Iridomyrmex purpureus
Grindheuvels vol ingangen, schone paden tussen de nesten en duizenden werksters die onder de zon nooit stilstaan. Iridomyrmex purpureus is de heerser van de open Australische bush: ze verdeelt elke kolonie over meerdere nesten, beslecht grensconflicten met geritualiseerde ‘bokswedstrijden’ en kluift een kadaver binnen enkele weken tot op het bot af. Ze steekt niet: ze bijt en verdedigt zich met een geurige afscheiding waarvan de chemie haar naam gaf aan een hele familie moleculen, de iridoïden. Dagactief, vraatzuchtig en onvermoeibaar: een spektakel van activiteit voor wie begint met Australische mieren. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Australische mier met een roodachtige kop, een paarse en blauwige glans, onvermoeibaar actief van zonsopgang tot zonsondergang. Robuust, dagactief en vraatzuchtig: ze eet insecten, vlees en veel suiker. Ze bijt, maar steekt niet: ze heeft geen functionele angel. Eén koningin per kolonie. QBIK ONE uit de Alpha-reeks, een vrij droog nest met een iets vochtige zone, 24-28 °C met een zone van 28-30 °C, Blue Sugar-nectar 4-5 keer per week, ruim en gevarieerd eiwit, en een milde diapauze van zo'n 3 maanden, van december tot februari, bij 12-15 °C. Verhuizen door overkieperen. Ze klimt heel goed: altijd een ontsnappingsbarrière en een deksel.
Iridomyrmex purpureus (F. Smith, 1858), de meat ant, is een van de bekendste mieren van Australië. In het zuidoosten van dat continent hoef je maar de natuur in te gaan om haar grindheuvels te vinden, vrij van gras en doorzeefd met ingangen, met duizenden roodachtige werksters die in de zon onophoudelijk in- en uitlopen. Haar Engelse naam zegt alles: ze komen op elk kadaver af en kluiven het tot op het bot af, maar ze jagen ook, verzamelen nectar en verzorgen in de bomen kleine zuigende insecten in ruil voor hun honingdauw.
Het is een dolichoderine, uit dezelfde onderfamilie als de Argentijnse mier, dus ze steekt niet en spuit geen mierenzuur: ze bijt en verdedigt zich met een sterk ruikende afscheiding. Achter dat uiterlijk van een gewone mier schuilt een verrassende samenleving: kolonies verdeeld over veel nesten, grenzen die verdedigd worden met geritualiseerde «bokswedstrijden», koninginnen die elkaar niet kunnen uitstaan en een chemie die een hele familie moleculen haar naam gaf. In huis is het een zeer dankbare soort om mee te beginnen aan de Australische mieren: robuust, overdag actief en altijd in zicht.
Biologie
Waarom «meat ant»?
In het Engels heet ze meat ant, «vleesmier», en die naam heeft ze verdiend. Volgens het Australian Museum is een dood dier dat op een van haar nesten wordt achtergelaten binnen een paar weken tot op de botten afgekloven, en Australische boeren hebben ze gebruikt om kadavers op hun land op te ruimen. De werksters vinden het aas snel en snijden het met honderden nestgenoten in stukken.
Maar vlees is maar een deel van haar menu. Al in 1971 beschreef de Australische ecoloog Ettershank hoe de foerageersters in bomen klimmen om de honingdauw van kleine zuigende insecten te verzamelen, de zoete stroop die deze uitscheiden, naast nectar uit bloemen en uit de nectariën die sommige planten buiten de bloem hebben, en dode of stervende insecten. Eigenlijk is ze een opportunistische alleseter met een grote trek in suiker, iets wat belangrijk is om haar thuis goed te voeren (zie «Voeding»).
Andere Engelse namen waaronder ze voorkomt, zijn gravel ant, «grindmier», vanwege haar heuvels, en southern meat ant, «zuidelijke vleesmier», om haar te onderscheiden van haar verwanten in het noorden.
Steden bedekt met grind
Haar nest is onmiskenbaar: een lage, kale heuvel van onbegroeide grond, bedekt met steentjes van 2-4 mm, stukjes tak, eucalyptusvruchtjes en droge stengels. Ettershank (1971) zag dat de werksters zaailingen uittrekken die er bovenop proberen te groeien, en resten weghalen die de wind aanvoert. Enkele gegevens uit zijn studie:
- Veel ingangen. De openingen volgen een vrij regelmatig patroon en elk ervan leidt naar een eigen gangenstelsel. Volgens Greaves en Hughes (1974) is het aantal openingen evenredig met de populatie van het nest.
- Ondiepe gangen… en diepe schachten. Bijna alle gangen liggen in de bovenste 15-25 cm, maar sommige schachten gaan 2-3 m diep. In de winter trekt het grootste deel van de kolonie zich terug onder de 25 cm.
- Een stenen radiator. Het diepe binnenste van het nest is warmer dan de omringende grond, de heuvel warmt 's ochtends eerder op en dankzij de oostkant kan de activiteit in de winter vroeger beginnen.
Waar dient het grind voor? Ettershank opperde verschillende functies, zoals het nest beschermen tegen erosie door regen of dauw opvangen, al waarschuwde hij zelf dat die niet bewezen waren. Wat wel is vastgesteld, is dat de heuvel de temperatuur dempt: in een populatie aan de koude rand van haar gebied zag Greenslade (1975) dat door de mens beschadigde heuvels het in de winter zwaarder hadden, het seizoen dat de soort het meest beperkte. En de schaal is indrukwekkend: volgens het Australian Museum kan één nest tot zo'n 64.000 mieren huisvesten.
