowca wyspecjalizowany w tych mrówkach, odnajduje ofiary, podążając za ich feromonem alarmowym, który robotnice uwalniają, gdy są ranne lub zaniepokojone. A gdzie jest najwięcej zaniepokojonych mrówek? Na granicach między koloniami, gdzie walczą. Pająk przychodzi tam i poluje na walczące robotnice. Był to pierwszy opisany przypadek drapieżnika, który „podsłuchuje” sygnał alarmowy mrówki.
To nie jedyny wróg: w literaturze pojawiają się ptaki, które wykopują królowe, kolczatka, która atakuje gniazda, i gąsienice ciem, które żywią się jej czerwiem we wnętrzu gniazda. A sama ta mrówka poluje też na nieoczekiwane ofiary: Clerke i Williamson (1992) udokumentowali, że zjada młode ropuchy agi, inwazyjnego i jadowitego płaza, który sieje spustoszenie w australijskiej faunie.
Stworzona do upału
To mrówka słońca. Gnieździ się w otwartych, nasłonecznionych miejscach, a cień roślinności jest, według Greavesa i Hughesa (1974), jedną z głównych przyczyn śmierci młodych kolonii. W 2013 roku Nigel Andrew i jego współpracownicy zmierzyli jej odporność w Armidale, na wyżynach Nowej Południowej Walii:
- Krytyczna temperatura maksymalna: 46,1 °C, a temperatura letalna 45,8 °C.
- Błyskawiczne wypady: przez kilka minut zbierają pokarm na glebie gorętszej niż te granice. Przy powierzchni o temperaturze 18,6-57 °C temperatura ich ciała wynosiła od 24,5 do 43,1 °C.
- Aktywne przez cały rok na tym obszarze, choć część swojej biologii dostosowują do chłodu w zależności od pory roku.
- Granica, która się nie przesuwa: nie potrafią zwiększyć tolerancji na ciepło przez aklimatyzację, co niepokoi autorów w kontekście zmiany klimatu.
U gatunku siostrzanego z suchego interioru, I. viridiaeneus, Greenaway (1981) zaobserwował, że robotnice zbierają pokarm tylko w dzień, przy temperaturze powietrza od 14 do 43,5 °C: w pełni lata wychodzą wczesnym rankiem i późnym popołudniem, a zimą w południe.
Pani australijskiego południowego wschodu
Żyje na dużej części południowo-wschodniej Australii: w Nowej Południowej Walii, na Terytorium Stołecznym Australii, w Wiktorii, na południowym wschodzie Australii Południowej i na wschodzie Queenslandu, z bardziej rozproszonymi populacjami na północy i zachodzie; nie ma jej na Tasmanii. Zajmuje widne lasy eukaliptusowe, sawanny z drzewami, wrzosowiska, pobocza dróg, parki i ogrody, zawsze na dobrze zdrenowanych i nasłonecznionych glebach, często piaszczystych lub żwirowych. Poza Australią się nie zadomowiła, choć w Nowej Zelandii przechwytywano okazy z tej grupy w towarach i bagażach przywiezionych z Australii.
Na dużej części jej zasięgu klimat jest umiarkowany lub półsuchy, z gorącymi latami i chłodnymi zimami, podczas których w głębi lądu często zdarzają się przymrozki. Ta zima jest czynnikiem, który najbardziej ogranicza gatunek na chłodnym skraju zasięgu (Greenslade 1975), i stanowi podstawę zimowania, które zalecamy w domu (zob. „Zimowanie”).
Od Formica purpurea do dzisiejszej nazwy
Brytyjski entomolog Frederick Smith opisał ją w 1858 roku jako Formica purpurea, na podstawie robotnicy z Melbourne. W tej samej pracy opisał pod nazwą Formica detecta królową znad rzeki Hunter, która okazała się należeć do tego samego gatunku. Jego opis już wyjaśnia nazwę: głowa, tułów i nogi „żywoczerwone z lekkim purpurowym lub niebieskim odcieniem” i odwłok „lśniąco fioletowy, czasem z miedzianym połyskiem”. Purpureus znaczy po łacinie „purpurowy”, a rodzaj Iridomyrmex, utworzony przez Gustava Mayra w 1862 roku, łączy greckie iris, „tęcza”, i myrmex, „mrówka”, od tych opalizujących połysków.
