Messor hebraeus
De Hebreeuwse oogster. In 1927 in Jeruzalem beschreven, oogst Messor hebraeus al millennia de heuvels van de Levant, waar de eerste herfstregen het signaal geeft voor de bruidsvlucht en de lente de graanschuren vult voor de lange droge zomer. Ze is een van de grote soorten van haar geslacht, met een roodachtige kop en borststuk op een glanzend zwarte gaster, en haar majors breken de hardste zaden als echte molens. Een zeldzame, opvallende en nauwelijks bestudeerde Messor: wat je in je formicarium ziet, is nieuw terrein. Verkrijgbaar als koningin met broed: startende kolonies, om je rijk vanaf het eerste ei te zien ontstaan. Makkelijk te voeren en perfect om te beginnen met een andere soort. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
De tweekleurige zaadverzamelaar van de Levant, in 1927 beschreven uit Jeruzalem: een van de groten in haar geslacht, met een roodachtige kop en borststuk en een donkere gaster. Wordt verkocht als koningin met broed: een kolonie midden in de claustrale koloniestichting. Rustige reageerbuis bij 24-27 °C tot de eerste werksters, daarna QBIK ONE met middelgrote gangen, gevarieerde zaden, veel eiwit en een gematigde diapauze van ongeveer 4 maanden bij 10-15 °C.
Messor hebraeus Santschi, 1927 is een zaadverzamelende mier uit het oostelijke Middellandse Zeegebied. Ze leeft in Israël en Palestina, Libanon en Syrië, in de heuvels, akkers en graslanden van die strook land tussen de zee en de woestijn, waar de winter regen brengt en de zomer alles uitdroogt. Haar naam verbindt haar met dat landschap: hebraeus betekent «Hebreeuws» in het Latijn, en haar typelocatie is Jeruzalem.
Het is een Messor van de grote, tweekleurige soort en, zoals bijna alle zaadverzamelaars van het Nabije Oosten, nauwelijks bestudeerd: er zijn geen gepubliceerde metingen, geen tellingen van haar nesten en geen studies over haar foerageergedrag. Hier maken we onderscheid tussen wat er bekend is over de soort, over haar groep, over de Messor van Israël en over het geslacht, en wat we bij Antomas toepassen met onze oogstmieren.
We verkopen haar als koningin met broed: een bevruchte koningin met haar eieren, larven of poppen, voordat haar eerste werksters uitkomen. Het is de zuiverste manier om een kolonie te beginnen, want je ziet vanaf de eerste dag hoe één enkel vrouwtje een imperium opbouwt. Daarom wijden we een hele paragraaf aan de koloniestichting. Heb je al Messor barbarus gehouden, dan zal de rest je bekend voorkomen.
Biologie
«De Hebreeuwse»: twee zaadverzamelaars uit Jeruzalem in hetzelfde jaar
De soort deed in 1927 haar intrede in de wetenschap dankzij Félix Santschi, de Zwitserse arts die zich in Tunesië had gevestigd en een half leven wijdde aan de mieren van Noord-Afrika en het Nabije Oosten. Hij beschreef haar aan de hand van werksters uit Jeruzalem als Messor semirufus var. hebraeus, dus als een eenvoudige variëteit van een andere, in de regio zeer algemene zaadverzamelaar. De originele exemplaren, de syntypen, worden bewaard in het Natuurhistorisch Museum van Bazel.
Datzelfde jaar, en ook met mieren uit Jeruzalem, gaf Santschi een naam aan een andere variëteit van semirufus: Messor dentatus. De twee volgden parallelle wegen. Decennialang golden ze als ondergeschikte vormen van semirufus, tot de Libanese zoölogen G. en H. Tohmé ze in 1981 tot soort verhieven. Vandaag wordt geen van beide nog als nauwe verwant van semirufus beschouwd: beide horen bij een ander soortencomplex, dat van M. wasmanni. Twee mieren beschreven in dezelfde stad en in hetzelfde jaar, verward met dezelfde soort en tegelijk gered: weinig zaadverzamelaars hebben zo’n verweven geschiedenis.