Eén kolonie, veel nesten
Een kolonie van deze soort woont bijna nooit in één enkele heuvel. Ze is polydoom: verdeeld over meerdere nesten die verbonden zijn door vrijgemaakte paden, waarover de werksters heen en weer lopen. Op een terrein van 1 × 1 km bij Hillston, in New South Wales, telden Ellen van Wilgenburg en haar collega's van de Universiteit van Melbourne meer dan 1.000 nesten van 140 kolonies, met gemiddeld zo'n 7 nesten per kolonie en gevallen tot 16. Het Australian Museum spreekt van groepen verbonden nesten die zich tot 650 m uitstrekken.
Waarom zoveel nesten? In 2007 volgden van Wilgenburg en Mark Elgar die 140 kolonies twee jaar lang en vonden het antwoord in de bomen:
- De nesten volgen het voedsel. De ligging van de nesten van elke kolonie volgt die van de bomen met honingdauw producerende insecten.
- De nieuwe dichterbij. Nesten die worden gebouwd, liggen dichter bij die bomen dan de nesten die er al waren.
- Een verdeling in twee stappen. Het meeste voedsel wordt naar het dichtstbijzijnde nest gebracht, en van daaruit verdelen andere werksters het over de rest.
Polydomie, concluderen ze, is een manier om efficiënter te foerageren: in plaats van alles van ver naar huis te slepen, brengt de kolonie het huis dichter bij het voedsel.
Zussen, maar uit een ander nest
Je zou denken dat alle nesten van een kolonie als één grote, hechte familie functioneren. Dat is niet helemaal zo. In 2006 confronteerde hetzelfde team werksters uit verschillende nesten met elkaar en analyseerde het de koolwaterstoffen op hun cuticula, de «chemische handtekening» waarmee mieren elkaar herkennen:
- De werksters vallen hun nestgenoten bijna nooit aan, maar vallen vaak werksters uit een ander nest van hun eigen kolonie aan.
- Elke kolonie, en daarbinnen elk nest, heeft een eigen chemisch profiel: de koloniegeur wordt maar gedeeltelijk tussen de nesten gedeeld.
- Werksters uit kolonies met veel nesten zijn minder agressief tegenover onbekende soortgenoten dan die uit kolonies met weinig nesten, misschien omdat ze aan een grotere verscheidenheid aan geuren gewend zijn.
Elk nest heeft, zogezegd, zijn eigen accent. En volgens het genetische onderzoek van die groep blijven de werksters trouw aan het nest waar ze geboren zijn.
Boksen aan de grens
Het bekendste aan deze mier is de manier waarop ze conflicten oplost. Naburige kolonies verdelen het terrein in exclusieve territoria (Greenslade 1975), en de grenzen worden niet door een fysiek obstakel bepaald, maar door de werksters zelf. In 1982 beschreven G. en J. A. Ettershank hoe ze dat doen: met geritualiseerde gevechten, sterk gestereotypeerd, waarbij twee werksters tegenover elkaar gaan staan, elkaar aftasten met hun antennen, hun kaken openen en elkaar met hun voorpoten slaan in een soort «bokswedstrijd», soms terwijl ze elkaar bij de kaken vasthouden. Het opvallendste:
- Vrijwel zonder doden. Verwondingen zijn zeldzaam en licht, en in elke fase van het duel kan een van beide zich terugtrekken en het conflict beëindigen.
- Uitputtingsoorlogen. De confrontaties op hetzelfde punt van de grens kunnen maanden duren en zich jarenlang herhalen.
- Het overgrote deel is toneel. In 2005 berekenden van Wilgenburg, van Lieshout en Elgar dat zo'n 95% van de interacties tussen kolonies geritualiseerd is. Gevechten op leven en dood komen vooral voor wanneer een werkster een vreemd territorium binnendringt en de bewoonster aanvalt.
Recentere studies van de groep van Elgar wijzen erop dat deze collectieve vertoningen elke kolonie informeren over de relatieve grootte van de buurkolonie, al zijn deze mieren, zoals de titel van een van die studies zegt, «zuinig met de waarheid»: ze laten niet altijd alles zien wat ze hebben. Een andere studie uit 2020 stelt dat ze er vooral hulpbronnen mee verdedigen, zoals bomen met honingdauw, meer dan het terrein zelf. In de praktijk wint de kolonie die meer manschappen laat zien terrein, zonder dat er een bloedbad nodig is.
Meerdere koninginnen die elkaar niet kunnen uitstaan: oligogynie
Hoeveel koninginnen heeft een kolonie? Het standaardwerk is dat van Bert Hölldobler en Norman Carlin, van Harvard University, gepubliceerd in 1985. Ze onderzochten nesten bij Canberra en beschreven een merkwaardige organisatie die ze oligogynie noemden, «weinig koninginnen»:
- In jonge kolonies met meerdere koninginnen stellen deze een rangorde vast met geritualiseerde duels met antenneslagen. De dominante koningin remt het leggen van de andere af, en fysieke gevechten zijn zeldzaam.
- De werksters kiezen geen partij. Ze behandelen alle koninginnen gelijk en tolereren ze zelfs wanneer het nest al enkele duizenden werksters telt.
- Naarmate de kolonie groeit, worden de koninginnen onverdraagzaam tegenover elkaar en scheiden ze zich voorgoed af in verschillende delen van het nest. Eenmaal gescheiden leggen ze ongeveer evenveel.
Komt het vaak voor? Dat hangt vooral af van de leeftijd van de kolonies. Jonge kolonies hebben bijna altijd één enkele koningin: in een populatie van kolonies jonger dan 14 jaar bij Hillston stamden de werksters van elke kolonie af van één koningin die door één enkel mannetje was bevrucht (van Wilgenburg, Mulder en Elgar 2006). In oudere populaties in South Australia en Victoria wijzen genetische analyses er daarentegen op dat een deel van de volwassen nesten meerdere koninginnen verzamelt, vaak onderling niet verwant: geadopteerde koninginnen of kolonies die zijn samengesmolten (Carew, Tay en Crozier 1997).