Przez dużą część XX wieku nazywano ją Iridomyrmex detectus, aż taksonomowie przywrócili purpureus jako nazwę ważną. W 1993 roku Steve Shattuck zrewidował grupę i wykazał, że „meat ant” to w rzeczywistości zespół podobnych gatunków: 11 gatunków podzielonych na cztery kompleksy, w tym I. viridiaeneus czy I. sanguineus, które wcześniej uważano za formy purpureus. Dlatego stare badania warto czytać ostrożnie: niektóre przeprowadzono na innych gatunkach z tej grupy. W Antomas posługujemy się wyłącznie jej nazwą naukową.
Wielkość i morfologia
Średniej wielkości, krzepka mrówka o długich nogach i szybkich ruchach, z jedną kastą robotnic: nie ma żołnierzy ani wyraźnie odrębnych majorów, choć wielkość robotnic dość mocno się różni.
- Ubarwienie. Według rewizji rodzaju autorstwa Hetericka i Shattucka (2011) głowa, a często także przednia część tułowia, jest od pomarańczowej do ceglastoczerwonej, a gaster od brązowego do czarnego. Na przedniej części ciała ma opalizujące refleksy niebieskawe, różowawe, żółtozielone lub purpurowe, które zmieniają się w zależności od światła i populacji.
- Zmienna wielkość, bez kast. U 84 robotnic zmierzonych przez Hetericka i Shattucka szerokość głowy wynosiła od 1,51 do 2,29 mm. To zmienność ciągła, częściowo między populacjami, bez wyraźnych grup wielkości.
- Głowa i oczy. Dobrze rozwinięte oczy, typowe dla mrówki, która zbiera pokarm w dzień, i brak przyoczek u robotnic. Trzonek czułka wystaje poza tylną krawędź głowy.
- Żuwaczki. Silne, którymi gryzą raz za razem, gdy bronią gniazda (Australian Museum).
- Tułów i petiolus. Tułów z krótkimi, sztywnymi, sterczącymi włoskami i przetchlinkami śródtułowia widocznymi jako małe guzki. Petiolus jednoczłonowy, z cienką, pionową łuską.
- Bez funkcjonalnego żądła. U Dolichoderinae żądło jest szczątkowe lub go nie ma, a czubek gastra nie ma acidoporu typowego dla Formicinae. Obrona chemiczna pochodzi z gruczołu analnego (zob. „Mrówka, która dała nazwę irydoidom”).
- Królowa. Uskrzydlona przed lotem godowym i wyraźnie większa od robotnicy. Smith opisał swoją królowę typową jako czarniawobrązową, z rdzawymi czułkami i nogami oraz prawie przezroczystymi skrzydłami, żółtawymi na przedniej krawędzi.
- Rozwój. Jak u wszystkich Dolichoderinae larwy nie przędą kokonu: poczwarki są nagie.
- Chromosomy. n = 9, według badań Croziera (1968) oraz Imaiego i współpracowników (1977).
Przybliżone wymiary
- Robotnice: do 1 cm długości (Museums Victoria; Australian Museum)
- Robotnica typowa: około 8,5 mm („4 linie” angielskie; Smith 1858)
- Robotnice: głowa o długości 1,69-2,31 mm i szerokości 1,51-2,29 mm; trzonek czułka 1,57-2,05 mm (Heterick i Shattuck 2011, 84 robotnice)
- Królowa: około 12,7 mm („6 linii” angielskich; Smith 1858, jeden okaz opisany jako Formica detecta)
Nie znaleźliśmy współczesnego pomiaru królowej ani samca. Liczby 6-8 mm dla robotnic i do 15 mm dla królowej, które krążą w internecie, nie pochodzą z opublikowanych pomiarów, więc wolimy ich nie podawać.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
To jedna z najlepszych furtek do świata mrówek australijskich: odporna, mało wymagająca, jeśli chodzi o jedzenie, aktywna w dzień i zawsze na widoku. Je praktycznie wszystko, dobrze znosi suche gniazdo i nie ma żądła.
Dlaczego nie 1/5? Z powodu czterech szczegółów:
- Wspina się i ucieka. Jest szybka, ciekawska i wykorzysta każdą szczelinę: bariera i pokrywa nie są opcjonalne (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Delikatny start. Małe kolonie na początku rosną powoli i nie warto się śpieszyć z formikarium (zob. „Zakładanie i wzrost kolonii”).