Zet ze naast elkaar en je ziet meteen dat het verschillende mieren zijn: M. dentatus hoort bij de donkere; M. hebraeus bij de tweekleurige.
Van de grote, tweekleurige soorten: het wasmanni-complex
Het geslacht Messor is enorm en in het Nabije Oosten een puzzel. In 2023 reviseerde een team uit Polen, Bulgarije en Griekenland de soorten van de instabilis-groep uit het oostelijke Middellandse Zeegebied en verdeelde ze over twee complexen. In hun lijst staat M. hebraeus in het wasmanni-complex, met haar verspreiding: Israël en Palestina, Libanon en Syrië.
Volgens die revisie is wat de soorten van het wasmanni-complex onderscheidt van die van het semirufus-complex vooral de grootte: de grootste werksters hebben een kop van meer dan 2,8 mm breed, terwijl die in het semirufus-complex niet boven 2,7 mm uitkomt en vaak onder 2 blijft. Bovendien is het lichaam meestal tweekleurig en hebben ze minstens een van deze kenmerken:
- een sterker gesculpteerde kop, met groeven die het hele voorhoofd kunnen bedekken;
- het ontbreken van een psammofoor, het «mandje» van lange haren onder de kop dat andere Messor gebruiken om bij het graven zand te dragen;
- kleine tandjes op het propodeum, het achterste deel van het borststuk, en veel opstaande haren op het eerste segment van de gaster.
Het zijn kenmerken van het complex, geen gedetailleerde beschrijving van de soort, die nog altijd niet is gepubliceerd. Maar de kleur van M. hebraeus past er volledig bij: kop en borststuk in roodachtige of oranje tinten en een donkere, glanzende gaster. Dat is het eerste wat opvalt als je een kolonie ziet.
Een mier van de Levant, tussen zee en woestijn
Het verspreidingsgebied van M. hebraeus is klein vergeleken met dat van veel Messor: de mediterrane Levant, van Israël en Palestina tot Libanon en Syrië. Sommige catalogi vermelden haar ook uit Iran, waar ze werd gevonden in parkbodems in een gebied met matige regenval, maar de revisie van 2023 neemt dat land niet op, en in zo’n moeilijk geslacht kun je verre vondsten beter met voorzichtigheid bekijken.
Het klimaat in haar regio is puur mediterraan, met een eigenaardigheid die je moet begrijpen om haar te houden. Het regent van herfst tot lente en de zomer is lang, droog en heet. De winters zijn zacht aan de kust en fris in de heuvels van het binnenland, met gemiddelden in januari van zo’n 8-12 °C, zeldzame vorst en af en toe sneeuw op de hoogste punten. Voor een zaadverzamelaar betekent dat dat de planten met de regen kiemen, in de lente zaad zetten en dat er de hele zomer geen nieuwe zaden op het land zijn. Het jaar van de kolonie draait om die lenteoogst en om een graanschuur die haar de rest van de tijd onderhoudt.
De bruidsvlucht van de eerste regens
Er zijn geen gepubliceerde gegevens over de bruidsvluchten van M. hebraeus. Wat wel bekend is, is wanneer de zaadverzamelaars in Israël vliegen: volgens de Israëlische entomologe Maya Saar vooral in de herfst en de winter. De zwarte Messor ebeninus, de algemeenste van het land, doet dat meestal op een zonnige ochtend vlak na de eerste herfstregens, die in het Hebreeuws een eigen naam hebben: yoreh.
Na maanden droogte is de grond zo hard als beton; de eerste regen maakt hem zacht, zodat de pas bevruchte koninginnen hun kamer kunnen uitgraven, en zo’n duidelijk signaal zorgt ervoor dat alle kolonies in de omgeving op dezelfde dag vliegen. Het is heel waarschijnlijk dat M. hebraeus een vergelijkbare kalender volgt, maar zoals zoveel bij deze soort moet dat nog worden waargenomen.