Een belangrijke kanttekening voor de kweker: de literatuur spreekt over koninginnen die elkaar mijden, niet over koninginnen die elkaar doden. Wat er niet is, zijn gegevens over wat er gebeurt als meerdere koninginnen geen ruimte hebben om zich af te zonderen, zoals in een reageerbuis of een klein formicarium. Daarom houden we bij Antomas één koningin per kolonie (zie «Eén koningin per kolonie»).
Vier manieren om een kolonie te stichten
De meeste mierensoorten hebben maar één manier om te beginnen. Deze soort heeft er vier, volgens Hölldobler en Carlin (1985):
- Eén koningin alleen, die zich in haar kamertje opsluit en haar eerste werksters grootbrengt met haar eigen reserves, zonder naar buiten te gaan om te eten: dat is de claustrale koloniestichting, de meest gebruikelijke.
- Meerdere koninginnen samen, wat pleometrose heet. Bij hun opgravingen bij Canberra had het overgrote deel van de pas gestichte nesten één koningin, en slechts enkele twee of drie.
- Door knopvorming: een groep werksters van een gevestigde kolonie sticht een satellietnest dat uiteindelijk zelfstandig wordt.
- Door adoptie: pas bevruchte koninginnen die hun kamertje naast een volwassen nest graven, waarschijnlijk hun eigen nest, en er uiteindelijk in worden opgenomen.
Greaves en Hughes, die tussen 1949 en 1954 een populatie bij Canberra bestudeerden, stelden vast dat groeien door knopvorming, waar dat kan, beter werkt dan stichten met één koningin, en dat de territoria van kolonies die sterven worden ingenomen door de buren, hun satellietnesten of nieuwe kolonies. De bruidsvluchten vinden plaats in de zuidelijke lente, vooral in oktober en na regen: eerst komen de mannetjes naar buiten en daarna de gevleugelde vrouwtjes.
Heerseres over de rotsen
In Australië zijn de Iridomyrmex-soorten de talrijkste en ecologisch invloedrijkste mierengroep, en de ecoloog Alan Andersen brengt ze onder in de «dominante dolichoderinen»: zeer actief, agressief en typisch voor open, warme gebieden. Deze soort is het schoolvoorbeeld. In 2004 maten Heloise Gibb en Dieter Hochuli haar dominantie op zandsteenontsluitingen bij Sydney:
- Alomtegenwoordig. Ze verscheen in 95-100% van de transecten op minder dan 20 m van een nest, en was goed voor tot 82% van de getelde mieren en 84% van de mierenbiomassa op de rotsen.
- Onverslaanbaar bij het lokaas. Ze vond alle honingaasjes binnen 5 minuten, werd er nooit van verdreven en hield 80% vast van de aasjes die ze ontdekte.
- Maar ze beheerst niet alles. Toen ze een jaar lang met kooien werd uitgesloten, namen de andere mieren in lente en zomer toe, maar de samenstelling van de gemeenschap veranderde niet. Haar effect, concludeerden ze, is beperkter dan gedacht.
In het tropische noorden zagen Andersen en Patel (1994) met een verwant uit dezelfde groep, I. sanguineus, iets drastischers: toen ze die mier met hekjes buitensloten, verdubbelde het aantal mieren en soorten bij het lokaas bijna.
Hoedsters van honingdauw en een nachtploeg
Een groot deel van de energie van een kolonie komt uit de bomen, waar de werksters kleine zuigende halfvleugeligen verzorgen en hun honingdauw verzamelen. Zoals we zagen, organiseert de kolonie zelfs haar nesten rond die bomen. Maar ze is er niet alleen: de grote, gebandeerde Camponotus consobrinus benut dezelfde bronnen 's nachts, wanneer onze dagactieve mier zich al heeft teruggetrokken. Het is een echte ploegendienst.
Een verdeling niet zonder valstrikken: volgens Hölldobler en Wilson stoppen deze mieren de ingangen van het nest van C. consobrinus dicht met steentjes en aarde om hun vertrek te vertragen. Ook hebben ze banden met blauwtjes: volgens het Australian Museum verzorgen ze de rupsen van Jalmenus ictinus, die hun suikerhoudende afscheidingen geven, en eten ze daarentegen de rupsen van sommige Ogyris-soorten.
De mier die de iridoïden hun naam gaf
Als je deze mier stoort, merk je dat aan de geur. Zoals alle dolichoderinen heeft ze geen mierenzuur, dat is iets van de formicinen, maar een anaalklier die via de punt van het achterlijf een vluchtige, sterk ruikende afscheiding afgeeft. In 1956 analyseerden de Australische chemicus George Cavill en zijn collega's die afscheidingen bij verschillende Iridomyrmex-soorten, waaronder deze soort, die toen nog I. detectus heette, en vonden ze twee hoofdbestanddelen:
- Methylheptenon (6-methyl-5-hepteen-2-on), een vluchtig keton met een doordringende geur.
- Iridodial, een voor de wetenschap nieuwe verbinding.
Volgens Cavill (1970) maken ze bij deze soort respectievelijk zo'n 4% en 1% van het lichaamsgewicht uit, en werkt methylheptenon tegelijk als verdediging en als alarmferomoon. Iridodial gaf, samen met het iridomyrmecine van andere dolichoderinen, zijn naam aan een hele familie moleculen: de iridoïden, die zo heten naar Iridomyrmex. Tot die familie behoort bijvoorbeeld het nepetalacton van kattenkruid.
