Rhytidoponera chalybaea
Klejnot z niebieskiej stali zrodzony w australijskim lesie subtropikalnym. Rhytidoponera chalybaea to prymitywna łowczyni z żądłem i niezwykłym społeczeństwem: w jej gatunku współistnieją kolonie rządzone przez królową i kolonie, w których jaja składają zapłodnione robotnice, czyli gamergaty. Jej królowe wychodzą na polowanie, by wykarmić pierwsze córki, a w laboratorium jedna królowa wychowała ponad 200 robotnic w pierwszym roku. Dzienna, odporna i łatwa do obserwacji: jedna z najlepszych mrówek na początek przygody z gatunkami australijskimi. Kolonie z królową i czerwiem. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
Metaliczna mrówka o stalowoniebieskim połysku ze wschodniej Australii. W jej gatunku współistnieją dwa systemy: kolonie z uskrzydloną królową i kolonie, w których jaja składają zapłodnione robotnice, czyli gamergaty («zamężne» robotnice, bez skrzydeł i bez ciała królowej). Kolonie z Antomas zawsze sprzedajemy z królową: królowa z czerwiem. Zakładanie półklaustralne i szybki wzrost. Gipsowy Qbik Wild z piaskiem, gniazdo w 23-27 °C, nie więcej niż ok. 27-28 °C, wilgotność nieco wyższa niż u R. metallica, ale bez kondensacji, nektar prawie codziennie i urozmaicone białko. Łagodne zimowanie (diapauza) przez 12-16 tygodni (3-4 miesiące) w 15-18 °C podczas naszej zimy. Przeprowadzka przez przesypanie, bariera z oleju mineralnego i pokrywa. Żądli: zawsze pracuj z narzędziami.
Rhytidoponera chalybaea Emery, 1901 to mrówka o metalicznym, niebieskim połysku ze wschodniego wybrzeża Australii: krępa przedstawicielka Ectatomminae, pokryta zmarszczkami, z żądłem i stalowoniebieskim połyskiem, który zmienia się w zależności od światła. Żyje w subtropikalnym lesie deszczowym i w wilgotnych lasach Nowej Południowej Walii i południowego Queenslandu, gdzie gniazduje przede wszystkim w spróchniałych pniach, a także w dobrze podlewanych parkach i ogrodach. Jest bliską krewną R. metallica o zielonej głowie i tak jak ona należy do grupy prymitywnych mrówek, które polują samotnie, za dnia, kierując się wzrokiem.
To, co czyni ją wyjątkową, kryje się w gnieździe. W jednej populacji R. chalybaea są kolonie rządzone przez uskrzydloną królową, jak u większości mrówek, oraz kolonie, w których królowej nie ma, a jaja składa kilka zapłodnionych robotnic, czyli gamergaty. Oba systemy współistnieją o kilka metrów od siebie, ale nigdy w tym samym gnieździe. I w przeciwieństwie do jej zielonej krewnej u tego gatunku królowe są powszechne i świetnie się sprawdzają: w laboratorium jedna królowa wychowała ponad 200 robotnic w pierwszym roku. Dlatego to jedna z najlepszych mrówek na początek przygody z gatunkami australijskimi.
Biologia
Czym jest gamergate?
Gamergate to robotnica, która odbyła kopulację i składa zapłodnione jaja: robotnica pełniąca rolę królowej. Słowo pochodzi z greckiego gamos, «ślub», i ergátēs, «robotnica»; gamergate to dosłownie «zamężna robotnica». Termin upowszechnił się po pracy Christiana Peetersa i Robina Crewe’a z 1984 roku na temat innej prymitywnej mrówki, w której wykazali, że o tym, która robotnica się rozmnaża, decyduje kopulacja.
- Nie ma skrzydeł i nigdy ich nie miała. Rodzi się jak każda robotnica i kopuluje bez lotu, w pobliżu gniazda.
- Ma ciało robotnicy. Gołym okiem nie odróżnisz jej od sióstr; dopiero sekcja pokazuje jej pełny zbiornik nasienny (spermatekę).
- Pozostałe robotnice też mogą składać jaja, ale z ich niezapłodnionych jaj wylęgają się tylko samce, jak u wszystkich błonkówek.
Gamergaty występują u kilku prymitywnych mrówek, takich jak Diacamma, Harpegnathos czy Rhytidoponera. Według Peetersa i Ito (2001), gdy kolonie rozmnażają się pieszo, przez pączkowanie, bezskrzydła rozpłodniczka, tania w „produkcji”, może z powodzeniem zastąpić uskrzydloną królową. R. chalybaea nie zrezygnowała z żadnej z nich.