Claustrale koloniestichting: een koningin die leeft van haar vleugels
Zoals de overgrote meerderheid van de Messor sticht M. hebraeus haar kolonies op claustrale wijze. Na de bruidsvlucht trekt de koningin haar vleugels uit, graaft een kleine kamer, sluit die van binnenuit af en komt niet meer naar buiten. Wekenlang brengt ze alleen haar eerste generatie groot zonder buiten te eten: alles komt uit haar eigen lichaam.
Haar voorraadkast zijn de vliegspieren, die ze niet meer nodig heeft en die haar lichaam afbreekt, en de vetreserves die ze heeft opgebouwd voordat ze het moedernest verliet. Een klassieke studie vergeleek tientallen soorten en stelde vast dat koninginnen die alleen stichten, zoals die van Messor, zwaarder zijn en flink meer vet meedragen dan die van soorten die met hulp van werksters stichten. Met die reserve voedt ze haar eerste larven met afscheidingen en trofische eieren, en de eerste werksters, de nanitics, worden klein geboren: dat is de prijs van een kweek met een minimaal budget.
Messor hebben bovendien een voordeel: een koningin kan een korrel benutten die ze bij de hand heeft, en veel kwekers bieden hun stichtende koninginnen een paar zaden aan. Zodra de eerste werksters uitkomen, gaan zij op zoek naar voedsel en legt de koningin alleen nog eieren.
Wat haar buren in de Negev ons leren
Over M. hebraeus zijn er geen veldstudies, maar over andere Messor uit Israël wel, en die laten zien hoe een zaadverzamelaar in dit land te werk gaat:
- Specialisten per seizoen. In de Negev past Messor arenarius haar dieet aan het seizoen aan: vlak na de grote zadenpiek van de lente concentreren haar werksters zich bijna uitsluitend op één eenjarig gras, Stipa capensis, het overvloedigste van dat moment. Een graanschuur raakt vol door de overvloed te benutten, niet door van alles wat te pikken.
- Onbedoelde tuiniers. Rond de nesten van M. ebeninus groeit meer vegetatie, en in de lente vallen daar meer zaden dan op de foerageerpaden of in zones die de mieren niet bezoeken. Tegelijk nemen de werksters bij voorkeur bepaalde soorten van de paden mee en verminderen ze daar de verscheidenheid aan zaden: de zaadverzamelaars vormen zo tegelijk de zaadbank en de samenstelling van de planten die het jaar erop opkomen.
- Een schorpioen als huurder. In 2017 werd in Israël het eerste geval beschreven van een schorpioen die met mieren samenleeft: de piepkleine Birulatus israelensis, die alleen bij de ingangen van de nesten van M. ebeninus voorkomt en er in- en uitloopt zonder dat de werksters hem aanvallen of opeten. In de helft van de twintig onderzochte nesten lagen resten van deze schorpioenen.
Molens op pootjes: hoe een Messor werkt
Elke Messor zoekt zaden op haar eigen manier. Het grote overzicht van het foerageergedrag in het geslacht beschrijft soorten die alleen op pad gaan tot soorten die permanente hoofdroutes aanleggen, echte wegen die zich vertakken naar de oogstgebieden. Welke strategie M. hebraeus volgt, is niet bekend: in je formicarium zie je of ze in een rij lopen of op eigen houtje verkennen.
In het nest begint het tweede deel van het werk. De grote werksters, met een kop vol spieren, breken en pellen de korrels; de kleine kauwen ze tot een brij waarmee ze de larven voeren, en de kafjes belanden op de afvalhoop. Het polymorfisme van Messor, met werksters van heel verschillende grootte in één kolonie, is voor een groot deel een aanpassing aan dat molenwerk.