Een spin die haar alarm volgt
Methylheptenon heeft één nadeel: anderen ruiken het ook. In 1996 toonden Allan, Elgar en Capon aan dat de spin Habronestes bradleyi, een jager die gespecialiseerd is in deze mieren, haar prooien opspoort door hun alarmferomoon te volgen, dat de werksters afgeven als ze gewond of gealarmeerd zijn. En waar zijn de meeste gealarmeerde mieren? Aan de grenzen tussen kolonies, waar ze vechten. De spin gaat erheen en vangt de strijders. Het was het eerste beschreven geval van een predator die het alarmsignaal van een mier «afluistert».
Het is niet haar enige vijand: in de literatuur duiken vogels op die koninginnen opgraven, de mierenegel, die de nesten aanvalt, en mottenrupsen die zich in het nest zelf met haar broed voeden. En deze mier jaagt ook zelf op onverwachte prooien: Clerke en Williamson (1992) documenteerden dat ze jonge rietpadden eet, een invasieve en giftige amfibie die grote schade aanricht in de Australische fauna.
Gemaakt voor de warmte
Het is een zonnemier. Ze nestelt op open, zonnige plekken, en schaduw van de vegetatie is volgens Greaves en Hughes (1974) een van de belangrijkste doodsoorzaken van jonge kolonies. In 2013 maten Nigel Andrew en zijn collega's haar weerstand in Armidale, op de hooglanden van New South Wales:
- Kritische maximumtemperatuur: 46,1 °C, en een letale temperatuur van 45,8 °C.
- Bliksembezoekjes: ze foerageren een paar minuten op bodems die warmer zijn dan die grenzen. Bij oppervlakken van 18,6-57 °C lag hun lichaamstemperatuur tussen 24,5 en 43,1 °C.
- Het hele jaar actief in dat gebied, al passen ze een deel van hun biologie per seizoen aan de kou aan.
- Een grens die niet verschuift: ze kunnen hun hittetolerantie niet verhogen door acclimatisatie, iets wat de auteurs zorgen baart met het oog op klimaatverandering.
Bij een zustersoort uit het droge binnenland, I. viridiaeneus, zag Greenaway (1981) dat de werksters alleen overdag foerageren, bij een luchttemperatuur tussen 14 en 43,5 °C: hartje zomer gaan ze vroeg in de ochtend en laat in de middag naar buiten, en in de winter rond het middaguur.
Heerseres van het Australische zuidoosten
Ze leeft in een groot deel van Zuidoost-Australië: New South Wales, het Australian Capital Territory, Victoria, het zuidoosten van South Australia en het oosten van Queensland, met meer verspreide populaties naar het noorden en westen; op Tasmanië komt ze niet voor. Ze bewoont open eucalyptusbossen, beboste savannes, heide, bermen, parken en tuinen, altijd op goed gedraineerde, zonnige bodems, vaak zanderig of grindrijk. Buiten Australië heeft ze zich niet gevestigd, al zijn in Nieuw-Zeeland exemplaren uit de groep onderschept in goederen en bagage uit Australië.
In een groot deel van haar gebied is het klimaat gematigd of halfdroog, met hete zomers en koele winters waarin het in het binnenland vaak vriest. Die winter is de factor die de soort aan de koude rand van haar gebied het meest beperkt (Greenslade 1975), en vormt de basis van de diapauze die we voor thuis aanraden (zie «Diapauze»).
Van Formica purpurea tot meat ant
De Britse entomoloog Frederick Smith beschreef haar in 1858 als Formica purpurea, op basis van een werkster uit Melbourne. In hetzelfde werk beschreef hij onder de naam Formica detecta een koningin van de Hunter River die van dezelfde soort bleek te zijn. Zijn beschrijving verklaart de naam al: kop, borststuk en poten «helder rood met een lichte paarse of blauwe tint» en een achterlijf «glanzend violet, soms met een koperachtige weerschijn». Purpureus betekent in het Latijn «purperen», en het geslacht Iridomyrmex, in 1862 door Gustav Mayr beschreven, combineert het Griekse iris, «regenboog», en myrmex, «mier», vanwege die iriserende glans.
Een groot deel van de twintigste eeuw heette ze Iridomyrmex detectus, totdat taxonomen purpureus weer als geldige naam in ere herstelden. In 1993 reviseerde Steve Shattuck de groep en toonde hij aan dat «de meat ant» in werkelijkheid een verzameling gelijkende soorten was, met 11 soorten verdeeld over vier complexen, waaronder I. viridiaeneus of I. sanguineus, die vroeger als vormen van purpureus werden gezien. Daarom moet je oude studies zorgvuldig lezen: sommige zijn met andere soorten uit de groep gedaan. Bij Antomas houden we het bij de wetenschappelijke naam: Iridomyrmex purpureus.
Grootte en morfologie
Middelgrote, stevige mier met lange poten en snelle bewegingen, met één enkele werksterkaste: ze heeft geen soldaten of duidelijk afgebakende grote werksters, al varieert de grootte flink van werkster tot werkster.
- Kleur. Volgens de revisie van het geslacht door Heterick en Shattuck (2011) varieert de kop, en vaak het voorste deel van het borststuk, van oranje tot baksteenrood, en de gaster van bruin tot zwart. Op het voorste deel van het lichaam heeft ze een iriserende glans in blauw, roze, geelgroen of paars, die met het licht en van populatie tot populatie verschilt.
- Variabele grootte, zonder kasten. Bij de 84 werksters die Heterick en Shattuck maten, varieerde de kopbreedte van 1,51 tot 2,29 mm. Het is een doorlopende variatie, deels tussen populaties, zonder afgebakende grootteklassen.
- Kop en ogen. Goed ontwikkelde ogen, zoals past bij een mier die overdag foerageert, en geen ocellen bij de werksters. De scapus van de antenne steekt uit voorbij de achterrand van de kop.
