Carebara bengalensis
Een leger in miniatuur. Deze Carebara uit Zuidoost-Azië is het kleine zusje van de beroemde Carebara diversa: werksters in een intens oranjerood van amper iets meer dan een millimeter, en donkere soldaten met een enorme kop, even groot als hun enige koningin. Ze vormt colonnes, voert strooptochten uit en slaat reserves op in voorraadsoldaten. Ze hoort bij een geslacht van records, met reuzenkoninginnen, krakers van termietennesten en soldaten met een stopvormige kop. Ze eet van alles, begraaft haar schatten en klimt als weinig andere. Zeer sterk, maar ze vraagt een hoge luchtvochtigheid en een opstelling zonder één kier. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
De kleine zus van een beroemde verwant: een dimorfe Carebara uit Zuidoost-Azië, met piepkleine roodoranje werksters en donkere soldaten met een grote kop, die in de hobby wordt verkocht als «bengalensis» (hier vertellen we je waarom ze dat niet is). Kolonies en koninginnen, met één koningin en zeer sterk. 24-27 °C het hele jaar, zonder diapauze, hoge vochtigheid (laat ze nooit uitdrogen), aardenest, terrarium of gipsnest, en ze eten van alles. Sleutel: een opstelling die perfect sluit, want de werksters glippen door elke kier, en een ontsnappingsbarrière van talkpoeder.
Deze mier is het kleine zusje van een veel grotere verwant, Carebara diversa. Het is een Carebara uit Zuidoost-Azië met twee heel verschillende soorten werksters: piepkleine werksters, fel roodoranje en bij de kleinste die je in een formicarium kunt zien, en soldaten met een grote kop, donkerder, die vrijwel even groot zijn als hun enige koningin. Het is in zekere zin haar grote zus op kleine schaal: waar haar grote zus soldaten van meer dan een centimeter heeft, heeft deze soort ze van een paar millimeter. En ze deelt met haar de eetlust: ze eet van alles en begraaft het voedsel.
In de hobby wordt ze verkocht als Carebara bengalensis en soms als «qianliyan». Bij Antomas houden we de handelsnaam aan, omdat iedereen haar zo kent, maar we willen vanaf het begin duidelijk zijn: het is geen echte bengalensis, en waarom vertellen we je in de eerste paragraaf. Zoals over bijna alle kleine Carebara is er over haar heel weinig bekend, dus in deze verzorgingsgids maken we altijd onderscheid tussen drie dingen: wat er over het geslacht en de Aziatische soorten is gedocumenteerd, wat er bekend is over verwanten als haar grote zus en wat we bij Antomas hebben geleerd door haar te kweken.
Biologie
Bengalensis? Qianliyan? De waarheid over haar naam
Laten we met de naam beginnen, want we vertellen het je liever zelf.
De echte bengalensis. De naam gaat terug tot 1902, toen de Zwitserse myrmecoloog Auguste Forel Oligomyrmex bengalensis beschreef aan de hand van slechts twee exemplaren: een koningin en een mannetje, verzameld in Barrackpore, in West-Bengalen, bij de Gangesdelta. In 2004, bij de herindeling van het geslacht, werd de naam Carebara bengalensis. Meer dan een eeuw later zijn haar werkster en haar soldaat nog altijd niet beschreven: in de determinatiesleutel van de Carebara van India staat ze bij de soorten die alleen van koninginnen, of van koninginnen en mannetjes, bekend zijn, en haar bekende verspreiding beperkt zich tot het Indiase subcontinent: India, Bangladesh en Nepal.
Het gevolg is eenvoudig: je kunt een kolonie op geen enkele manier vergelijken met de bengalensis van Forel. Om een Carebara te determineren, kijken taxonomen vooral naar de werksters en de soldaten (het aantal antennesegmenten, de tanden van de mandibels, de doorns van het borststuk, de sculptuur van de gaster…), en van bengalensis is het een noch het ander bekend. En er is meer: in 2024 reviseerde het team van Zhi-yu Liu de Carebara van China en wees het uitdrukkelijk de aanwezigheid van C. bengalensis in dat land af, na overleg met een andere specialist.
En «qianliyan»? De andere naam waaronder ze circuleert, hoort wel bij een echte soort: Carebara qianliyan Terayama, 2009, beschreven aan de hand van soldaten en werksters uit Taiwan. De oorspronkelijke beschrijving onderscheidt haar van de andere Aziatische Carebara door haar grote formaat voor het geslacht (de soldaat van het typeexemplaar meet zo’n 3,8 mm) en door de fijne lengtegroeven op het eerste segment van de gaster van de soldaat. In 2025 onderzochten Kohei Matsuura, Shingo Hosoishi en Hong Thai Pham dat exemplaar opnieuw en stelden ze vast dat de antennes 11 segmenten hebben, en niet 9 zoals de oorspronkelijke beschrijving zei, zodat het waarschijnlijk tot de C. pygmaea-soortengroep behoort, een groep dimorfe Carebara uit Zuidoost-Azië. Met soldaten van zo’n 3,8 mm past het vrij goed bij de onze. Maar ze is alleen uit Taiwan bekend, en niemand heeft de kolonies uit de hobby met het typeexemplaar vergeleken, dus ook van haar kunnen we niet zeggen dat ze het is.