Cryptische soorten en hybriden: een ingewikkelde familie
Messor bezorgen taxonomen hoofdbrekens. In 2018 bleek M. structor vijf soorten te zijn, waaronder onze M. ibericus. In Italië delen M. minor en een Messor die nauw verwant is aan wasmanni, uit hetzelfde complex als M. hebraeus, nesten en kruisen ze. En bij verschillende soorten, waaronder M. barbarus, zijn de werksters hybriden van twee lijnen en de koninginnen niet: de sociale hybridogenese, die minstens drie keer in het geslacht is ontstaan. De genetica van M. hebraeus moet nog worden onderzocht.
Grootte en morfologie
Een robuuste myrmicine met een brede kop, sterke mandibels en een petiolus met twee knopen. Zonder moderne beschrijving van de soort combineren we de kenmerken van haar complex met wat je ziet bij gekweekte exemplaren.
- Kleur. Tweekleurig: kop en borststuk in roodachtige of oranje tinten en een zwarte, glanzende gaster.
- Kop. Breed en gesculpteerd, met fijne groeven aan de voorkant, en naar verhouding groter naarmate de werkster groter is. In het wasmanni-complex ontbreekt vaak de psammofoor, de baard van lange haren onder de kop.
- Mandibels. Breed en met een getande rand: het werktuig om zaden vast te houden, te breken en te pellen.
- Borststuk en gaster. Het propodeum kan twee kleine tandjes dragen, en het eerste segment van de gaster goed zichtbare opstaande haren: kenmerken van het complex, nog niet een voor een bij de soort gecontroleerd.
- Polymorfisme. De werksters vormen een doorlopende reeks, van klein tot heel groot, zonder afzonderlijke kasten. De grootste, de majors, verschijnen als de kolonie al een zekere omvang heeft.
- Koningin. Flink groter dan de werksters, met het volumineuze borststuk van gevleugelde vrouwtjes en, na de bruidsvlucht, de littekens van de vleugels. Bij de exemplaren die je in de kweek ziet, met hetzelfde kleurpatroon.
- Ontwikkeling. Zoals bij alle myrmicinen zijn de poppen naakt, zonder cocon: je kunt zien hoe elke werkster zich vormt en donkerder wordt voordat ze uitkomt.
Geschatte afmetingen
- Werksters en koningin: geen gepubliceerde metingen van de soort
- Kopbreedte van de grootste werksters, in het wasmanni-complex: meer dan 2,8 mm
Het is het enige toepasbare wetenschappelijke cijfer, uit de revisie van 2023. Het volstaat om M. hebraeus bij de grote Messor te plaatsen: haar majors hebben een bredere kop dan welke werkster ook uit het semirufus-complex.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Ze is sterk, eet zaden die makkelijk te vinden zijn, steekt niet en is geen ontsnappingskunstenaar als ze heeft wat ze nodig heeft. We geven haar een punt meer dan M. barbarus omdat je de koloniestichting zelf moet begeleiden en omdat er heel weinig over haar is gepubliceerd.
Waarom deze soort? Om haar kleuren, die haar onderscheiden van bijna alle zaadverzamelaars in de winkel; om het spektakel van een kolonie die voor je ogen ontstaat, en omdat elk gegeven dat je noteert (hoe lang de eerste werkster op zich laat wachten, wanneer de eerste major verschijnt, hoe ze op de diapauze reageert) informatie is die niemand heeft gepubliceerd. En omdat het een investering op lange termijn is: mierenkoninginnen kunnen tientallen jaren leven, en bij Antomas hebben we een kolonie M. barbarus van elf jaar die in topvorm is.
Aanbevolen parameters
- Temperatuur tijdens de stichting: 24-27 °C voor de reageerbuis van de koningin, stabiel en zonder bruuske veranderingen.
- Temperatuur met kolonie: 22-28 °C in het nest, van lente tot herfst, het bereik dat we bij Messor gebruiken. Gebruik je warmte, houd die dan mild en aan één kant; het nest nooit boven 30 °C.