- Ciepło i przestrzeń. To mrówka słońca: potrzebuje ciepła z gradientem, a gdy już ruszy, kolonia rośnie bardzo szybko i domaga się miejsca.
- Charakter. Jest agresywna i gryzie; nic poważnego, ale zawsze warto pracować z narzędziami (zob. „Obsługa i bezpieczeństwo”).
I naprawdę warto. Niewiele mrówek oferuje tyle aktywności: ścieżki pełne robotnic, jedzenie znikające w kilka minut i kolonia, która organizuje się na Twoich oczach. W Antomas możesz kupić Iridomyrmex purpureus, a jeśli pociągają Cię mrówki australijskie, także Rhytidoponera metallica, jej krewniaczkę R. chalybaea oraz C. consobrinus, jej sąsiadkę z nocnej zmiany. A jeśli chcesz zacząć od dużej kolonii, mamy Iridomyrmex purpureus – MegaImperium, już rozwiniętą kolonię tego gatunku.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 24-28 °C w sezonie aktywnym, z nieco cieplejszą strefą 28-30 °C z jednej strony i zawsze z termostatem. Kolonia musi mieć wybór.
- Dlaczego tak: w ciepłych miesiącach w jej zasięgu gleba, w której leżą komory, na głębokości 20-50 cm, ma około 22-28 °C według naszych szacunków opartych na klimacie, a hodowcy zgodnie stosują gniazdo w 22-28 °C z ogrzewaniem z jednej strony.
- Arena: ze światłem i odrobiną ciepła. Cieplejszy punkt w jednym rogu, około 30-32 °C, pozwala im się ogrzewać tak jak na kopcu, ale nigdy całe formikarium.
- W nocy temperatura może spaść o kilka stopni, do około 20-22 °C, bez żadnego problemu.
- Wilgotność: raczej suche gniazdo, około 40-60%, z nieco wilgotniejszą strefą dla czerwiu i suchą areną (zob. „Sucho na zewnątrz, trochę wilgotno w środku”).
- Woda: zawsze, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: gniazdo w ciemności, a arena oświetlona, z normalnym cyklem dnia i nocy. To mrówka dzienna: przy świetle i cieple zobaczysz ją w pełni aktywności.
- Zimowanie: łagodne, około 3 miesięcy, od połowy grudnia do końca lutego, w 12-15 °C (zob. „Zimowanie”).
Sucho na zewnątrz, trochę wilgotno w środku
To mrówka dobrze zdrenowanych gleb i suchego klimatu, która znosi suchość znacznie lepiej niż większość gatunków tropikalnych. Hodowcy zgodnie stosują tę samą formułę: raczej suche gniazdo z jednym kątem lub komorą nieco wilgotniejszą oraz sucha i przewiewna arena. W ten sposób kolonia sama wybiera, gdzie umieścić czerw.
- Nawilżaj tylko część gniazda, nigdy całość, i bez zalewania.
- Bez kropel na ściankach: jeśli widzisz kondensację, przestań nawilżać na kilka dni i przewietrz.
- Jeśli tłoczą się w jednym rogu, hodowcy odczytują to jako sygnał, że reszta gniazda jest zbyt sucha lub zbyt zimna.
- Resztki usuwaj w ciągu 24 godzin: przy tak dużej ilości mięsa i cukru zapomniane jedzenie szybko pleśnieje.
Polecane formikaria
W Antomas polecamy serię Qbik Alpha od Anthouse: modułowe formikaria, raczej suche, które pasują do gatunku wolącego suche gniazdo z nieco wilgotniejszą strefą i pozwalają dokładać moduły w miarę wzrostu kolonii. Na początek QBIK ONE:
Gdy kolonia go zapełni, kolejnym krokiem jest QBIK DUO:
Moduł zawsze dopasowany do kolonii: to błąd najczęściej wymieniany przez hodowców tego gatunku. W zbyt dużym formikarium puste komory zamieniają się w śmietnik, z pleśnią i roztoczami, a kolonia się rozprasza i stresuje. Rozbudowuj, gdy zobaczysz robotnice stojące bez ruchu na arenie, bez miejsca w środku. Ponieważ w naturze kolonia rozkłada się na kilka gniazd, przy dużej kolonii możesz stopniowo łączyć moduły i areny. Uzupełnij zestaw tak:
- Obszerna arena. Są bardzo aktywne i przemierzają dużo terenu; jeśli chcesz, rozsyp cienką warstwę piasku z odrobiną drobnego żwiru, jak na ich kopcach.