De naam heeft trouwens een verhaal. Terayama vernoemde verschillende mieren uit Taiwan naar godheden en figuren uit de Chinese folklore, onder wie Mazu zelf, de godin van de zee. Het meest waarschijnlijk is qianliyan de transcriptie van 千里眼, «het oog dat duizend li ver ziet» (de li is een oude Chinese afstandsmaat van zo’n 500 m). Qianliyan is een van de twee generaals die Mazu in haar tempels bewaken; de andere is Shunfeng’er, «het oor dat met de wind meehoort». We hebben de etymologie niet in de oorspronkelijke beschrijving kunnen lezen, dus we geven haar als waarschijnlijk. Maar het heeft wel iets dat een mier van een paar millimeter de naam kreeg van een bewaker met een wonderbaarlijk gezichtsvermogen.
Wat is ze dan wel? Met wat we vandaag weten, is deze «bengalensis» een dimorfe Carebara uit Zuidoost-Azië waarvan de precieze identiteit nog niet is opgehelderd. Kandidaten zijn verschillende soorten met dimorfe werksters die de laatste jaren in de regio zijn beschreven, vooral uit de pygmaea-groep en haar buur, de oni-groep, en het valt niet uit te sluiten dat het een nog naamloze soort is. Dat is helemaal niet vreemd: de taxonomie van de Aziatische Carebara is volop in revisie, met bijna elk jaar nieuwe soorten en opnieuw gedefinieerde groepen. En de hobby sleept uit gewoonte oude namen mee: zelfs haar grote zus wordt soms nog verkocht als Pheidologeton, een geslacht dat in 2014 verdween.
Strikt genomen zouden we haar Carebara sp. moeten noemen, dus een niet-gedetermineerde soort. Zelfs een «cf.» (van confer, «vergelijk met») past niet, de afkorting die je gebruikt als een exemplaar sterk op een beschreven soort lijkt maar dat niet kan worden bevestigd: van de bengalensis van Forel zijn er geen werksters om haar mee te vergelijken. We houden «bengalensis» in de productnaam omdat ze in de hobby zo bekend is en zo wordt gezocht, maar nu weet je wat erachter zit. Geeft een specialist haar ooit een naam, dan werken we deze verzorgingsgids bij.
Twee kasten en niets daartussen: piepkleine werksters en soldaten met dikke koppen
Het eerste wat opvalt als je naar een kolonie kijkt, is dat de werksters niet allemaal gelijk zijn, maar ook geen reeks van maten vormen: er zijn twee types, en bijna niets daartussen. Aan de ene kant de minors, piepklein, die de overgrote meerderheid vormen en bijna al het werk doen; aan de andere kant de soldaten of majors, veel groter, met een enorme kop in verhouding tot het lichaam. Dat noemen biologen dimorfisme van de werksters, en het is het handelsmerk van veel Carebara: de vroegere Oligomyrmex, die nu deel uitmaken van het geslacht, waren juist de dimorfe soorten.
Waarvoor dienen twee zo verschillende kasten? In het geslacht is de algemene taakverdeling duidelijk: de kleine werksters zorgen voor het broed en de grote verdedigen het nest. Bij sommige soorten is de kop van de soldaat een heel gespecialiseerd werktuig geworden, zoals je hieronder zult zien. Wat bij geen enkele Aziatische dimorfe soort is onderzocht, is welk aandeel soldaten een kolonie heeft en hoe ze het werk van dag tot dag verdelen. Ter vergelijking: in een groep Afrikaanse soorten vormen de soldaten in sommige nesten bijna 10% van de werksters.
Haar grote zus speelt in een andere competitie: ze heeft een continu polymorfisme, met werksters van alle maten, van de kleinste tot de «supersoldaat», en ze hoort bij een andere lijn binnen het geslacht. Deze soort is eenvoudiger en op haar manier eleganter: twee ontwerpen, elk perfect voor zijn taak.
Het «bengalensis»-imperium: een kolonie van deze Carebara, in een video van Anthouse.
Reuzenkoninginnen en zakformaat-werksters: een recordverschil
Als er één kenmerk is dat het geslacht Carebara definieert, is het dit: de koninginnen zijn over het algemeen veel en veel groter dan de werksters. Bij de Carebara in strikte zin, de oorspronkelijke groep van het geslacht, meten de werksters zo’n 2 mm en zijn de koninginnen, «enorm vergroot», meestal meer dan 15 mm: meer dan zeven keer de lengte van hun dochters. Het is een van de grootste verschillen in grootte tussen koningin en werkster die bij mieren bekend zijn, een recordverschil, al heeft niemand er een officieel cijfer van gemaakt.
Die grootte heeft een duidelijk voordeel: een enorme koningin draagt heel veel reserves mee om haar eerste dochters groot te brengen. Bij de Afrikaanse C. vidua brachten pas bevruchte koninginnen in het laboratorium broedsels groot van zo’n 1.000 werksters in 39 dagen.
Niet alle Carebara zijn zo. Bij de dimorfe soorten van het type van de vroegere Oligomyrmex, waar onze «bengalensis» op lijkt, is het verschil veel kleiner: de soldaten meten zo’n 2-2,5 mm en de koningin hooguit het dubbele, zo’n 5-6 mm of minder. In onze ervaring zijn bij deze soort de koningin en de soldaten vrijwel even groot, zo’n 3,5-5 mm, terwijl de werksters, van 1-1,5 mm, piepklein zijn. De koningin is nog altijd meerdere keren langer dan een minor, maar ze is niet de reuzin van haar Afrikaanse nichten.