- Vochtigheid: een vochtige zone voor het broed, zonder dat het nat wordt, en een goed gescheiden droge graanschuur. Het foerageergebied droog.
- Water: het hele jaar door, in een reageerbuis met water en watten.
- Licht: nest in het halfdonker en foerageergebied met licht, zonder direct zonlicht.
- Diapauze: ongeveer 4 maanden, van november tot februari of begin maart, bij 10-15 °C (zie «Diapauze»).
Koloniestichting: je koningin met broed, stap voor stap
De koningin komt aan in haar stichtingsbuis: een reageerbuis met water onderin, een wattenprop die het water tegenhoudt en aan de andere kant de koningin met haar broed (eieren, larven of poppen, afhankelijk van het moment). Ze heeft nog geen werksters. Het is de meest delicate fase in het leven van een kolonie, maar ook de eenvoudigste om te begeleiden, want bijna alles komt erop neer dat je niet stoort.
- Bij ontvangst. Leg de buis horizontaal op een rustige, gematigd warme plek zonder trillingen, ver van radiatoren en zon. Dek hem af met een stuk karton of een doek, zodat de koningin in het halfdonker zit. Open hem niet: de buis is al haar stichtingskamer.
- Temperatuur. Tussen 24 en 27 °C ontwikkelt het broed zich goed. Onder ongeveer 20 °C gaat alles trager, en dat is geen probleem: de werksters komen dan gewoon later uit.
- Een paar kleine zaden. Als echte Messor kan de koningin tijdens de stichting zaden eten. Zitten ze niet in de buis, leg dan aan het droge uiteinde, naast haar, een snufje kanariezaad, gierst of graszaad. Ontkiemt of beschimmelt er een, haal het dan weg.
- Let op het water en de watten. Daalt het water sterk of worden de watten vuil of beschimmeld, maak dan een nieuwe, identieke buis klaar en zet haar over door overkiepen: open de oude buis tegen de opening van de nieuwe, kantel hem en laat de koningin en haar broed overgaan met hulp van een zacht penseel. Doe dat zonder haast en maar één keer.
- Kijk zonder angst, maar voorzichtig. Je kunt haar bekijken wanneer je wilt, door het karton even op te tillen zonder de buis te bewegen. Koninginnen wennen eraan dat er naar hen wordt gekeken; wat ze slecht verdragen zijn schokken, trillingen en temperatuurwisselingen.
Hoe lang het duurt. In de praktijk van kwekers doen Messor er van ei tot werkster zo’n 6-8 weken over bij 24-27 °C, en flink langer bij kou. De eerste werksters zijn klein, de nanitics waar we het over hadden: dat is normaal. Zie je op een bepaald moment het hoopje eieren kleiner worden, schrik dan ook niet: tijdens de stichting recyclen koninginnen sommige eieren als voedsel.
De werksters komen. Met de eerste werksters begint de kolonie voedsel van buiten nodig te hebben. Sluit de buis aan op een klein foerageergebied of open de watten in een foerageerbak met ontsnappingsbarrière, en begin gevarieerde zaden en het eerste eiwit aan te bieden, in heel kleine stukjes. Heeft ze zo’n 15-20 werksters en wordt de buis te klein, dan is het tijd voor het formicarium.
Komt ze in de herfst aan? Komt de koningin kort voor de diapauze bij je aan, laat haar dan in haar buis overwinteren, op een koele plek en zonder haar te verwarmen: zo doen we het bij Antomas met jonge Messor-koninginnen. In de lente, met de warmte, komt de eileg weer op gang en begint de kolonie krachtig.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbiks uit de Alpha-reeks van Anthouse aan, modulair en ontworpen om met de kolonie mee te groeien. Als de kolonie uit de buis komt, is een QBIK ONE met middelgrote gangen de perfecte plek: precies groot genoeg voor de start en alles goed zichtbaar.