- Kaken. Krachtig, en ze bijten er telkens opnieuw mee als ze het nest verdedigen (Australian Museum).
- Borststuk en petiolus. Borststuk met korte, stijve, rechtopstaande haren en met de spiracula van het mesothorax als kleine bultjes zichtbaar. Petiolus uit één segment, met een dunne, verticale schub.
- Geen functionele angel. Bij dolichoderinen is de angel rudimentair of afwezig, en de gasterpunt heeft niet de acidopore van de formicinen. Haar chemische verdediging komt uit de anaalklier (zie «De mier die de iridoïden hun naam gaf»).
- Koningin. Gevleugeld vóór de bruidsvlucht en flink groter dan de werkster. Smith beschreef zijn typekoningin als zwartbruin, met roestkleurige antennen en poten en bijna doorzichtige vleugels, geelachtig aan de voorrand.
- Ontwikkeling. Zoals bij alle dolichoderinen spinnen de larven geen cocon: de poppen zijn naakt.
- Chromosomen. n = 9, volgens de studies van Crozier (1968) en Imai en collega's (1977).
Afmetingen bij benadering
- Werksters: tot 1 cm lang (Museums Victoria; Australian Museum)
- Typewerkster: zo'n 8,5 mm («4 Engelse lijnen»; Smith 1858)
- Werksters: kop 1,69-2,31 mm lang en 1,51-2,29 mm breed; scapus 1,57-2,05 mm (Heterick en Shattuck 2011, 84 werksters)
- Koningin: zo'n 12,7 mm («6 Engelse lijnen»; Smith 1858, één exemplaar beschreven als Formica detecta)
We hebben geen moderne maat van de koningin of het mannetje gevonden. De maten van 6-8 mm voor de werksters en tot 15 mm voor de koningin die op internet rondgaan, komen niet uit gepubliceerde metingen, dus die geven we liever niet.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Ze is een van de beste instappers in de Australische mieren: robuust, weinig kieskeurig met voer, overdag actief en altijd in zicht. Ze eet zo goed als alles, verdraagt een droog nest goed en heeft geen angel.
Waarom geen 1/5? Om vier redenen:
- Ze klimt en ontsnapt. Ze is snel, nieuwsgierig en maakt gebruik van elke kier: de barrière en het deksel zijn niet optioneel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Een gevoelige start. Kleine kolonies groeien in het begin langzaam en het is beter niet te snel een formicarium te nemen (zie «Stichting en groei»).
- Warmte en ruimte. Het is een zonnemier: ze heeft warmte met een gradiënt nodig en, als ze eenmaal op gang komt, een kolonie die heel snel groeit en ruimte vraagt.
- Karakter. Ze is agressief en bijt; niets ernstigs, maar werk altijd met gereedschap (zie «Hantering en veiligheid»).
En ze is het meer dan waard. Weinig mieren bieden zoveel activiteit: paden vol werksters, voer dat binnen minuten verdwijnt en een kolonie die zich voor je ogen organiseert. Bij Antomas kun je Iridomyrmex purpureus kopen en, als je van de Australische soorten houdt, ook de metaalglanzende Rhytidoponera metallica, haar verwant R. chalybaea en C. consobrinus, haar buurvrouw van de nachtploeg. En wil je meteen met een grote kolonie beginnen, dan hebben we Iridomyrmex purpureus – MegaImperium, een al gevestigde kolonie van deze soort.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 24-28 °C in het actieve seizoen, met een iets warmere zone van 28-30 °C aan één zijkant en altijd met thermostaat. De kolonie moet kunnen kiezen.
- Waarom zo: in de warme maanden van haar gebied ligt de bodem waar haar kamers zitten, tussen 20 en 50 cm diep, rond 22-28 °C volgens onze schattingen op basis van het klimaat, en kwekers zijn het eens over een nest van 22-28 °C met warmte aan één kant.
- Foerageergebied: met licht en wat warmte. Een warmer plekje in een hoek, van zo'n 30-32 °C, laat ze opwarmen zoals ze op hun heuvel doen, maar nooit de hele opstelling.
- 's Nachts mag het zonder enig probleem een paar graden kouder worden, tot zo'n 20-22 °C.
- Vochtigheid: een vrij droog nest, rond 40-60%, met een iets vochtige zone voor het broed en een droog foerageergebied (zie «Droog van buiten, iets vochtig van binnen»).
- Water: altijd, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het nest donker en het foerageergebied in het licht, met een normaal dag-nachtritme. Ze is dagactief: met licht en warmte zie je haar volop bezig.
- Diapauze: mild, zo'n 3 maanden, van half december tot eind februari, bij 12-15 °C (zie «Diapauze»).
Droog van buiten, iets vochtig van binnen
Het is een mier van goed gedraineerde bodems en droge klimaten, en ze verdraagt droogte veel beter dan de meeste tropische soorten. Kwekers zijn het eens over de formule: een vrij droog nest, met één enkele hoek of kamer die iets vochtig is, en een droog, geventileerd foerageergebied. Zo kiest de kolonie zelf waar ze het broed legt.
- Bevochtig slechts een deel van het nest, nooit alles, en zonder plassen.
- Geen druppels op de wanden: zie je condens, stop dan een paar dagen met bevochtigen en ventileer.
- Kruipen ze samen in een hoek, dan zien kwekers dat als teken dat de rest van het nest te droog of te koud is.