Dwa sposoby rządzenia gniazdem
Największym badaczem tej mrówki jest amerykański myrmekolog Philip S. Ward, który w latach siedemdziesiątych rozkopał we wschodniej Australii setki kolonii z grupy impressa, do której należy R. chalybaea. W 1981 roku opublikował nieoczekiwane odkrycie: w tej grupie istnieją dwa typy samic rozrodczych.
- Uskrzydlona królowa. Rodzi się ze skrzydłami, wychodzi z gniazda, kopuluje, odrywa sobie skrzydła i zakłada nową kolonię.
- Gamergate. Robotnica, która kopuluje i składa jaja, bez skrzydeł i ze zwykłym ciałem robotnicy. Po raz pierwszy odnotowano je wtedy w grupie impressa.
Ciekawe jest to, jak się rozkładają. U R. chalybaea i jej krewnych R. confusa i R. impressa Ward znalazł kolonie z królową i kolonie z gamergatami w tej samej populacji, czasem kilka metrów od siebie, ale nigdy obu w jednym gnieździe: albo rządzi królowa, albo zapłodnione robotnice. Każdy system ma też swój styl. Kolonie z gamergatami wydają uskrzydlone osobniki, będąc mniejsze i młodsze, a są to głównie samce; kolonie z królową bardziej się rozrastają, zanim zaczną wychowywać osobniki płciowe.
To kontrast z jej krewną z zieloną głową, R. metallica, która żyje niemal wyłącznie dzięki gamergatom, mając ich w gnieździe dziesiątki według analiz genetycznych Chapuisata i Croziera (2001), i u której nikt nie znalazł w terenie kolonii funkcjonującej z królową. Natomiast u R. chalybaea Ward podkreślił w 1986 roku, że funkcjonalne królowe są powszechne.
Jedna królowa, jeden samiec: co pokazały allozymy
Czy te dwa typy kolonii to dwa różne, podobne do siebie gatunki? Ward sprawdził to w 1983 roku za pomocą allozymów, wariantów enzymów działających jak markery genetyczne. Zbadał kolonie R. chalybaea i R. confusa i doszedł do dwóch wniosków:
- To ten sam gatunek. Częstości wariantów genetycznych były praktycznie identyczne w koloniach z królową i w koloniach z gamergatami żyjących obok siebie. Nie ma między nimi żadnej bariery rozrodczej: to dwa sposoby życia tej samej mrówki.
- Królowa kopuluje tylko raz. W koloniach z królową markery wykazały, że królowa kopulowała z jednym samcem i była matką wszystkich mieszkańców gniazda, łącznie z samcami. Innymi słowy: w tych koloniach robotnice nie składają na własną rękę jaj, z których rodzą się samce.
W kolonii z królową wszystkie robotnice są pełnymi siostrami; w kolonii z gamergatami żyją razem córki kilku matek, znacznie słabiej spokrewnione. Ward zasugerował, że ta różnica może wpływać na współpracę w gnieździe.
Królowa, która poluje dla swoich córek
Jak powstaje nowa kolonia? W grupie impressa Ward opisał dwie drogi. Pierwsza to droga uskrzydlonej królowej: po locie godowym zapłodniona królowa odrywa sobie skrzydła, szuka miejsca pod kamieniem lub w spróchniałym pniu, wykopuje małą komorę i składa pierwsze jaja. Do tej pory jak każda mrówka. Różnica pojawia się później: nie zamyka się w oczekiwaniu. Wychodzi na polowanie i karmi larwy, przynajmniej częściowo, schwytanymi owadami.
To tak zwane zakładanie półklaustralne, typowe dla prymitywnych mrówek, w odróżnieniu od zakładania klaustralnego u mrówek „wyższych”, u których królowa wychowuje pierwsze robotnice bez jedzenia, z zapasów własnego ciała. W naturze pierwsze robotnice pojawiają się po około 6 miesiącach; w laboratorium, w cieple i przy dobrym karmieniu, po 3-4 miesiącach. Z 43 świeżo założonych kolonii, które Ward znalazł w tej grupie, 41 miało tylko jedną królową.
Druga droga to pączkowanie: zapłodniona robotnica wychodzi z gniazda z grupą dziewiczych towarzyszek i zakłada w pobliżu kolonię potomną. Ward znalazł jedną taką grupę R. chalybaea w maju 1977 roku: dziewięć robotnic z kilkoma larwami. Niektóre sklepy podają, że zakłada kolonie klaustralnie, ale nauka mówi co innego: w Antomas traktujemy królową jak łowczynię (zob. «Zakładanie kolonii i wzrost»).