De mythe van de koninginnen met verstekelingen
Een groot deel van de 20e eeuw vertelden de boeken een prachtig verhaal over de Carebara. Omdat hun werksters minuscuul zijn en hun koninginnen gigantisch, werd gezegd dat de koninginnen van de Afrikaanse C. vidua op bruidsvlucht gingen met een paar piepkleine werksters aan hun poten geklemd, als verstekelingen, om hen te helpen het nieuwe nest te stichten. De entomoloog George Arnold tekende het in 1915 op, de grote myrmecoloog William Morton Wheeler herhaalde het in 1923, en het verhaal ging van boek tot boek.
Het was te mooi om waar te zijn. Al in 1948 had Lowe gezien dat de stichtende koninginnen van een andere soort, C. lignata, geen enkele hulp meebrachten, en in 1989 bestudeerden de Zuid-Afrikanen Hamish Robertson en Martin Villet de koloniestichting van C. vidua en vonden ze geen spoor van begeleidende werksters: de koninginnen stichten alleen. Ze publiceerden hun werk met een titel die geen twijfel laat: de koloniestichting bij Carebara vidua, of «het verdrijven van een mythe».
Vandaag weten we dat koninginnen die met «bagage» reizen bestaan, maar in andere geslachten: die van Acropyga bijvoorbeeld gaan op bruidsvlucht met een schildluis in hun mandibels, het zaad van hun toekomstige kudde. Carebara hebben dat niet nodig: hun truc is de grootte van de koningin, die alles meedraagt wat nodig is om te beginnen.
Waar kan de mythe vandaan komen? Het is maar een vermoeden van ons, maar misschien van een tafereel dat je bij andere Carebara ziet: bij sommige Aziatische soorten beschrijven kwekers minors die op de koningin of op de soldaten klimmen, en bij haar grote zus reizen de minors op de rug van de soldaten. Bij deze soort daarentegen klimmen de werksters niet op de soldaten en ook niet op de koningin.
Krakers in termietenheuvels
Carebara nestelen in de grond, in rottend hout en, veel van hen, in termietenheuvels. De best bestudeerde is weer de Afrikaanse C. vidua. De ecologen Lepage en Darlington, specialisten in termieten, vonden haar nesten in 2-10% van de grote heuvels van Macrotermes-termieten, maar ook ver daarvandaan, en stelden iets verbazingwekkends vast: haar piepkleine werksters waren in staat termietwerksters die veel groter waren dan zijzelf te overmeesteren, te doden en op te eten. De koninginnen daarentegen konden tussen de termieten verblijven zonder een aanval uit te lokken.
De entomoloog Joseph Bequaert zag midden in een bruidsvlucht de gevleugelde vrouwtjes van C. junodi uit het binnenste van termietenheuvels komen, met de wanden van de heuvel bedekt met piepkleine werksters van dezelfde soort. De klassieke interpretatie is dat ze door hun formaat onopgemerkt blijven en ongestraft termieten jagen in de vesting van hun buren. Sommige Carebara worden bovendien als lestobiotisch beschouwd, een woord uit het Grieks dat «leven van roven» betekent: ze nestelen vlak tegen de nesten van andere mieren of termieten aan en stelen hun voedsel of hun broed.
Van deze soort weten we niet of ze met termieten samenleeft, maar als je haar bijna onzichtbare werksters ziet, begrijp je waarom het geslacht zo succesvol is als stille dief: het zijn mieren zo groot als een komma.
Soldaten met een kop als een stop
Sommige mieren sluiten de ingang van hun nest af met hun kop. Dat heet fragmose: een soldaat met een afgeplatte of afgeknotte kop gaat in het gat zitten en sluit het af als een kurk; komt er een nestgenoot, dan gaat hij opzij, en komt er een vijand, dan blijft hij zitten. Het bekendste voorbeeld zijn de Colobopsis, de «portiermieren» die in takken nestelen.
In 2022 beschreven Hosoishi en collega’s een Carebara uit Zuidoost-Azië met een soldaat die naar het beeld van de Colobopsis lijkt gemaakt: de voorkant van de kop is afgeknot en vormt een schild waaraan de clypeus en zelfs de mandibels deelnemen, en elke achterhoek van de kop draagt een scherpe tand, als een hoorn. Ze noemden haar Carebara colobopsis, en het is het eerste bekende geval van een afgeknotte fragmotische kop in het geslacht. Ze werd verzameld in het strooisel van een droog laaglandbos, en haar soldaat is piepklein: de kop is iets meer dan 0,8 mm lang, nauwelijks meer dan het dubbele van die van haar minors.
Let wel op een nuance: dat ze haar kop als stop gebruikt, wordt afgeleid uit de vorm, want niemand heeft haar nest al gevonden. Maar het illustreert heel goed hoe ver de kop van een Carebara-soldaat kan gaan: van werktuig om te bijten en te vermalen tot gepantserde deur.
Voorraadsoldaten
De andere grote specialiteit van Carebara-soldaten is voedsel opslaan. In 2024 merkte het team van Liu bij de beschrijving van een nieuwe soort, C. laeviceps, op dat sommige soldaten een opgezwollen gaster hadden, en dat die gaster werkt als een opslagorgaan voor reserves: een voorraadkast op pootjes.
Bij haar grote zus is die specialisatie nog verder ontwikkeld. De myrmecoloog Mark Moffett beschreef bij haar de «repleten»: middelgrote en grote werksters met een krop vol olieachtige reserve, die vast in het nest leven en voedsel uitbraken voor hun nestgenoten. En kwekers van C. diversa en C. affinis vertellen dat hun grootste soldaten gegroepeerd in de kamers blijven en dienen als voedselvaten.