- Resten binnen 24 uur weg: met zoveel vlees en suiker gaat vergeten voer snel schimmelen.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Alpha-lijn van Anthouse aan: modulaire, vrij droge formicaria die passen bij een soort die een droog nest met een iets vochtige zone verkiest, en waaraan je modules kunt toevoegen naarmate de kolonie groeit. Om te beginnen een QBIK ONE:
Als de kolonie hem vult, is de volgende stap de QBIK DUO:
De module moet altijd in verhouding staan tot de kolonie: dat is de fout die kwekers van deze soort het vaakst noemen. In een te groot formicarium worden de lege kamers een vuilnisbelt, met schimmel en mijten, en raakt de kolonie verspreid en gestrest. Breid uit wanneer je werksters stil ziet zitten in het foerageergebied omdat er binnen geen plek meer is. Omdat ze de kolonie in de natuur over meerdere nesten verdelen, kun je bij een grote kolonie geleidelijk modules en foerageergebieden aan elkaar koppelen. Maak de opstelling zo compleet:
- Een ruim foerageergebied. Ze zijn zeer actief en leggen veel terrein af; als je wilt, leg je een dun laagje zand met wat fijn grind, zoals dat op hun heuvels.
- Warmte aan één zijkant, met thermostaat, en een licht- en warmtepunt in een hoek van het foerageergebied, uit de buurt van het drinkbakje.
- Water in een reageerbuis met watten, en een drinkbakje voor de nectar, nooit op watten.
- Een ontsnappingsbarrière rondom het hele foerageergebied en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
Eén koningin per kolonie
Onze kolonies komen aan met één enkele koningin en haar broed, en zo raden we aan ze te houden.
- In de natuur hebben jonge kolonies bijna altijd één koningin. Sommige volwassen kolonies krijgen er meerdere, maar die leven gescheiden in verschillende delen van het nest en verdragen elkaar niet (zie «Meerdere koninginnen die elkaar niet kunnen uitstaan: oligogynie»).
- In een formicarium kunnen ze zich nergens afzonderen, en er zijn geen gepubliceerde gegevens of kwekerservaringen die aantonen dat meerdere koninginnen in gevangenschap goed samenleven. Daarom raden we bij Antomas af koninginnen samen te voegen.
- Voeg ook geen kolonies samen en meng geen werksters uit verschillende formicaria: in de natuur vallen ze werksters van andere kolonies aan, en zelfs die uit een ander nest van hun eigen kolonie.
Stichting en groei
In de natuur sticht de koningin haar kolonie claustraal: ze sluit zich op en brengt haar eerste werksters groot zonder naar buiten te gaan om te eten. Onze kolonies zijn die fase al voorbij, maar ze zijn nog klein, en het eerste stuk vraagt geduld:
- Van ei tot werkster duurt het zo'n 6-9 weken bij 24-28 °C, daar zijn kwekers het over eens; met minder warmte flink langer.
- Een schuchtere start. Australische kwekers vertellen dat de eerste werksters periodes verstopt en inactief doorbrengen. Maak je geen zorgen: dat is normaal.
- Een explosieve doorstart. Als die fase voorbij is, en met warmte en volop voer, groeit het broed in een verrassend tempo. Een Australische kweker beschrijft een kolonie die midden in de zomer in één maand van haar eerste werksters naar zo'n 16 ging, met meer dan twintig eieren, plus larven en poppen.
- In het begin in de reageerbuis. Kwekers houden de kolonie in haar reageerbuis tot 15-30 werksters, of zetten haar eerder over als de buis vuil wordt of zonder water komt te zitten. Daarna naar een QBIK ONE.
- Voer vanaf de eerste dag: een druppel nectar in het drinkbakje en kleine prooien, zoals een Thermobia of een fruitvliegje. Haal de volgende dag weg wat over is.
Aankomst en verhuizen door overkieperen
Laat de kolonie na ontvangst tot rust komen op een rustige, donkere plek op 24-26 °C, controleer of ze water heeft en bied een druppel nectar en een kleine prooi aan. Om haar naar het formicarium over te zetten, doen we het bij Antomas door overkieperen:
- Zet het formicarium van tevoren klaar, met de vochtige zone gereed, het water op zijn plek en vooral de ontsnappingsbarrière al aangebracht: ze zijn erg snel.
- Werk boven een bak, met een lang pincet en een zacht penseel, nooit met je handen.
- Open de reageerbuis in het foerageergebied, naast de nestingang, en kiep de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit; help achterblijvers met het penseel.
- Sluit het deksel en laat het nest in het donker. Binnen korte tijd hebben ze het broed naar binnen gebracht.
Voor een latere verhuizing naar een grotere module gebruik je dezelfde methode.
Voeding
Suiker, bijna dagelijks. In de natuur komt een groot deel van haar energie uit honingdauw en nectar, en thuis stellen ze dat zeer op prijs. Bij Antomas raden we Blue Sugar-nectar van Anthouse aan, 4-5 keer per week, en 1-2 keer per week een andere nectar of suikerhoudende vloeistof, zoals verdunde honing. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied het altijd aan in een drinkbakje, waar de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en nooit op watten, die gaan schimmelen en de vloeistof meteen bederven. Sommige kwekers vertellen dat hun kleine kolonies honing negeerden en andere suikers wel namen, zoals een stukje druif: nemen ze het niet, probeer dan een andere vorm.
Eiwitten: ruim en gevarieerd. De koningin heeft ze nodig om te leggen en de larven om te groeien, en deze soort heeft een vraatzuchtige eetlust. In de ervaring van Antomas geldt: hoe meer eiwitten ze krijgen, hoe sneller en talrijker de kolonies groeien. Doe je vaak onderhoud en haal je resten binnen 24 uur weg, dan kun je beter te veel dan te weinig geven; kun je niet schoonmaken, voer dan liever niet te veel. Wissel het soort insect van week tot week af:
- Thermobia domestica: kleine, zachte prooi, perfect voor jonge kolonies.