Met de eerste majors breid je uit met de QBIK DUO, en dat altijd met grotere gangen: de grootste werksters van een soort uit haar complex hebben ruime gangen nodig.
Geen gips en geen ytong. Messor knagen zachte materialen kapot, en een grote kolonie maakt korte metten met elk zelfgemaakt gipsnest. Kies professionele formicaria van materialen waar ze niet doorheen kunnen.
- Graanschuur en broed, elk op zijn plaats. Bevochtig alleen de broedzone. Is het hele nest vochtig, dan ontkiemen of beschimmelen de zaden.
- Water in een reageerbuis en suiker in een drinkbakje. Suikerhoudende vloeistoffen nooit op watten, die meteen schimmelen; beter in een drinkbakje waarin de druppel bereikbaar blijft.
- Ruim en droog foerageergebied, met wat zand voor de afvalhoop en de routes.
Verhuizing naar het formicarium
Bij Antomas verhuizen we kolonies door overkiepen. Is de kolonie klaar, open dan de buis boven het foerageergebied of boven de ingang van de QBIK ONE en kiep de koningin, de werksters, het broed en de zaden erin met zachte tikjes, terwijl je de achterblijvers helpt met een penseel. Houd de nestzone in het halfdonker en de vochtige zone klaar: binnen een paar uur hebben ze hun nieuwe thuis bezet. Latere uitbreidingen gaan op dezelfde manier.
Voeding
Zaden, van allerlei soorten. Ze is een zaadverzamelaar en haar basis zijn zaden: kanariezaad, gierst, haver, tarwe, gerst, graszaad, lijnzaad, sesam of vogelzaadmengsels, altijd onbehandeld, ongezouten en ongeroosterd. In het begin kleine of zachte zaden die piepkleine werksters open kunnen krijgen; als er majors zijn, ook harde. Varieer het mengsel af en toe: in de natuur wisselen haar buren van zaad naargelang het seizoen.
- Leg de zaden in het foerageergebied, ver van de watten en van de vochtige zone, en laat de mieren ze zelf in de graanschuur opslaan.
- Verwijder ontkiemde of beschimmelde zaden en maak de afvalhoop af en toe leeg.
Eiwit, hoe meer hoe beter. Zaden houden de kolonie in stand, maar wat haar laat groeien is eiwit: de koningin heeft het nodig om eieren te leggen en de larven om zich te ontwikkelen. Voor een pas gestichte kolonie is Thermobia domestica de ideale prooi, door haar formaat en omdat ze zacht is; als de kolonie groeit, wissel je af met krekels, dubia-kakkerlakken, runner-kakkerlakken en meelwormen, met van week tot week een ander insect, zodat ze niet altijd hetzelfde eten. Bij Antomas geven we ze ook dierlijk eiwit zoals kip of tonijn, bij voorkeur gekookt. Hebben ze het na 24-48 uur niet opgegeten, haal het dan weg.
Veel voeren. Hoe meer voedsel ze hebben, hoe meer en hoe sneller ze groeien: de kolonie merkt dat er voedsel is en brengt meer broed groot. Controleer je het formicarium dagelijks en ruim je de resten op, dan is overvoeren de beste strategie. Kun je niet vaak schoonmaken, pas de porties dan aan, want vergeten eiwit brengt schimmel en mijten.
Suiker, alleen als aanvulling. Voor een zaadeter is suiker een extraatje. Je kunt haar Blue Sugar-nectar van Anthouse in een drinkbakje geven, af en toe afgewisseld met een andere nectar: bij Antomas, bij de Messor, een of twee keer per maand. Nooit dikke honing, waarin ze blijven plakken.
Water: de reageerbuis met watten, altijd vol. Het is het enige dat nooit mag ontbreken.