En deze soort heeft ze ook: in onze kolonies zijn er repleten, soldaten met een opgezette, glanzende gaster die als voorraadkast van de kolonie dienen. Zie je ze, dan weet je nu wat het zijn.
Het kleine zusje van een grote verwant
Haar beroemde verwant, de grote zus uit hetzelfde geslacht (Carebara diversa), heette meer dan 150 jaar Pheidologeton diversus, tot Georg Fischer, Frank Azorsa en Brian Fisher in 2014 aantoonden dat Pheidologeton geen eigen kenmerken had die een scheiding van Carebara rechtvaardigden. Sindsdien zitten beide in hetzelfde geslacht, zij het in verschillende lijnen: de eerste is polymorf, met werksters van alle maten, en de tweede dimorf.
Haar grote zus is beroemd om haar strooptochten: ze gaat massaal op jacht, in colonnes en in waaiervormige zwermen van tienduizenden werksters, waarmee ze heel snel buit kan verzamelen, voedsel van andere soorten kan stelen en grote prooien kan vangen. Haar verwant uit de Maleisische regenwouden, C. silenus, gaat nog sneller: haar zwermen rukken tot 4,5 m per uur op, en haar middelgrote en grote soldaten maken de weg vrij en maken de prooien af.
Doet deze soort hetzelfde? Op haar schaal wel. Niemand heeft onderzocht hoe de Aziatische dimorfe Carebara in de natuur foerageren, maar in onze kolonies vormt ze colonnes en houdt ze strooptochten: de werksters gaan in groep op pad, vinden het voedsel, snijden het in stukjes en nemen het mee, of begraven het ter plekke. Een leger op zakformaat.
Wil je de grote zus leren kennen, dan vind je haar volledige verzorgingsgids in onze winkel: Carebara diversa.
Ze eten van alles… en begraven het
De meeste Carebara zijn piepklein en ondergronds en voeden zich vooral met dode insecten en andere ongewervelden. Tot de prooien die voor het geslacht worden genoemd, horen mijten, springstaarten en eieren van geleedpotigen, en de analyse van stabiele isotopen van zes Afrikaanse soorten, een techniek die laat zien op welke trede van de voedselketen een dier eet, plaatst ze als predatoren, sommige sterk gespecialiseerd.
Haar grote zus is het tegenovergestelde uiterste: een totale omnivoor, die alles jaagt wat ze kan, aas en fruit benut en zaden rechtstreeks van de planten verzamelt.
Bij Antomas is onze ervaring met deze soort duidelijk: ze eet van alles, van insecten tot suikerhoudende vloeistoffen. En net als haar grote zus begraaft ze het voedsel, iets wat ook kwekers van C. affinis beschrijven. In de natuur beschermt het verstoppen van de buit onder de grond die waarschijnlijk tegen andere mieren; in een formicarium rotten de begraven resten en trekken ze mijten aan (zie «Voeding»).
Piepklein, ondergronds en bijna onbekend
Het geslacht Carebara is enorm: het telt 234 geldige soorten, waarvan negen fossiel, verspreid over de tropische en subtropische gebieden van de hele wereld. En toch is het een van de grote onbekenden van de myrmecologie, door de grootte en de leefwijze van deze mieren: werksters van een of twee millimeter die onder de grond leven, in rottend hout of in termietenheuvels, en zich bijna nooit laten zien. Veel soorten zijn bekend van één enkele kaste, en sommige, zoals de bengalensis van Forel, alleen van de koningin en het mannetje.
In Zuidoost-Azië gaan de ontdekkingen razendsnel. Sinds 2021 zijn er bijna elk jaar nieuwe soorten beschreven: een die in het schemerdonker van een grot leeft; een andere, uit de pygmaea-groep, met een ongevleugelde koningin, zo gelijkend op een werkster dat ze ergatoïde heet, die in rottend hout nestelt; verschillende uit de oni-groep, die in vergaan hout of onder stenen leven, van 370 tot 2.200 m hoogte, en die met de soldaten met een kop als een stop. En in de revisie van de pygmaea-groep uit 2024 werd voor het eerst de koningin van C. pygmaea beschreven, een soort die sinds 1887 bekend is. Honderdzevenendertig jaar om de koningin van een mier te leren kennen: zo ongrijpbaar zijn ze.
De taxonomen zelf erkennen dat er heel weinig bekend is over hun gedrag en hun levenscyclus, dus elke waarneming thuis telt.
Een klimaat zonder winter
Haar regio gaat van een equatoriaal klimaat tot een moessonklimaat, met alleen in het uiterste noorden een subtropisch klimaat. Dat blijkt uit de klimaatnormalen 1991-2020 van drie weerstations die die gradiënt beslaan:
- Equatoriaal. Geen thermische seizoenen: maandgemiddelden van 27-28,5 °C het hele jaar, nachten van zo’n 24 °C, elke maand regen, een luchtvochtigheid van 79-84% en dagen van zo’n 12 uur.
- Moesson. Een koel en droog seizoen (november-februari), met gemiddelden van 22-25 °C en nachten van 16-20 °C; een warm seizoen (maart-april), met maxima van 35-37 °C, en een regenseizoen (mei-oktober), met gemiddelden van 26-29 °C en een luchtvochtigheid van 71-82%.
- Subtropisch, aan de noordrand. Alleen hier is er een echte winter, met gemiddelden van 14-15,5 °C van december tot februari.