- Krekels (Acheta domesticus) en runner-kakkerlakken (Shelfordella lateralis), klein of in stukjes zolang de kolonie klein is.
- Dubia-kakkerlakken (Blaptica dubia) en meelwormen (Tenebrio molitor), pas gedood of in stukjes.
- Springstaarten (Sinella curviseta) en vleugelloze fruitvliegjes, ideaal voor de eerste weken.
- Af en toe vlees. Ze doen hun naam eer aan: bij Antomas geven we ze ook af en toe een stukje rauw, ongekruid vlees, zoals kip of kalkoen. Haal het de volgende dag weg, want het bederft snel.
Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden. Zaden zijn niet nodig.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten, gescheiden van de suiker.
Diapauze
Geen enkele studie heeft aangetoond dat ze een verplichte diapauze nodig heeft, en in sommige delen van haar gebied is ze het hele jaar actief (Andrew et al. 2013). Maar haar winter is echt:
- Een koele winter. In de kern van haar gebied ligt de gemiddelde luchttemperatuur van juni tot augustus rond 7-12 °C, met frequente nachtvorst in het binnenland. We schatten dat het in de diepe kamers, waar de kolonie overwintert, zo'n 8-13 °C blijft.
- Minder activiteit. In de winter trekt de kolonie zich terug onder de 25 cm (Ettershank 1971) en, afhankelijk van de streek, komt ze alleen op de zachtere uren naar buiten of stopt ze bijna met foerageren. Bij een zustersoort gaan de werksters niet naar buiten bij een luchttemperatuur onder zo'n 14 °C (Greenaway 1981).
- Kou als grens. Aan de koude rand van haar gebied is de winter de belangrijkste factor die haar populaties beperkt (Greenslade 1975).
Daarom raden we bij Antomas een milde diapauze aan van zo'n 3 maanden, van half december tot eind februari, bij 12-15 °C, wat overeenkomt met de winter in haar gebied:
- Geleidelijk erin in november. Haal de warme zone weg en verlaag de temperatuur langzaam over 2-3 weken, terwijl je minder eiwit geeft.
- Tijdens de diapauze: altijd water, een beetje nectar en bijna geen eiwit. Stoor de kolonie zo weinig mogelijk. Niet boven 15 °C, want daarboven beginnen ze te foerageren, en niet onder zo'n 10 °C.
- Wat je ziet. In de ervaring van Antomas is het in deze periode normaal veel larven te zien die niet groeien en geen eieren of poppen. Als de warmte terugkomt, komt het broed weer op gang.
- Geleidelijk eruit in maart, tot weer 24-28 °C met de warme zone, en eiwitten zodra je broed ziet.
- Kleine kolonies: liever een kortere, mildere diapauze, van 6-8 weken bij 15-18 °C.
- Waar: een onverwarmde kamer wordt vaak niet koud genoeg; een garage, een kelder of een wijnklimaatkast voldoet meestal.
Bedenk dat de seizoenen in haar gebied andersom lopen dan hier. Krijg je de kolonie in de herfst en loopt ze nog op de klok van het zuidelijk halfrond, dan komt ze net uit haar winter: je kunt haar deze eerste winter actief houden en vanaf het jaar daarop de normale diapauze doen. Remt ze vanzelf af, dan is een korte rustperiode bij 15-18 °C genoeg.
Op video: het rijk van het vlees
Twee korte video's van Anthouse met kolonies van deze soort in volle actie:
Het rijk van de vleesetende mieren: Iridomyrmex purpureus op het kanaal van Anthouse.
Het rijk van het bloed wil vlees: een kolonie in volle actie, op het kanaal van Anthouse.
Gedrag en observatie
Actief van zonsopgang tot zonsondergang. Met licht en warmte lopen de werksters onophoudelijk door het foerageergebied, vormen ze paden tussen nest en voer en storten ze zich in groep op elke prooi. Het is een van die soorten die nooit stil lijken te staan.
Vraatzuchtig. Kwekers zijn het erover eens dat ze «nooit ophouden met eten». Je ziet een prooi in korte tijd verdwijnen, door veel werksters in stukken gesneden, en het drinkbakje vol mieren lopen.
Verdediging. Ze zijn agressief tegenover elke indringer. Als je tegen het formicarium tikt of het abrupt opent, komen ze massaal naar buiten om het met open kaken te verdedigen en ruik je hun alarmafscheiding.
Zonder angst observeren. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, naar te kijken en van te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat het nest donker te houden en het foerageergebied in het licht, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen.
Alarmsignalen:
- De kolonie groeit niet midden in het seizoen: controleer de temperatuur en de eiwitten.
- Werksters die samenkruipen in een hoek: misschien is de rest van het nest te droog of te koud.
- Schimmel of resten in de kamers: te veel vocht of voer dat niet is weggehaald.
- Veel werksters die stil in het foerageergebied zitten, zonder plek binnen: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen en barrières
Hier moet je het meest opletten. Iridomyrmex-soorten klimmen op gladde oppervlakken, zelfs ondersteboven, en kwekers zijn het erover eens dat deze mier snel en nieuwsgierig is en elke opening weet te benutten. Volgens hen gebeuren ontsnappingen vooral tijdens het voeren.
- Een ontsnappingsbarrière boven aan de wanden van het foerageergebied: minerale olie of PTFE (Fluon). Vernieuw haar zodra er stof, zand of vuil op komt, want daardoor verliest ze haar werking.
- Een goed sluitend deksel, zonder kieren bij aansluitingen of stoppen.
- Niets dat als brug kan dienen naar de barrière: geen lange takjes, vergeten pincetten of tegen de wand leunende buizen.
- Bij het voeren open je zo weinig mogelijk en leg je het voer ver van de wanden.