- Ciepło z jednej strony, z termostatem, i punkt światła i ciepła w jednym rogu areny, z dala od poidełka.
- Woda w probówce z watą i poidełko na nektar, nigdy wata.
- Bariera na całym obwodzie areny i dobrze dopasowana pokrywa (zob. „Ucieczki i bariery”).
Jedna królowa w kolonii
Nasze kolonie przychodzą z jedną królową i jej czerwiem i tak zalecamy je trzymać.
- W naturze młode kolonie mają prawie zawsze jedną królową. Niektóre dojrzałe kolonie mają ich kilka, ale żyją one oddzielnie, w różnych częściach gniazda, i nie tolerują się nawzajem (zob. „Kilka królowych, które się nie znoszą: oligoginia”).
- W formikarium nie mają się gdzie rozdzielić i nie ma żadnych opublikowanych danych ani doświadczeń hodowców, które dowodziłyby, że kilka królowych dobrze współżyje w niewoli. Dlatego w Antomas nie zalecamy łączenia królowych.
- Nie łączy się też kolonii ani nie miesza robotnic z różnych formikariów: w naturze atakują robotnice innych kolonii, a nawet z innego gniazda własnej.
Zakładanie i wzrost kolonii
W naturze królowa zakłada kolonię klaustralnie: zamyka się i wychowuje pierwsze robotnice, nie wychodząc po pokarm. Nasze kolonie mają już ten etap za sobą, ale wciąż są małe, a pierwszy odcinek wymaga cierpliwości:
- Od jaja do robotnicy mija około 6-9 tygodni w 24-28 °C, zgodnie z relacjami hodowców; przy mniejszym cieple znacznie dłużej.
- Nieśmiały start. Australijscy hodowcy opowiadają, że pierwsze robotnice potrafią przez dłuższy czas siedzieć ukryte i nieaktywne. Nie martw się: to normalne.
- Wybuchowe przyspieszenie. Po tym etapie, przy cieple i obfitym jedzeniu, czerw rośnie w zaskakującym tempie. Jeden australijski hodowca opisuje kolonię, która w pełni lata w ciągu miesiąca przeszła od pierwszych robotnic do około 16, z ponad dwudziestoma jajami, a do tego larwami i poczwarkami.
- Na początku w probówce. Hodowcy trzymają kolonię w probówce do 15-30 robotnic albo przenoszą ją wcześniej, jeśli probówka się zabrudzi lub skończy się w niej woda. Potem do QBIK ONE.
- Jedzenie od pierwszego dnia: kropla nektaru w poidełku i małe ofiary, takie jak Thermobia albo muszka owocowa. To, co zostanie, usuń następnego dnia.
Przyjazd i przeprowadzka przez wysypanie
Po odebraniu kolonii zostaw ją w spokojnym, ciemnym miejscu w 24-26 °C, sprawdź, czy ma wodę, i podaj kroplę nektaru oraz małą ofiarę. Do przeniesienia do formikarium w Antomas stosujemy przeprowadzkę przez wysypanie:
- Przygotuj wcześniej formikarium, z gotową wilgotną strefą, wodą na miejscu, a przede wszystkim z już nałożoną barierą: są bardzo szybkie.
- Pracuj nad tacą, z długą pęsetą i miękkim pędzelkiem, nigdy rękami.
- Otwórz probówkę na arenie, obok wejścia do gniazda, i delikatnie wysyp królową, robotnice i czerw, pomagając maruderkom pędzelkiem.
- Zamknij pokrywę i zostaw gniazdo w ciemności. Po krótkim czasie przeniosą czerw do środka.
Przy późniejszej przeprowadzce do większego modułu stosuj tę samą metodę.
Karmienie
Cukier, prawie codziennie. W naturze duża część jej energii pochodzi ze spadzi i nektaru, a w domu bardzo to docenia. W Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu, a inny nektar lub słodki płyn, np. rozcieńczony miód, 1-2 razy w tygodniu. Do nektaru możesz też dodać trochę białka. Podawaj go zawsze w poidełku, w którym kropla jest „rozlana” i łatwo dostępna, i nigdy na wacie, która pleśnieje i szybko psuje płyn. Niektórzy hodowcy opowiadają, że ich małe kolonie ignorowały miód, a przyjmowały inne cukry, np. kawałeczek winogrona: jeśli go nie biorą, spróbuj innej formy.