Wat betekent dat voor de kweek? Dat er in het grootste deel van haar regio geen winter is en dat je die ook niet hoeft na te bootsen. En omdat ze onder de grond of in rottend hout leven, krijgen ze de gedempte temperatuur en de constante vochtigheid van de bodem van een tropisch bos. Daarom houden we ze bij Antomas het hele jaar op 24-27 °C, zonder diapauze en in een omgeving met hoge vochtigheid.
Grootte en morfologie
Een piepkleine, dimorfe myrmicine: minuscule roodoranje minors, donkerdere soldaten met een grote kop en een koningin die vrijwel even groot is als zij. Omdat we niet zeker weten om welke soort het gaat, beschrijven we wat we in onze kolonies zien en wat er bekend is over de Aziatische dimorfe Carebara.
- Minors. Bijzonder klein: ze meten 1-1,5 mm, en sommige halen de millimeter niet eens. Ze zijn heel rood, heel oranje van kleur. Zij zijn degenen die ontsnappen: ze glippen door kieren die met het blote oog gesloten lijken.
- Soldaten. Veel groter, met een grote, massieve kop, onevenredig groot ten opzichte van het lichaam, en bruiner en donkerder van kleur dan de werksters. In onze ervaring meten ze 3,5-5 mm en ontsnappen ze niet. Bij vergelijkbare Aziatische soorten kan de kop van de soldaat hoorns, ocelli of een schild dragen.
- Koningin. Vrijwel even groot als de soldaten, zo’n 3,5-5 mm, en ook bruin en donker. Ook zij ontsnapt niet. Eén per kolonie.
- Antennes. Bij de Aziatische dimorfe Carebara hebben ze 9 of 11 segmenten, afhankelijk van de soortengroep: 9 in de oni-groep en 11 in de pygmaea-groep.
- Mandibels. Met 5 of 6 tanden, ook afhankelijk van de groep.
- Mannetje. Geen gepubliceerde gegevens en geen eigen metingen.
Heb je een goede microscoop, dan kan je kolonie iets bijdragen aan de wetenschap: met foto’s bij sterke vergroting van een soldaat en een minor (antennes, mandibels, propodeum en eerste segment van de gaster van de soldaat) of, nog beter, met dode exemplaren bewaard in alcohol zou een specialist kunnen zeggen of het een bekende of een nieuwe soort is. Probeer je het, laat het ons dan weten.
Geschatte afmetingen
- Minors: 1-1,5 mm, en sommige halen de millimeter niet eens (ervaring van Antomas). Bij de gemeten Aziatische dimorfe Carebara meet de minor 1,0-1,9 mm totale lengte, met een kop van 0,3-0,5 mm breed
- Soldaten: 3,5-5 mm (ervaring van Antomas). De soldaat van het typeexemplaar van C. qianliyan meet zo’n 3,8 mm, en die van de oni-groep 2,8-3,4 mm
- Koningin: 3,5-5 mm, vrijwel gelijk aan de soldaten (ervaring van Antomas; er zijn geen wetenschappelijke metingen van de koningin van welke Aziatische dimorfe Carebara dan ook)
- Mannetje: geen gegevens
De afmetingen van werksters, soldaten en koninginnen zijn van ons; die van de vergelijkbare soorten dienen ter vergelijking. Ze passen bij het patroon van de dimorfe Carebara: soldaten van een paar millimeter en koninginnen die niet boven zo’n 5-6 mm uitkomen.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Deze «bengalensis» is geen kwetsbare mier. In onze ervaring is ze zeer sterk. Dat zien we in onze kolonies, al beschrijven kwekers van haar grote verwanten, C. diversa en C. affinis, die als gevoelig voor droogte, kou en mijten. Misschien zit het verschil in de soort; hoe dan ook is sterk zijn geen excuus om de basis te verwaarlozen. Wat haar ongeschikt maakt voor beginners, zijn drie dingen:
- Ontsnappingen. Haar werksters zijn zo klein dat ze door elke kier glippen, en ze klimmen bovendien goed. De opstelling moet perfect sluiten, en daarom raden we voorlopig geen enkel merk nest aan voor deze soort.
- Vochtigheid. Ze heeft een omgeving met hoge, constante vochtigheid nodig, zonder slordigheden. Haar laten uitdrogen is een ernstige fout.
- Hygiëne. Ze begraaft het voedsel, en begraven resten trekken mijten aan. Je moet consequent schoonmaken en het foerageergebied iets droger houden dan het nest.
En het is zeker de moeite waard. Het is een dimorfe Carebara in een formicarium, een zeldzaamheid in de Europese handel: twee kasten die in niets op elkaar lijken, bijna onzichtbare werksters die onophoudelijk werken en het leven van de piepkleine mieren uit de tropische bodem, dat bijna niemand van dichtbij heeft geobserveerd. En als toegift een klein taxonomisch raadsel op je plank.
Aanbevolen parameters
- Temperatuur: 24-27 °C het hele jaar. Een matige nachtelijke daling kan geen kwaad: bij vergelijkbare soorten laten kwekers de temperatuur zonder problemen zakken tot zo’n 22 °C. Is warmte nodig, breng die dan van buitenaf aan, aan één zijkant van het nest en met thermostaat, nooit met kabels die de opstelling binnengaan.
- Vochtigheid van het nest: hoog, met een zone die altijd vochtig is; in een groot deel van haar regio schommelt de luchtvochtigheid veel maanden van het jaar rond 75-85%.
- Vochtigheid van het foerageergebied: iets droger dan die van het nest, om mijten en schimmel te voorkomen.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Ventilatie: net genoeg om condens en bedompte lucht te voorkomen, en altijd via heel fijn gaas.