Diapauze
De diapauze hoort bij haar cyclus, ook al is de winter in de Levant milder dan in het binnenland van het Iberisch Schiereiland. Daarom raden we bij Antomas een kortere en mildere diapauze aan dan bij M. barbarus: zo’n 4 maanden, van november tot februari of begin maart, met de kolonie bij 10-15 °C en altijd onder ongeveer 18-20 °C. Strenge kou is niet nodig en je hoeft niet onder ongeveer 8 °C te gaan, en het mag in geen geval vriezen.
- Geleidelijk omlaag en omhoog, gespreid over een paar weken, zonder bruuske veranderingen.
- Een onverwarmde kamer, een overdekt terras in gematigde streken of een koele berging volstaan meestal.
- Altijd water. Ze eten heel weinig, bijna alleen uit de graanschuur, maar de reageerbuis mag niet ontbreken.
- Geen eiwit. Tijdens de diapauze nemen ze het niet en het zorgt alleen voor schimmel.
Je merkt dat ze in diapauze is omdat ze minder naar buiten komt, de interesse in eiwit verliest en de poppen verdwijnen. Maak haar niet korter om de kolonie sneller te laten groeien: haar rust respecteren is de beste manier om jarenlang een gezonde koningin te hebben.
Gedrag in gevangenschap
Een opgeruimd huis. Binnen een paar dagen zie je hoe de kolonie het nest indeelt: het broed in het vochtige deel, de zaden in de droge graanschuur en buiten een afvalhoop met kafjes, resten en dode werksters. Het is een van de mooiste schouwspelen van zaadverzamelaars.
Verdedigers van hun terrein. Het zijn geen jagers, maar in de ervaring van Antomas stort een volwassen kolonie zich in groep op elk insect dat haar foerageergebied binnendringt, en de bedreiging eindigt als eiwit. Voeg daarom geen kolonies samen en verbind geen twee Messor-formicaria met elkaar.
Gevechtskoninginnen. In volwassen Messor-kolonies die thuis worden gehouden, verschijnen soms prinsessen die, zonder mogelijkheid tot een bruidsvlucht, hun vleugels afwerpen en in het nest blijven werken als werksters, met een ongewone agressiviteit; vaak ruimen de werksters zelf ze op als ze niet nuttig zijn. Bij Messor kennen we het uit de ervaring van kwekers; bij bladsnijdersmieren is gedocumenteerd dat ongevleugelde maagdelijke koninginnen werkstertaken overnemen en het nest agressiever verdedigen. We leggen het uitgebreid uit in de verzorgingsgids van M. barbarus. Verschijnen ze, laat de kolonie dan beslissen.
Om naar te kijken. Je houdt een kolonie om ervan te genieten, haar te observeren en ervan te leren. Met het nest in het halfdonker en het foerageergebied verlicht observeer je ze voorzichtig: ze wennen snel aan je aanwezigheid, en met hun kleuren zien ze er prachtig uit.
Alarmsignalen: een koningin die buiten het nest rondloopt, wijst meestal op watergebrek of een ongeschikt nest; schimmel in de graanschuur op vocht op de verkeerde plek; en veel sterfte in korte tijd op een probleem met water, temperatuur of voedselresten.
Ontsnappingen en hantering
Weinig ontsnappingsdrang. In de ervaring van Antomas zoeken Messor alleen een uitweg als ze voedsel, water of ruimte tekortkomen. Het zijn geen goede klimmers, en een ontsnappingsbarrière van paraffineolie of PTFE op de rand van het foerageergebied werkt heel goed. Controleer wel stoppen, naden en elk zacht onderdeel: waar ze in kunnen bijten, knagen ze uiteindelijk doorheen.
Hantering. In de praktijk steken ze niet, en de beet van een major blijft bij een kneepje. Gebruik om ze over te kiepen of schoon te maken een zacht penseel of een zacht pincet, met extra voorzichtigheid voor de koningin. En laat nooit een kolonie of een koningin vrij: buiten de Levant zou ze een geïntroduceerde soort zijn.
Wat je niet moet doen
- De stichtingsbuis onnodig openen, verplaatsen of op een plek met trillingen zetten.