Białko: obficie i z urozmaiceniem. Królowa potrzebuje go do składania jaj, a larwy do wzrostu, a ten gatunek ma żarłoczny apetyt. Z doświadczenia Antomas im więcej białka dostają, tym szybciej i liczniej rosną kolonie. Jeśli często dbasz o formikarium i usuwasz resztki w ciągu 24 godzin, lepiej dać za dużo niż za mało; jeśli nie będziesz mógł sprzątać, lepiej nie przekarmiać. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień:
- Thermobia domestica: mała i miękka ofiara, idealna dla młodych kolonii.
- Świerszcze (Acheta domesticus) i karaczany runner (Shelfordella lateralis), małe lub pocięte, dopóki kolonia jest mała.
- Karaczany dubia (Blaptica dubia) i mączniki (Tenebrio molitor), świeżo uśmiercone lub w kawałkach.
- Skoczogonki (Sinella curviseta) i bezskrzydłe muszki owocowe, idealne na pierwsze tygodnie.
- Od czasu do czasu mięso. Ta mrówka zasługuje na swoją angielską nazwę: w Antomas dajemy im też czasem kawałeczek surowego, nieprzyprawionego mięsa, np. kurczaka lub indyka. Usuń go następnego dnia, bo szybko się psuje.
Kupuj owady od zaufanego dostawcy: owady traktowane insektycydami mogą zabić kolonię. Nasiona nie są potrzebne.
Woda: zawsze, w probówce z watą, oddzielnie od cukru.
Zimowanie
Żadne badanie nie wykazało, że potrzebuje obowiązkowego zimowania, a w niektórych częściach zasięgu widuje się ją aktywną przez cały rok (Andrew et al. 2013). Ale jej zima jest prawdziwa:
- Chłodna zima. W centrum jej zasięgu średnia temperatura powietrza od czerwca do sierpnia wynosi około 7-12 °C, z częstymi przymrozkami w głębi lądu. Szacujemy, że w głębokich komorach, gdzie kolonia spędza zimę, temperatura utrzymuje się na poziomie około 8-13 °C.
- Mniejsza aktywność. Zimą kolonia wycofuje się poniżej 25 cm (Ettershank 1971) i w zależności od obszaru wychodzi tylko w cieplejszych godzinach albo prawie przestaje zbierać pokarm. U gatunku siostrzanego robotnice nie wychodzą, gdy powietrze ma poniżej około 14 °C (Greenaway 1981).
- Chłód jako granica. Na chłodnym skraju zasięgu zima jest głównym czynnikiem ograniczającym jej populacje (Greenslade 1975).
Dlatego w Antomas zalecamy łagodne zimowanie przez około 3 miesiące, od połowy grudnia do końca lutego, w 12-15 °C, co odpowiada zimie w jej zasięgu:
- Stopniowe wejście w listopadzie. Wyłącz ciepłą strefę i obniżaj temperaturę powoli przez 2-3 tygodnie, ograniczając białko.
- Podczas zimowania: zawsze woda, trochę nektaru i prawie żadnego białka. Niepokój kolonię jak najmniej. Nie przekraczaj 15 °C, bo powyżej zaczynają zbierać pokarm, i nie schodź poniżej około 10 °C.
- Co zobaczysz. Z doświadczenia Antomas w tym okresie normalne jest wiele larw, które nie rosną, i brak jaj oraz poczwarek. Gdy wróci ciepło, wychów czerwiu rusza na nowo.
- Stopniowe wyjście w marcu, aż do powrotu do 24-28 °C z ciepłą strefą, i białko, gdy tylko zobaczysz czerw.
- Małe kolonie: lepiej krótsze i cieplejsze zimowanie, 6-8 tygodni w 15-18 °C.
- Gdzie: nieogrzewany pokój często nie jest wystarczająco chłodny; zwykle sprawdzi się garaż, piwnica lub chłodziarka do wina.
Pamiętaj, że w jej zasięgu pory roku są odwrócone w stosunku do naszych. Jeśli dostaniesz kolonię jesienią i przychodzi z zegarem półkuli południowej, właśnie skończyła swoją zimę: możesz utrzymać ją aktywną przez tę pierwszą zimę i robić normalne zimowanie od następnego roku. Jeśli sama zwolni, wystarczy krótki odpoczynek w 15-18 °C.