- Licht: het volstaat om ze een donkere zone in het nest te geven en het foerageergebied in het licht, met een dag-nachtritme van zo’n 12 uur, zoals in haar regio.
- Diapauze: houdt ze niet (zie «Diapauze»).
Altijd hoge vochtigheid: de fout die niet wordt vergeven
Het is de helft van de sleutel. Deze soort heeft elke dag van het jaar een omgeving met hoge vochtigheid in het nest nodig. En ze heeft een voordeel dat het je makkelijk maakt: ze zoeken meteen het vocht op. Zodra een deel van het nest opdroogt, verplaatst de kolonie zich naar de vochtige zone, met de koningin en het broed: kruipen ze samen in de vochtigste hoek, dan is de rest van het nest uitgedroogd.
Ze laten uitdrogen is een ernstige fout. Met zulke kleine werksters is de marge minimaal: hoe kleiner een lichaam, hoe groter het oppervlak in verhouding tot het volume en hoe sneller het water verliest (dat is natuurkunde, geen gegeven dat bij deze soort is gemeten). Bij haar grote zus verloor een kweker in één dag een hele kolonie door uitdroging. Controleer de vochtigheid van het nest elke keer dat je voert en vul het reservoir bij voordat het leeg is.
Hoge vochtigheid betekent niet doorweekt: stilstaand water, doorweekt substraat en druipende condens zijn het paradijs van schimmel en mijten. Daarom geven we bij Antomas de voorkeur aan een iets droger foerageergebied: het nest vochtig; de zone waar ze eten droger en geventileerd, en met de voedselresten in het zicht. Kwekers van haar grote zus komen tot dezelfde conclusie.
Het formicarium: wat elke opstelling moet hebben
Voorlopig raden we bij Antomas geen enkel merk formicarium aan voor deze soort. Het is geen kritiek op een fabrikant: haar werksters zijn zo klein dat ze speling vinden waar andere soorten niets zien, en we bevelen liever geen model aan tot we zeker weten dat het voor hen dicht is. Wat we je wel kunnen vertellen, is wat elke opstelling, gekocht of zelfgemaakt, moet hebben:
- Perfecte afsluiting. De deksels moeten zonder speling passen. Als een deksel wiebelt, komen ze daar naar buiten.
- Speling en deksels gecontroleerd. Naden, stoppen, slangaansluitingen en verbindingen tussen modules: alles. Een eenvoudige truc: houd de opstelling, voordat je de kolonie erin zet, tegen het licht; zie je licht door een naad, dan gaat daar een werkster doorheen.
- Heel fijn gaas in de ventilatieopeningen. Bij vergelijkbare soorten is de kop van een minor 0,3-0,5 mm breed, dus de maaswijdte moet duidelijk kleiner zijn (onze afleiding op basis van die afmetingen). Kwekers van C. affinis vertellen dat hun minors door het gaas van een gewoon formicarium gaan.
- Geen kabeldoorvoeren. Geen verwarmingskabels en geen sondes van thermometers of hygrometers die door een gat naar binnen gaan: elke kabeldoorvoer is een deur. Warmte en metingen altijd van buitenaf.
Wat het type nest betreft, werken in onze ervaring aardenesten, terraria en gipsnesten vrij goed: met alle drie kun je een stabiele vochtige zone houden die je in het oog kunt houden. De eisen voor de afsluiting zijn voor alle drie dezelfde; bij een terrarium een goed passend deksel en ventilatie alleen via heel fijn gaas. Gebruik je aarde, neem dan geen ongesteriliseerde tuinaarde: die brengt mijten en schimmel mee. Wat je ook kiest: eerst de afsluiting, daarna al de rest.
Ontsnappingen en barrières
Een goed en een slecht nieuws. Het goede: de koningin en de soldaten ontsnappen niet; ze zijn te groot voor de kieren waar hun zusters door glippen, dus het hart van de kolonie is veilig. Het slechte: de werksters wel. Ze zijn piepklein en klimmen goed, ook over gladde oppervlakken, zoals kwekers van C. affinis vertellen, en als de ontsnappingen aanhouden, bloedt de kolonie langzaam leeg.
De barrière. In onze ervaring werkt bij deze soort bijna elke barrière. Minerale olie werkt goed, maar sommige werksters kunnen erin vast komen te zitten, en bij zulke kleine mieren betekent dat dat je ze kwijt bent. Daarom geven we bij Antomas de voorkeur aan talkpoeder. Een gebruikelijke manier om het aan te brengen, is het te mengen met een beetje alcohol en met een penseel een brede strook op het bovenste deel van de wanden van het foerageergebied te schilderen; als de alcohol verdampt, blijft er een laagje fijn poeder achter waarop ze zich niet kunnen vasthouden. Houd het droog en vernieuw het als je ziet dat het samengeklonterd, vuil of onderbroken is.
De barrière is de tweede verdedigingslinie, nooit de eerste. Wat deze soort echt tegenhoudt, is een goed gesloten opstelling; de barrière is er voor de werksters die een weg vinden die jij over het hoofd hebt gezien. En wees voorzichtig bij het openen: open net genoeg, werk rustig, bij voorkeur boven een bak, en sluit als je klaar bent.
Aankomst en verhuizing
Bij Antomas verkopen we kolonies en koninginnen, met werksters en broed, die al op gang zijn. Laat de jouwe na ontvangst rusten op een rustige plek, bij 24-27 °C, en controleer of de buis vochtig blijft.