- De kolonie met maar een paar werksters naar een groot formicarium verhuizen.
- Ze onderbrengen in gips, ytong of een ander zacht materiaal: ze knagen het kapot.
- Zaden en vocht mengen: de graanschuur altijd ver van de vochtige zone.
- Te weinig eiwit geven of het langer dan 24-48 uur laten liggen.
- Suiker hun dagelijkse kost maken.
- Suikerhoudende vloeistoffen op watten, open water of dikke honing aanbieden.
- Ze zonder water zetten, zelfs niet tijdens de diapauze.
- De diapauze overslaan, haar bij vorst houden of abrupt beëindigen.
- Kolonies samenvoegen of verschillende Messor-formicaria met elkaar verbinden.
- Het nest boven 30 °C verwarmen of het formicarium in de zon zetten.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Messor hebraeus, haar soortencomplex, de Messor van Israël en het geslacht Messor, en van de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Keller, L. & Passera, L. (1989). Size and fat content of gynes in relation to the mode of colony founding in ants (Hymenoptera; Formicidae). Oecologia 80: 236–240. doi:10.1007/BF00380157
- Keller, L. & Genoud, M. (1997). Extraordinary lifespans in ants: a test of evolutionary theories of ageing. Nature 389: 958–960. doi:10.1038/40130
- Wilby, A. & Shachak, M. (2000). Harvester ant response to spatial and temporal heterogeneity in seed availability: pattern in the process of granivory. Oecologia 125: 495–503. doi:10.1007/s004420000478
- Steiner, F. M., Seifert, B., Grasso, D. A., Le Moli, F., Arthofer, W., Stauffer, C., Crozier, R. H. & Schlick-Steiner, B. C. (2011). Mixed colonies and hybridisation of Messor harvester ant species (Hymenoptera: Formicidae). Organisms Diversity & Evolution 11: 107–134. doi:10.1007/s13127-011-0045-3
- Nicolai, N. & Boeken, B. R. (2012). Harvester ants modify seed rain using nest vegetation and granivory. Ecological Entomology 37: 24–32. doi:10.1111/j.1365-2311.2011.01331.x
- Nehring, V., Boomsma, J. J. & d'Ettorre, P. (2012). Wingless virgin queens assume helper roles in Acromyrmex leaf-cutting ants. Current Biology 22: R671–R673. doi:10.1016/j.cub.2012.06.038
- Plowes, N. J. R., Johnson, R. A. & Hölldobler, B. (2013). Foraging behavior in the ant genus Messor (Hymenoptera: Formicidae: Myrmicinae). Myrmecological News 18: 33–49. Volledige tekst (pdf)
- Romiguier, J., Fournier, A., Yek, S. H. & Keller, L. (2017). Convergent evolution of social hybridogenesis in Messor harvester ants. Molecular Ecology 26: 1108–1117. doi:10.1111/mec.13899
- Zvik, Y. (2017). First record of myrmecophily in the scorpion Birulatus israelensis (Scorpiones: Buthidae). Arachnologische Mitteilungen 54: 21–23. doi:10.5431/aramit5404
- Steiner, F. M., Csősz, S., Markó, B., Gamisch, A., Rinnhofer, L., Folterbauer, C., Hammerle, S., Stauffer, C., Arthofer, W. & Schlick-Steiner, B. C. (2018). Turning one into five: integrative taxonomy uncovers complex evolution of cryptic species in the harvester ant Messor «structor». Molecular Phylogenetics and Evolution 127: 387–404. doi:10.1016/j.ympev.2018.04.005
- Salata, S., Lapeva-Gjonova, A., Georgiadis, C. & Borowiec, L. (2023). Review of the Messor semirufus complex (Hymenoptera, Formicidae) in Greece. ZooKeys 1185: 105–142. doi:10.3897/zookeys.1185.111484
- Moeilijkheidsgraad
- Gevorderde beginner