Na wideo: mięsożerne imperium
Dwa krótkie filmy Anthouse z koloniami tego gatunku w pełni aktywności:
Imperium mrówek pożerających mięso: Iridomyrmex purpureus na kanale Anthouse.
Imperium krwi chce mięsa: kolonia w pełni aktywności na kanale Anthouse.
Zachowanie i obserwacja
Aktywna od świtu do zmierzchu. Przy świetle i cieple robotnice bez wytchnienia przemierzają arenę, tworzą ścieżki między gniazdem a jedzeniem i rzucają się grupą na każdą ofiarę. To jeden z tych gatunków, które nigdy nie wydają się stać w miejscu.
Żarłoczna. Hodowcy zgodnie twierdzą, że „nigdy nie przestają jeść”. Zobaczysz, jak ofiara w krótkim czasie znika, poćwiartowana przez wiele robotnic, i jak poidełko zapełnia się mrówkami.
Obrona. Są agresywne wobec każdego intruza. Jeśli uderzysz w formikarium albo gwałtownie je otworzysz, wyjdą masowo, żeby go bronić z otwartymi żuwaczkami, i poczujesz zapach ich wydzieliny alarmowej.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić gniazdo w ciemności, a arenę oświetloną, i obserwować je delikatnie, ingerując jak najmniej.
Sygnały alarmowe:
- Kolonia nie rośnie w pełni sezonu: sprawdź temperaturę i białko.
- Robotnice stłoczone w jednym kącie: reszta gniazda może być zbyt sucha lub zbyt zimna.
- Pleśń lub resztki w komorach: za dużo wilgoci albo zostaje nieusunięte jedzenie.
- Wiele robotnic stojących bez ruchu na arenie, bez miejsca w środku: czas na rozbudowę.
Ucieczki i bariery
Tu trzeba uważać najbardziej. Iridomyrmex wspinają się po gładkich powierzchniach, nawet do góry nogami, a hodowcy zgodnie twierdzą, że ta mrówka jest szybka, ciekawska i potrafi wykorzystać każdą szczelinę. Według nich do ucieczek dochodzi przede wszystkim podczas karmienia.
- Bariera w górnej części ścianek areny: olej parafinowy lub PTFE (Fluon). Odnawiaj ją, gdy tylko zbierze kurz, piasek lub resztki, bo traci wtedy skuteczność.
- Dobrze dopasowana pokrywa, bez szczelin w połączeniach i korkach.
- Nic, co działa jak most do bariery: ani długich gałązek, ani zapomnianej pęsety, ani opartych rurek.
- Przy karmieniu otwieraj tylko tyle, ile trzeba, i zostawiaj jedzenie z dala od ścianek.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie żądli: gryzie. Jak reszta Dolichoderinae nie ma funkcjonalnego żądła. Broni się, gryząc, często kilka razy z rzędu, i wydzielając z czubka odwłoka swoją wonną substancję. Ugryzienie jest nieprzyjemne, ale nie groźne; dlatego niektórzy odważają się włożyć rękę do miski pełnej tych mrówek. Mimo to na co dzień warto pracować spokojnie i z narzędziami: przy ich szybkości i liczebności ręka włożona na arenę w kilka sekund pokrywa się robotnicami.
- Zawsze z narzędziami: długa pęseta, miękki pędzelek, a do przeprowadzek probówki i łączniki.
- Otwieraj formikarium tylko tyle, ile trzeba, pracuj nad tacą i zamknij je po skończeniu.
- Jeśli w domu są małe dzieci lub zwierzęta, formikarium zawsze zamknięte i poza ich zasięgiem.
- Jeśli Cię ugryzą, delikatnie usuń mrówki i umyj to miejsce.
To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Otwierać formikarium bez bariery i narzędzi albo zaniedbywać barierę.
- Łączyć królowe lub kolonie albo mieszać robotnice z różnych formikariów.
- Przenosić małą kolonię do ogromnego formikarium.
- Moczyć całe gniazdo albo dopuszczać do kondensacji na ściankach.
- Trzymać ją w chłodzie i w cieniu w pełni sezonu: potrzebuje ciepła z gradientem i światła.