Om haar naar haar formicarium te verhuizen, doen we dat door overkiepen, en bij deze soort is dat bijzonder makkelijk, want ze zoeken meteen het vocht op: zodra ze het vinden, installeren ze zich.
- Bereid alles vooraf voor: de opstelling gesloten en gecontroleerd en de vochtige zone van het nest al bevochtigd, zodat ze vanaf de eerste minuut weten waar ze heen moeten.
- Werk boven een bak of in een ruime bak, zodat geen enkele werkster op tafel belandt.
- Kiep de kolonie over in het foerageergebied, naast de nestingang: open de buis en laat met een paar zachte tikjes de werksters, de soldaten, de koningin en het broed eruit vallen. Help de achterblijvers met een heel fijn penseel.
- Sluit meteen en laat ze met rust. Al snel gaan ze naar het vocht in het nest en brengen ze het broed naar binnen.
Moet je de kolonie ooit naar een ander formicarium verhuizen, gebruik dan dezelfde methode.
Eén kolonie, één koningin
De kolonies van deze soort hebben één koningin. In het geslacht is er van alles: soorten met één koningin, zoals C. lignata, en andere met meerdere, zoals haar grote zus of C. affinis, met tot 16 koninginnen volgens een Duitse winkel.
In het geslacht is de koloniestichting claustraal: de koningin sluit zich op en brengt haar eerste werksters alleen groot met haar reserves. Wij verkopen kolonies en koninginnen, dus je slaat die fase over en begint met het leuke deel: haar zien groeien. Tot hoe groot? Er is geen enkel gepubliceerd gegeven over de grootte van de kolonies van de Aziatische dimorfe Carebara. In het geslacht is er van alles, van soortengroepen met kolonies van tot zo’n duizend individuen tot de enorme kolonies van haar grote zus.
Een kolonie leeft van haar broed. Bij haar grote zus vertellen kwekers dat de minors een of twee maanden leven en dat een kolonie die stopt met broed grootbrengen binnen een paar weken zonder werksters zit. We weten niet of dat bij deze soort ook zo is, maar het advies geldt: overvloedig eiwit, stabiele vochtigheid en constante temperatuur, zodat er altijd broed op komst is.
Voeding
In onze ervaring eet deze soort van alles, maar wat haar het best bevalt, zijn insecten en suikerhoudende vloeistoffen. Je moet rekening houden met haar formaat en haar gewoonte om voedsel te begraven.
Eiwit: overvloedig en gevarieerd. Het is de motor van de kolonie, en het is de filosofie van Antomas: doe je dagelijks onderhoud en ruim je de resten op, dan is overvoeren beter, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en talrijker. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan beter niet te veel: voedsel dat overblijft, rot en brengt schimmel en mijten. Wissel van week tot week van insect, zodat ze niet altijd hetzelfde eten: fruitvliegjes, kleine krekels, kakkerlakkennimfen, meelwormen of in stukjes gesneden wasmotlarven… Met zulke kleine werksters snijd je grote prooien in stukjes of open je ze; pas gestorven insecten zijn perfect, zoals in de natuur. En koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.
Pas op met begraven voedsel. Dat is haar zwakke punt: ze begraven wat ze niet meteen opeten, en die resten rotten buiten je zicht en trekken mijten aan. Bied het eiwit aan in de droge zone van het foerageergebied, op een glad oppervlak (een stukje aluminiumfolie of een klein dekseltje), haal binnen hooguit 24 uur weg wat overblijft, zoals kwekers van haar verwanten aanraden, en controleer het nest regelmatig: een schimmelplekje of witte of bruine puntjes die naast een begraven rest bewegen, zijn het teken dat je moet schoonmaken.
Suikers: gevarieerd en in een drinkbakje. Bij Antomas raden we aan de suikers te variëren: Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week en een andere suikerhoudende vloeistof of nectar 1-2 keer per week. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd in een drinkbakje aan en nooit op watten, want watten schimmelen en bederven de vloeistof meteen. Gebruik een traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar blijft; met zulke kleine werksters liever kleine druppels dan plasjes, en vernieuw het voordat het gaat gisten.
Zaden en noten: alleen gemalen en als bijzaak. Haar grote zus verzamelt zaden, en kwekers van andere Aziatische Carebara bieden ze aan, maar deze soort is zo klein dat ze ze moeilijk kan breken. Wil je haar er toch wat geven, dan altijd gemalen (sesam, gierst of ongezouten pinda), in kleine hoeveelheid en af en toe, en haal weg wat ze niet meenemen, want ook dat kunnen ze begraven. De basis van het dieet blijft altijd insecten en suikerhoudende vloeistoffen.
Water: altijd beschikbaar, in de reageerbuis met watten.
Diapauze
Ze houdt geen diapauze: in het grootste deel van haar regio is er geen winter (zie «Een klimaat zonder winter»). Winkels en kwekers zijn het erover eens dat Aziatische Carebara die niet nodig hebben. Bij Antomas houden we haar het hele jaar actief, bij 24-27 °C, zonder dalingen in de winter. Let wel op koude kamers in de winter: in een kweekdagboek van haar grote zus doodde de kou van een slecht geïsoleerd huis bijna al het broed van mannetjes en een deel van dat van werksters.
Gedrag in gevangenschap
Vochtzoekers. Ze gaan altijd naar het vochtige, en dat helpt je om ze bij de verhuizing te leiden en als indicator van de vochtigheid van het nest.
Klimmers. De werksters lopen moeiteloos tegen de wanden van het foerageergebied op: over de afsluiting en de barrière valt niet te onderhandelen.