Hantering en veiligheid
Ze steekt niet: ze bijt. Zoals de andere dolichoderinen heeft ze geen functionele angel. Ze verdedigt zich door te bijten, vaak meerdere keren achter elkaar, en door via de punt van het achterlijf haar sterk ruikende afscheiding af te geven. De beet is vervelend, maar niet gevaarlijk; daarom zijn er mensen die het aandurven hun hand in een kom vol van deze mieren te steken. Toch werk je in het dagelijks gebruik het best rustig en met gereedschap: door hun snelheid en aantal zit een hand in het foerageergebied binnen enkele seconden vol werksters.
- Altijd met gereedschap: een lang pincet, een zacht penseel en, voor verhuizingen, buizen en verloopstukken.
- Open het formicarium zo kort mogelijk, werk boven een bak en sluit het als je klaar bent.
- Met kleine kinderen of huisdieren in huis: het formicarium altijd dicht en buiten hun bereik.
- Word je gebeten, verwijder de mieren dan voorzichtig en was de plek.
Het is een exotische soort: laat haar in geen geval vrij.
Wat je niet moet doen
- Het formicarium openen zonder barrière of gereedschap, of de barrière verwaarlozen.
- Koninginnen of kolonies samenvoegen, of werksters uit verschillende formicaria mengen.
- Een kleine kolonie naar een enorm formicarium verhuizen.
- Het hele nest nat maken of condens op de wanden laten ontstaan.
- Haar midden in het seizoen koud en in de schaduw houden: ze heeft warmte met een gradiënt en licht nodig.
- Nectar op watten geven of resten van vlees of prooien langer dan een dag laten liggen.
- Altijd hetzelfde insect geven of te weinig eiwitten geven wanneer er larven zijn.
- Haar een te warme diapauze geven, boven 15 °C, of de temperatuur abrupt veranderen bij het begin of einde ervan.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Iridomyrmex purpureus en haar soortengroep, op klimaatgegevens uit haar verspreidingsgebied en op de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Cavill, G. W. K., Ford, D. L. & Locksley, H. D. (1956). The chemistry of ants. I. Terpenoid constituents of some Australian Iridomyrmex species. Australian Journal of Chemistry 9: 288–293. doi:10.1071/CH9560288
- Greaves, T. & Hughes, R. D. (1974). The population biology of the meat ant. Journal of the Australian Entomological Society 13: 329–351. doi:10.1111/j.1440-6055.1974.tb02212.x
- Ettershank, G. & Ettershank, J. A. (1982). Ritualised fighting in the meat ant Iridomyrmex purpureus (Smith) (Hymenoptera: Formicidae). Journal of the Australian Entomological Society 21: 97–102. doi:10.1111/j.1440-6055.1982.tb01772.x
- Hölldobler, B. & Carlin, N. F. (1985). Colony founding, queen dominance and oligogyny in the Australian meat ant Iridomyrmex purpureus. Behavioral Ecology and Sociobiology 18: 45–58. doi:10.1007/BF00299237
- Shattuck, S. O. (1993). Revision of the Iridomyrmex purpureus species-group (Hymenoptera: Formicidae). Invertebrate Taxonomy 7: 113–149. doi:10.1071/IT9930113
- Allan, R. A., Elgar, M. A. & Capon, R. J. (1996). Exploitation of an ant chemical alarm signal by the zodariid spider Habronestes bradleyi Walckenaer. Proceedings of the Royal Society of London B 263: 69–73. doi:10.1098/rspb.1996.0012
- Carew, M. E., Tay, W. T. & Crozier, R. H. (1997). Polygyny via unrelated queens indicated by mitochondrial DNA variation in the Australian meat ant Iridomyrmex purpureus. Insectes Sociaux 44: 7–14. doi:10.1007/s000400050018
- Gibb, H. & Hochuli, D. F. (2004). Removal experiment reveals limited effects of a behaviorally dominant species on ant assemblages. Ecology 85: 648–657. doi:10.1890/03-0007
- van Wilgenburg, E., van Lieshout, E. & Elgar, M. A. (2005). Conflict resolution strategies in meat ants (Iridomyrmex purpureus): ritualised displays versus lethal fighting. Behaviour 142: 701–716. doi:10.1163/1568539054729150
- van Wilgenburg, E., Mulder, R. A. & Elgar, M. A. (2006). Intracolony relatedness and polydomy in the Australian meat ant, Iridomyrmex purpureus. Australian Journal of Zoology 54: 117–122. doi:10.1071/ZO05075
- van Wilgenburg, E., Ryan, D., Morrison, P., Marriott, P. J. & Elgar, M. A. (2006). Nest- and colony-mate recognition in polydomous colonies of meat ants (Iridomyrmex purpureus). Naturwissenschaften 93: 309–314. doi:10.1007/s00114-006-0109-y
- van Wilgenburg, E. & Elgar, M. A. (2007). Colony structure and spatial distribution of food resources in the polydomous meat ant Iridomyrmex purpureus. Insectes Sociaux 54: 5–10. doi:10.1007/s00040-007-0903-3
- Heterick, B. E. & Shattuck, S. (2011). Revision of the ant genus Iridomyrmex (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 2845: 1–174. doi:10.11646/zootaxa.2845.1.1
- Andrew, N. R., Hart, R. A., Jung, M.-P., Hemmings, Z. & Terblanche, J. S. (2013). Can temperate insects take the heat? A case study of the physiological and behavioural responses in a common ant, Iridomyrmex purpureus (Formicidae), with potential climate change. Journal of Insect Physiology 59: 870–880. doi:10.1016/j.jinsphys.2013.06.003
- Moeilijkheidsgraad
- Gevorderde beginner




Very good experience. Great and fast support. A healthy colony that is growing quickly, and fast shipping. I would definitely use them again. Greetings from Germany.