- Podawać nektar na wacie albo zostawiać resztki mięsa lub ofiar dłużej niż dobę.
- Dawać zawsze tego samego owada albo skąpić białka, gdy są larwy.
- Robić zbyt ciepłe zimowanie, powyżej 15 °C, albo gwałtownie zmieniać temperaturę przy wejściu w nie lub wyjściu z niego.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Iridomyrmex purpureus i jej grupie gatunków, danych klimatycznych z jej zasięgu oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze źródła:
- Cavill, G. W. K., Ford, D. L. & Locksley, H. D. (1956). The chemistry of ants. I. Terpenoid constituents of some Australian Iridomyrmex species. Australian Journal of Chemistry 9: 288–293. doi:10.1071/CH9560288
- Greaves, T. & Hughes, R. D. (1974). The population biology of the meat ant. Journal of the Australian Entomological Society 13: 329–351. doi:10.1111/j.1440-6055.1974.tb02212.x
- Ettershank, G. & Ettershank, J. A. (1982). Ritualised fighting in the meat ant Iridomyrmex purpureus (Smith) (Hymenoptera: Formicidae). Journal of the Australian Entomological Society 21: 97–102. doi:10.1111/j.1440-6055.1982.tb01772.x
- Hölldobler, B. & Carlin, N. F. (1985). Colony founding, queen dominance and oligogyny in the Australian meat ant Iridomyrmex purpureus. Behavioral Ecology and Sociobiology 18: 45–58. doi:10.1007/BF00299237
- Shattuck, S. O. (1993). Revision of the Iridomyrmex purpureus species-group (Hymenoptera: Formicidae). Invertebrate Taxonomy 7: 113–149. doi:10.1071/IT9930113
- Allan, R. A., Elgar, M. A. & Capon, R. J. (1996). Exploitation of an ant chemical alarm signal by the zodariid spider Habronestes bradleyi Walckenaer. Proceedings of the Royal Society of London B 263: 69–73. doi:10.1098/rspb.1996.0012
- Carew, M. E., Tay, W. T. & Crozier, R. H. (1997). Polygyny via unrelated queens indicated by mitochondrial DNA variation in the Australian meat ant Iridomyrmex purpureus. Insectes Sociaux 44: 7–14. doi:10.1007/s000400050018
- Gibb, H. & Hochuli, D. F. (2004). Removal experiment reveals limited effects of a behaviorally dominant species on ant assemblages. Ecology 85: 648–657. doi:10.1890/03-0007
- van Wilgenburg, E., van Lieshout, E. & Elgar, M. A. (2005). Conflict resolution strategies in meat ants (Iridomyrmex purpureus): ritualised displays versus lethal fighting. Behaviour 142: 701–716. doi:10.1163/1568539054729150
- van Wilgenburg, E., Mulder, R. A. & Elgar, M. A. (2006). Intracolony relatedness and polydomy in the Australian meat ant, Iridomyrmex purpureus. Australian Journal of Zoology 54: 117–122. doi:10.1071/ZO05075
- van Wilgenburg, E., Ryan, D., Morrison, P., Marriott, P. J. & Elgar, M. A. (2006). Nest- and colony-mate recognition in polydomous colonies of meat ants (Iridomyrmex purpureus). Naturwissenschaften 93: 309–314. doi:10.1007/s00114-006-0109-y
- van Wilgenburg, E. & Elgar, M. A. (2007). Colony structure and spatial distribution of food resources in the polydomous meat ant Iridomyrmex purpureus. Insectes Sociaux 54: 5–10. doi:10.1007/s00040-007-0903-3
- Heterick, B. E. & Shattuck, S. (2011). Revision of the ant genus Iridomyrmex (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 2845: 1–174. doi:10.11646/zootaxa.2845.1.1
- Andrew, N. R., Hart, R. A., Jung, M.-P., Hemmings, Z. & Terblanche, J. S. (2013). Can temperate insects take the heat? A case study of the physiological and behavioural responses in a common ant, Iridomyrmex purpureus (Formicidae), with potential climate change. Journal of Insect Physiology 59: 870–880. doi:10.1016/j.jinsphys.2013.06.003
- Poziom trudności
- Podstawowy




Very good experience. Great and fast support. A healthy colony that is growing quickly, and fast shipping. I would definitely use them again. Greetings from Germany.