Ponad 200 robotnic w rok
Jedna z najbardziej przydatnych dla hodowcy informacji pochodzi z eksperymentu Warda z 1983 roku. Zebrał zapłodnione królowe R. metallica i jedną bezskrzydłą królową R. chalybaea i hodował je dokładnie w ten sam sposób, żeby je porównać:
- Gniazdo: blok wilgotnego gipsu z komorą przykrytą szkłem i małą areną; gdy kolonia przekraczała ok. 50 robotnic, większe gniazdo.
- Pokarm: małe stawonogi, głównie muszki owocowe (Drosophila), codziennie, i miód raz w tygodniu, zawsze w obfitości.
- Piasek, żeby larwy mogły uprząść kokony.
Około dziesiątego tygodnia we wszystkich trzech koloniach był czerw. Ale od tego momentu kolonia R. chalybaea odskoczyła: rosła znacznie szybciej, z regularnymi cyklami czerwiu, i po roku liczyła ponad 200 robotnic. Dwie kolonie R. metallica miały 41 i 27 robotnic, a ich świeżo wylęgłe robotnice miały kłopoty z wyjściem z kokonu. To tylko jedna kolonia, ale pasuje do całej reszty: u R. chalybaea królowa odgrywa kluczową rolę. I zwróć uwagę na zestaw: wilgotny gips, piasek i codzienne karmienie, niemal punkt po punkcie to, co polecamy w Antomas.
Bliźniaczki, które rozróżnia tylko chemia
W 1980 roku Ward zrewidował grupę impressa i wyróżnił w niej pięć gatunków. Dwa z nich, R. chalybaea i R. confusa, są tak podobne, że w niektórych miejscach udało mu się je rozdzielić tylko dzięki analizom biochemicznym, na podstawie allozymów: pod lupą są praktycznie bliźniaczkami. Nie bez powodu nazwa confusa mówi wszystko.
Wyraźnie różni je natomiast miejsce życia. Tam, gdzie występują razem, R. chalybaea zajmuje suchsze mikrosiedliska; i choć obie wspinają się wyżej w miarę przesuwania się na północ, R. chalybaea zwykle pozostaje niżej niż R. confusa. Wybierają też inne gniazda: R. confusa gniazduje znacznie częściej pod kamieniami, a R. chalybaea prawie zawsze w spróchniałych pniach. W pozostałej części Australii grupa impressa znana jest jako blue pony ants, «niebieskie mrówki-kucyki».
Mrówka lasu deszczowego i spróchniałego drewna
Ward zlokalizował R. chalybaea w 34 populacjach między 21 a 34° szerokości geograficznej południowej, od niemal poziomu morza do ok. 1000 m n.p.m. Jest pospolita w subtropikalnym lesie deszczowym północnej Nowej Południowej Walii i południowego Queenslandu. Dalej na południe pojawia się natomiast tylko na nizinnych terenach przekształconych przez człowieka: w Sydney żyje w dobrze podlewanych parkach i ogrodach i wchodzi do porośniętych lasem wąwozów opanowanych przez rośliny zawleczone, takie jak Lantana czy ligustr.
A gdzie gniazduje? Ward zmierzył to dokładnie: ze 165 kolonii 87,9% znajdowało się w spróchniałych pniach, 11,5% pod kamieniami, a jedna w opadłym epifitycie. Znalazł też nietypowe gniazda pod pochwą liściową palmy, a w mieście pod zardzewiałą blachą, betonowymi płytami i w szczelinach kamiennego muru. Gniazda tej grupy mają kilka komór, są płytkie, nie głębsze niż 15-20 cm w glebie, i mają niepozorne wejścia, bez kopca.
Wniosek dla hodowli jest jasny: to mrówka wilgotnego drewna i cienia, lubiąca więcej wilgoci niż jej zielona krewna, która woli glebę pod kamieniami. Do tego kolonie często się przeprowadzają: Ward kilka razy widział robotnice R. chalybaea przenoszące czerw, dlatego bez problemu akceptują nowe formikarium.
Jeden rok, jedne zbiory
Ward śledził przez cały rok prawie 500 kolonii R. chalybaea i R. confusa i rozrysował ich kalendarz, który na półkuli południowej przebiega odwrotnie niż u nas:
- Dwa szczyty składania jaj: we wrześniu-październiku, na początku australijskiej wiosny, oraz w lutym-kwietniu.
- Larwy przez cały rok. Te, które zimują, są małe lub średnie i do wiosny prawie nie rosną.
- Kokony od października-listopada; kokony uskrzydlonych osobników pojawiają się ok. dwa miesiące po kokonach robotnic.
- Nowe robotnice od stycznia do czerwca, a uskrzydlone osobniki od lutego do kwietnia. Od lipca do grudnia nie wylęga się żadna robotnica, a zimą nie ma kokonów.
- Uskrzydlone osobniki zimują w gnieździe i wylatują na wiosnę.
Jedne «zbiory» dorosłych osobników w roku i przerwa w rozwoju czerwiu podczas australijskiej zimy: to podstawa łagodnego zimowania, które polecamy (zob. «Zimowanie (diapauza)»).
Pasażerka na gapę w drewnie: jej życie w Nowej Zelandii
R. chalybaea podróżowała. Według entomologów z Landcare Research, nowozelandzkiego instytutu, który kataloguje mrówki tego kraju, zadomowiła się w Nowej Zelandii, dokąd prawdopodobnie trafiła w latach pięćdziesiątych z ładunkami słupów i tarcicy z Australii. Dziś żyje w Northland, w Auckland, gdzie jest szczególnie liczna, i w Bay of Plenty, a gniazduje w miasteczkach i miastach: pod chodnikami, pod kamieniami i w ogrodach. Opisuje się ją tam jako mrówkę dużą jak na lokalną faunę i z mocnym użądleniem.
«Stalowa»: nazwa
Opisał ją włoski myrmekolog Carlo Emery w 1901 roku na podstawie robotnicy z Nowej Południowej Walii jako odmianę R. impressa. Nazwa chalybaea pochodzi z łacińskiego chalybeius, «stalowy», a to od Chalybów, starożytnego ludu słynącego z kowali: idealna nazwa dla jej stalowoniebieskiego połysku. W 1910 roku Auguste Forel opisał ją ponownie jako cyrus, nie wiedząc, że to ta sama mrówka; William L. Brown, a później Ward uznali tę nazwę za synonim. Nazwa rodzaju, Rhytidoponera, pochodzi prawdopodobnie z greckiego rhytís, «zmarszczka», od rzeźby jej ciała. Dziś zalicza się ją do podrodziny Ectatomminae, której pokrewieństwa wyjaśniło w 2022 roku badanie filogenomiczne Camacho i współpracowników, w obrębie rodzaju liczącego ponad sto gatunków rozsianych po Australii i Melanezji, aż po Nową Kaledonię, gdzie sam Ward zrewidował jego gatunki w 1984 roku.
Wielkość i morfologia
Średniej wielkości mrówka, krępa i mocno rzeźbiona, z żądłem, dobrze rozwiniętymi oczami i jedną kastą robotnic, bez żołnierzy: wszystkie wyglądają tak samo, gamergaty również.
- Kolor. Metaliczny, ze stalowoniebieskim połyskiem, od którego wzięła nazwę i który zależnie od kąta padania światła może wpadać w fiolet lub niebieskawą zieleń. Nikt jeszcze nie zbadał, jak powstaje ten połysk w tym rodzaju.
- Rzeźba. Głowa i tułów pokryte grubym pomarszczeniem, tą «zmarszczką», od której pochodzi nazwa rodzaju.
- Żądło. Funkcjonalne i dobrze rozwinięte (zob. «Obsługa i bezpieczeństwo»).
- Królowa. Po wylęgu uskrzydlona; po kopulacji odrywa sobie skrzydła. W odróżnieniu od R. metallica u tego gatunku jest częsta.
- Gamergaty. Takie same jak pozostałe robotnice; różnią się jedynie spermateką, w której jest nasienie.
- Rozwój. Larwy przędą kokon i potrzebują do tego drobnych cząstek: w laboratorium Warda dostawały piasek.
Przybliżone wymiary
- Robotnice: brak opublikowanych wymiarów, do których udało nam się dotrzeć. Ward (1981) podaje jedynie, że jej krewna R. croesus jest nieco mniejsza od R. chalybaea, R. confusa i R. impressa. Dla porównania: robotnice R. metallica mierzą 6-6,5 mm (Emery 1912).
- Królowa i gamergaty: brak opublikowanych wymiarów. Gamergaty mierzą tyle samo co każda robotnica.
- Samiec: brak opublikowanych wymiarów.
Wymiary w milimetrach krążące po internecie nie podają żadnego źródła, dlatego wolimy ich nie przytaczać.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
Odporna, aktywna za dnia, dobra łowczyni, bez dziwnych wymagań co do temperatury i z królową, która dobrze karmiona szybko rozwija kolonię.
Dlaczego nie 1/5? Z powodu trzech szczegółów:
- Żądli. Zawsze pracuj z narzędziami, barierą i pokrywą (zob. «Obsługa i bezpieczeństwo»).
- Zakładanie kolonii, które wymaga karmienia. Królowa jest półklaustralna: od początku potrzebuje małych ofiar, nie wystarczy zostawić jej w probówce.
- Wilgoć bez zalewania. Lubi wilgotne gniazdo, nieco bardziej niż R. metallica, ale kondensacja topi świeżo wylęgłe robotnice i czerw.
I naprawdę warto. Niewiele mrówek tak lśni i niewiele ma tak ciekawe życie społeczne. Jeśli Ci się spodoba, w Antomas znajdziesz też jej krewną o zielonych refleksach, Rhytidoponera metallica.
Zalecane parametry
- Temperatura w gnieździe: 23-27 °C w sezonie aktywnym, zawsze z termostatem. Nie przekraczaj ok. 27-28 °C: nie potrzebuje żadnej cieplejszej strefy. W nocy temperatura może bez problemu spaść o kilka stopni.
- Dlaczego tak: na jej obszarze panuje wilgotny klimat subtropikalny, z ciepłymi i deszczowymi latami i średnimi maksymalnymi temperaturami ok. 26-30 °C, a ona żyje w cieniu lasu i wewnątrz drewna, gdzie jest chłodniej niż na słońcu.
- Wilgotność: jedna część gniazda wyraźnie wilgotna dla czerwiu, druga bardziej sucha, a arena sucha (zob. «Wilgoć, ale bez kondensacji»).
- Woda: zawsze, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Piasek: na arenie i, jeśli gniazdo na to pozwala, w komorach. Larwy potrzebują go do uprzędzenia kokonu.
- Światło: gniazdo w ciemności, arena oświetlona, z normalnym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie (diapauza): łagodne, przez 12-16 tygodni (3-4 miesiące) w 15-18 °C podczas naszej zimy (zob. «Zimowanie (diapauza)»).
Wilgoć, ale bez kondensacji
Żyje w spróchniałych pniach subtropikalnego lasu deszczowego, a Ward z powodzeniem hodował ją w wilgotnym gipsie: to mrówka, która docenia wilgoć. Ale, jak w całym rodzaju, nadmiar wody jest niebezpieczny: krople kondensatu mogą utopić świeżo wylęgłe robotnice, a wilgotny pokarm pleśnieje.
- Utrzymuj wilgotną jedną część gniazda, tę z czerwiem, a drugą zostaw bardziej suchą: mrówki same wybiorą, gdzie co umieścić.
- Bez kropel na ściankach: jeśli widzisz kondensację, przestań nawilżać na kilka dni i przewietrz.
- Lekko wilgotny piasek w strefie czerwiu, żeby larwy mogły uprząść kokony.
- Resztki usuwaj w ciągu 24 godzin.
Polecane formikaria
W Antomas polecamy serię Qbik Wild od Anthouse: gipsowe formikaria, które utrzymują wilgoć, jak gniazda, w których hodował ją Ward, i pozwalają uzyskać potrzebny jej gradient. Dla królowej i pierwszych robotnic Qbik Wild One P 1C:
Do rozbudowy Qbik Wild Duo P 2C, w całości z gipsu, który dobrze utrzymuje lubianą przez nią wilgoć:
Gniazdo zawsze dopasowane do wielkości kolonii: w zbyt dużym puste komory kończą jako śmietnik. Ponieważ kolonia szybko rośnie, rozbuduj formikarium, gdy zobaczysz robotnice stojące bezczynnie na arenie, bez miejsca w środku. Uzupełnij zestaw tak:
- Drobny piasek na arenie, żeby mogły się czepiać, kopać i miały materiał na kokony.
- Kawałek kory lub drewna na arenie: przypomina ich naturalne gniazda i służy za kryjówkę.
- Woda w probówce z watą i poidełko na nektar, nigdy na wacie.
- Bariera z oleju mineralnego i dobrze dopasowana pokrywa (zob. «Ucieczki i bariery»).
- Łagodne ogrzewanie z jednego boku, z termostatem i z dala od poidełka.
Królowa w domu
- Kolonie z Antomas zawsze mają królową. Sprzedajemy zapłodnione królowe z czerwiem: królowa składa jaja, a kolonia rośnie wokół niej.
- Jedna królowa, wiele sióstr. Ponieważ królowa kopuluje tylko z jednym samcem, wszystkie robotnice w Twojej kolonii będą pełnymi siostrami.
- Kolonia z królową zależy od niej: dopóki królowa czerwi, kolonia rośnie. W laboratorium Warda, w kolonii R. metallica, której królowa przestała składać jaja, robotnice zaatakowały ją i zaczęły wabić samce.
- Od czasu do czasu samce. Robotnice mogą składać niezapłodnione jaja, z których rodzą się samce. Widok uskrzydlonego samca wiosną jest normalny.
- Gdyby pewnego dnia zabrakło królowej, robotnica może stać się gamergate, ale musi w tym celu kopulować z samcem; bez samców robotnice wychowują wyłącznie samce, a kolonia stopniowo wygasa.
- Nigdy nie łącz kolonii ani nie dodawaj królowych czy robotnic z innej kolonii.
Zakładanie kolonii i wzrost
Twoja królowa przyjeżdża z czerwiem, a to, co zaobserwował Ward, jest kluczem do opieki nad nią: królowe tego gatunku nie zamykają się w oczekiwaniu, tylko wychodzą na polowanie, by wykarmić larwy. Dlatego w Antomas traktujemy ją jak kolonię zakładaną półklaustralnie:
- Probówka i spokój. Trzymaj probówkę w takim stanie, w jakim przyszła, z zapasem wody, w ciemnym, spokojnym miejscu bez drgań, w 24-26 °C. Możesz ją przykryć ściereczką lub kartonem.
- Pokarm od samego początku. Małe ofiary często, codziennie lub co drugi dzień: w laboratorium Warda dostawały Drosophila codziennie. Muszka owocowa, kawałeczek świerszcza albo mała Thermobia domestica i kropelka nektaru na kawałeczku folii aluminiowej, nigdy na wacie. Resztki usuń następnego dnia.
- Piasek na kokony. Jeśli musisz przenieść ją do innej probówki, wsyp do nowej trochę drobnego piasku, żeby larwy mogły prząść.
- Cierpliwość, ale bez przesady. W laboratorium pierwsze robotnice pojawiają się 3-4 miesiące od złożenia jaj, a kolonia Warda miała czerw po 10 tygodniach i ponad 200 robotnic po roku. W cieple i przy dużej ilości białka ten gatunek rusza z kopyta.
Kiedy przenieść ją do formikarium? Gdy będzie miała kilka robotnic, a probówka zrobi się za mała, zabrudzi się lub zabraknie w niej wody, zawsze do gniazda dopasowanego do kolonii, takiego jak Qbik Wild One P 1C, i przez przesypanie (zob. «Przyjazd i przeprowadzka przez przesypanie»).
Przyjazd i przeprowadzka przez przesypanie
Po odebraniu królowej pozwól jej odpocząć w spokojnym, ciemnym miejscu w 24-26 °C, sprawdź, czy ma wodę, i zaproponuj jej małą ofiarę i kroplę nektaru. Do formikarium przenosimy ją w Antomas przez przesypanie: przy już przygotowanym formikarium (strefa wilgotna, piasek, bariera i woda) otwórz probówkę na arenie, obok wejścia do gniazda, i delikatnie wysyp królową, robotnice i czerw, pomagając maruderkom miękkim pędzelkiem. Pracuj nad tacą i nigdy gołymi rękami. Zamknij pokrywę i zostaw gniazdo w ciemności: w naturze często się przeprowadzają i szybko przeniosą czerw do środka. Późniejsze przenosiny do większego gniazda – tą samą metodą.
Karmienie
Białko: motor wzrostu. To drapieżnik i padlinożerca, który przyjmuje prawie każdego owada. Z doświadczenia Antomas wynika, że im więcej białka dostają kolonie, tym szybciej i liczniej rosną, a eksperyment Warda z codziennym, obfitym karmieniem to potwierdza. Jeśli często sprzątasz i usuwasz resztki w ciągu 24 godzin, lepiej dać za dużo niż za mało; jeśli nie będziesz mieć jak sprzątać, lepiej nie przekarmiać. Zmieniaj rodzaj owadów z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego:
- Thermobia domestica: mała i miękka ofiara, idealna dla królowej i młodych kolonii.
- Skoczogonki (Sinella curviseta): poza tym, że są pokarmem, utrzymują wilgotne podłoże w czystości.
- Świerszcze (Acheta domesticus) i karaczany runner (Shelfordella lateralis), małe lub pocięte.
- Karaczany dubia (Blaptica dubia) i larwy mącznika (Tenebrio molitor), świeżo zabite lub w kawałkach.
- Bezskrzydłe Drosophila i małe muchy, idealne w pierwszych tygodniach.
Kupuj owady u sprawdzonego dostawcy: owady traktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Nektar prawie codziennie. W Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu, a 1-2 razy w tygodniu inny nektar lub płyn z cukrem, na przykład rozcieńczony miód. Do nektaru możesz też dodać trochę białka. Podawaj go zawsze w poidełku, gdzie kropla pozostaje «rozlana» i dostępna, i nigdy na wacie, która pleśnieje i szybko psuje płyn.
Nasiona: niepotrzebne. Nie jest żniwiarką. Mrówki z rodzaju Rhytidoponera są w Australii ważnymi roznosicielami nasion, ale zjadają tylko elajosom, mięsisty wyrostek niektórych nasion, a nasiono wyrzucają nienaruszone, co wykazali Hughes i Westoby (1992) na R. metallica oraz Lubertazzi i współpracownicy (2010) na R. violacea. Woda: zawsze, w probówce z watą.
Zimowanie (diapauza)
Nie potrzebuje silnego chłodu, ale też nie żyje tak samo przez cały rok. Na jej obszarze australijska zima jest łagodna, z maksymalnymi temperaturami ok. 17-22 °C i minimalnymi ok. 6-11 °C, a Ward stwierdził, że w tych miesiącach rozwój czerwiu zwalnia: larwy prawie nie rosną, nie ma kokonów i od lipca do grudnia nie wylęga się żadna robotnica (zob. «Jeden rok, jedne zbiory»).
Dlatego w Antomas polecamy łagodne zimowanie (diapauzę) przez 12-16 tygodni (3-4 miesiące), mniej więcej od listopada do lutego lub marca, w 15-18 °C, tak samo jak w przypadku jej krewnej R. metallica:
- Stopniowe wejście. Jesienią obniżaj temperaturę powoli przez 2-3 tygodnie.
- W trakcie zimowania: zawsze woda, trochę nektaru i od czasu do czasu mała ofiara, jeśli widzisz, że żeruje. Utrzymuj wilgotność gniazda i niepokój kolonię jak najmniej.
- Bez przesady z chłodem: nie schodź poniżej ok. 12 °C. To nie jest zimowanie europejskiej mrówki.
- Stopniowe wyjście na koniec, około lutego lub marca, aż do powrotu do 23-27 °C, i białko, gdy tylko zobaczysz czerw.
- Gdzie: zwykle wystarczy chłodny, nieogrzewany pokój.
Pamiętaj, że na jej obszarze pory roku przebiegają odwrotnie niż u nas. Jeśli dostaniesz królową jesienią, możesz pierwszej zimy utrzymać ją w aktywności albo dać jej krótki, łagodny odpoczynek; od następnego roku – normalne zimowanie podczas naszej zimy.
Zachowanie i obserwacja
Dzienna i bardzo aktywna. W świetle i cieple robotnice przemierzają arenę każda na własną rękę, bez kolumn, i rzucają się na ofiary. To jeden z tych gatunków, które dają się oglądać.
Częste przeprowadzki. To normalne, że robotnice przenoszą czerw z komory do komory w zależności od wilgotności lub temperatury.
Obrona. Wobec innych owadów są zdecydowane, a jeśli uderzysz w formikarium albo gwałtownie je otworzysz, wyjdą go bronić żądłem.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich. Wystarczy zostawić gniazdo w ciemności, a arenę oświetloną, i obserwować je delikatnie: pod lupą ich stalowoniebieski połysk to prawdziwy spektakl.
Sygnały alarmowe:
- Kolonia nie rośnie w pełni sezonu: sprawdź temperaturę i ilość białka.
- Krople na ściankach, pleśń lub martwe robotnice w mokrych miejscach: za dużo wilgoci albo zostają resztki.
- Robotnice atakują królową: możliwe, że przestała składać jaja.
- Wiele robotnic stoi bezczynnie na arenie, bez miejsca w środku: czas na rozbudowę.
Ucieczki i bariery
Robotnice z tego rodzaju słabo wspinają się po gładkim szkle, ale przy mrówce, która żądli, lepiej nie ryzykować: kurz, piasek lub kondensacja mogą dać im punkt zaczepienia.
- Pas oleju mineralnego w górnej części ścianek areny, odnawiany, gdy zbierze się na nim kurz lub resztki.
- Dobrze dopasowana pokrywa, bez szczelin w połączeniach i korkach.
- Nic, co mogłoby posłużyć za most do bariery: żadnych długich gałązek, zapomnianych pęset ani opartych rurek.
Obsługa i bezpieczeństwo
Ma żądło i go używa. W Nowej Zelandii, gdzie się zadomowiła, entomolodzy opisują ją jako mrówkę o mocnym użądleniu, a jej krewna R. metallica była w dużym australijskim badaniu z 2011 roku nad alergią na użądlenia mrówek jedynym gatunkiem, poza Myrmecia, który okazał się przyczyną ciężkich reakcji alergicznych, zwłaszcza na północnym wybrzeżu Nowej Południowej Walii i w południowo-wschodnim Queenslandzie, w samym środku zasięgu R. chalybaea. Przy spokojnej obsłudze i z narzędziami rzadko dochodzi do użądlenia:
- Nigdy gołymi rękami. Zawsze z narzędziami: długa pęseta, miękki pędzelek, a do przenosin probówki i łączniki.
- Otwieraj formikarium tylko na tyle, ile trzeba, pracuj spokojnie nad tacą i zamknij je po skończeniu.
- To nie jest gatunek dla osób uczulonych na użądlenia pszczół, os lub mrówek. Jeśli w domu są małe dzieci lub zwierzęta, formikarium zawsze zamknięte i poza ich zasięgiem.
- Jeśli Cię użądli, umyj to miejsce i przyłóż coś zimnego.
To gatunek egzotyczny, który już pokazał, że potrafi podróżować i zadomowić się poza Australią: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać.
Czego nie robić
- Brać jej do rąk albo otwierać formikarium bez bariery i narzędzi.
- Traktować królowej jak klaustralnej i zostawiać jej bez pokarmu: od początku potrzebuje małych ofiar.
- Łączyć kolonii ani dodawać królowych czy robotnic z innej kolonii.
- Dopuszczać do całkowitego wyschnięcia gniazda albo, przeciwnie, moczyć go w całości, aż pojawi się kondensacja.
- Trzymać gniazda powyżej ok. 27-28 °C albo tworzyć w nim bardzo gorącej strefy.
- Urządzać gniazda bez piasku na kokony.
- Podawać nektaru na wacie, zostawiać resztek dłużej niż dzień albo dawać ciągle tego samego owada.
- Zimne zimowanie jak dla europejskiej mrówki albo gwałtowne zmiany temperatury.
- Umieszczać małej kolonii w ogromnym formikarium.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o Rhytidoponera chalybaea, jej grupie gatunków i rodzaju, danych o rozmieszczeniu w Australii i Nowej Zelandii, danych klimatycznych z jej obszaru oraz doświadczenia Antomas. Najważniejsze źródła:
- Ward, P. S. (1980). A systematic revision of the Rhytidoponera impressa group (Hymenoptera: Formicidae) in Australia and New Guinea. Australian Journal of Zoology 28: 475–498. doi:10.1071/ZO9800475
- Ward, P. S. (1981). Ecology and life history of the Rhytidoponera impressa group (Hymenoptera: Formicidae). I. Habitats, nest sites, and foraging behavior. Psyche 88: 89–108. doi:10.1155/1981/82408
- Ward, P. S. (1981). Ecology and life history of the Rhytidoponera impressa group (Hymenoptera: Formicidae). II. Colony origin, seasonal cycles, and reproduction. Psyche 88: 109–126. doi:10.1155/1981/39593
- Ward, P. S. (1983). Genetic relatedness and colony organization in a species complex of ponerine ants. I. Phenotypic and genotypic composition of colonies. Behavioral Ecology and Sociobiology 12: 285–299. doi:10.1007/BF00302896
- Ward, P. S. (1983). Genetic relatedness and colony organization in a species complex of ponerine ants. II. Patterns of sex ratio investment. Behavioral Ecology and Sociobiology 12: 301–307. doi:10.1007/BF00302897
- Ward, P. S. (1986). Functional queens in the Australian greenhead ant, Rhytidoponera metallica (Hymenoptera: Formicidae). Psyche 93: 1–12. doi:10.1155/1986/89482
- Ward, P. S. (1984). A revision of the ant genus Rhytidoponera (Hymenoptera: Formicidae) in New Caledonia. Australian Journal of Zoology 32: 131–175. doi:10.1071/ZO9840131
- Peeters, C. & Crewe, R. (1984). Insemination controls the reproductive division of labour in a ponerine ant. Naturwissenschaften 71: 50–51. doi:10.1007/BF00365989
- Peeters, C. & Ito, F. (2001). Colony dispersal and the evolution of queen morphology in social Hymenoptera. Annual Review of Entomology 46: 601–630. doi:10.1146/annurev.ento.46.1.601
- Chapuisat, M. & Crozier, R. H. (2001). Low relatedness among cooperatively breeding workers of the greenhead ant Rhytidoponera metallica. Journal of Evolutionary Biology 14: 564–573. doi:10.1046/j.1420-9101.2001.00310.x
- Camacho, G. P. et al. (2022). UCE phylogenomics resolves major relationships among ectaheteromorph ants (Hymenoptera: Formicidae: Ectatomminae, Heteroponerinae): a new classification for the subfamilies and the description of a new genus. Insect Systematics and Diversity 6. doi:10.1093/isd/ixab026
- Hughes, L. & Westoby, M. (1992). Fate of seeds adapted for dispersal by ants in Australian sclerophyll vegetation. Ecology 73: 1285–1299. doi:10.2307/1940676
- Lubertazzi, D. et al. (2010). The ecology of a keystone seed disperser, the ant Rhytidoponera violacea. Journal of Insect Science 10: 158. doi:10.1673/031.010.14118
- Brown, S. G. A. et al. (2011). Causes of ant sting anaphylaxis in Australia: the Australian Ant Venom Allergy Study. Medical Journal of Australia 195: 69–73. doi:10.5694/j.1326-5377.2011.tb03209.x
- Poziom trudności
- Podstawowy