In colonne en ten aanval. Ze vormen colonnes en houden strooptochten: als ze voedsel vinden, gaan ze er in groep op af, als een miniatuurversie van haar grote zus.
Begravers. Het voedsel verdwijnt onder de grond of in het nest sneller dan je verwacht. Het is niet op: het is opgeborgen.
Met een eigen voorraadkast. Ze hebben repleten, soldaten met een opgezette gaster die reserves bewaren (zie «Voorraadsoldaten»).
Kijken zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om ze hun donkere zone in het nest te geven en het foerageergebied in het licht, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress. Bij deze soort is een handloep je beste bondgenoot.
Een kolonie van deze Carebara in gevangenschap, in een video van Anthouse.
Alarmsignalen:
- Werksters die buiten de opstelling rondlopen: er is ergens speling, of de barrière moet worden vernieuwd.
- Schimmelplekjes, druipende condens of witte of bruine puntjes die naast het voedsel bewegen: er is te veel stilstaand water of er liggen begraven resten.
- Broed dat stilvalt of verdwijnt: bijna altijd een tekort aan eiwit, of het is te koud.
Hantering en veiligheid
Ze zijn onschadelijk voor mensen: ze kunnen je niet lastigvallen of iets doen, en hun beet stelt niets voor. Met zulke kleine werksters is de uitdaging een andere: ze niet kwijtraken. Hanteer ze, zoals bij elke soort, met entomologisch gereedschap: een heel fijn penseel of een exhaustor, nooit met je handen. Werk langzaam en boven een bak, om geen enkele werkster kwijt te raken of te beschadigen, en de koningin al helemaal niet. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Kieren laten: deksels met speling, losse naden, slecht passende aansluitingen, grofmazig gaas of kabeldoorvoeren. Haar werksters vinden elk gaatje.
- Alles aan de barrière overlaten: eerst komt een goed gesloten opstelling. En gebruik je olie en zie je werksters die vastzitten, vervang die dan door talkpoeder.
- Het nest laten uitdrogen, al is het maar één dag: ze laten uitdrogen is een ernstige fout.
- Het foerageergebied laten overstromen of stilstaand water en condens tolereren: nest vochtig, foerageergebied iets droger.
- Begraven resten laten ophopen: haal overgebleven voedsel binnen 24 uur weg en controleer het nest.
- Suikerhoudende vloeistoffen op watten geven: altijd in een drinkbakje.
- Ze altijd hetzelfde insect geven, te weinig eiwit geven of hele zaden aanbieden: geef je er toch, dan gemalen.
- Ze een diapauze laten houden of ze in de winter in een koude kamer laten staan.
- Ze met je handen hanteren.
Wetenschappelijke bronnen
Verzorgingsgids opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over het geslacht Carebara, het klimaat van haar regio en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Liu, Z.-y., Zhong, Y., Huang, Y.-y., Ran, H. & Song, F. (2024). A new ant species of the genus Carebara Westwood, 1840 (Hymenoptera, Formicidae, Myrmicinae) with a key to Chinese species. ZooKeys 1190: 1–37. doi:10.3897/zookeys.1190.110552
- Fischer, G., Azorsa, F. & Fisher, B. L. (2014). The ant genus Carebara Westwood (Hymenoptera, Formicidae): synonymisation of Pheidologeton Mayr under Carebara, establishment and revision of the C. polita species group. ZooKeys 438: 57–112. doi:10.3897/zookeys.438.7922
- Sharaf, M. R., Aldawood, A. S. & Taylor, B. (2011). First record of the myrmicine ant genus Carebara Westwood, 1840 (Hymenoptera: Formicidae) from Saudi Arabia with description of a new species, C. abuhurayri sp. n. ZooKeys 92: 61–69. doi:10.3897/zookeys.92.770
- Matsuura, K., Hosoishi, S. & Sokh, H. (2024). A remarkable new species from the pygmaea species group of the genus Carebara Westwood, 1840 (Hymenoptera: Formicidae: Myrmicinae) from Cambodia. Far Eastern Entomologist 496: 1–9. doi:10.25221/fee.496.1
- Hosoishi, S., Yamane, S. & Sokh, H. (2022). Discovery of a new phragmotic species of the ant genus Carebara Westwood, 1840 (Hymenoptera, Formicidae) from Cambodia. Journal of Hymenoptera Research 91: 357–374. doi:10.3897/jhr.91.82490
- Lepage, M. G. & Darlington, J. P. E. C. (1984). Observations on the ant Carebara vidua F. Smith preying on termites in Kenya. Journal of Natural History 18: 293–302. doi:10.1080/00222938400770221
- Moffett, M. W. (1984). Swarm raiding in a myrmicine ant. Naturwissenschaften 71: 588–590. doi:10.1007/BF01189188
- Moffett, M. W. (1988). Foraging dynamics in the group-hunting myrmicine ant, Pheidologeton diversus. Journal of Insect Behavior 1: 309–331. doi:10.1007/BF01054528
- Moffett, M. W. (1988). Foraging behavior in the Malayan swarm-raiding ant Pheidologeton silenus (Hymenoptera: Formicidae: Myrmicinae). Annals of the Entomological Society of America 81: 356–361. doi:10.1093/aesa/81.2.356
- Moffett, M. W. (2019). Marauder ants (Carebara in part). In: Starr, C. (ed.), Encyclopedia of Social Insects. Springer. doi:10.1007/978-3-319-90306-4_75-1
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld

