- Nieuw
Proatta butteli
Door haar uiterlijk dacht men dat ze verwant was aan de schimmelkwekende mieren, maar ze is een echte jager. Proatta butteli, de enige soort van haar geslacht, leeft op het Maleisisch Schiereiland, Borneo en Sumatra, en met vele werksters samen overmeestert ze haar prooien: insecten, pissebedden, duizendpoten en zelfs andere mieren. Koningin en 50-100 werksters met broed. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Piepklein, zo'n 2 mm, stekelig en bedekt met vuil: Proatta butteli lijkt een schimmelkweker in het klein, maar is een jager. Met een paar werksters samen leggen ze prooien vast die groter zijn dan zijzelf. Stoor je haar, dan blijft ze roerloos liggen, alsof ze dood is. Koningin met werksters en broed. Vochtig nest op 24-28 °C het hele jaar door, zonder diapauze; Qbik Wild One om mee te beginnen; nectar in een drinkbakje en veel kleine prooien; verhuizen door overkiepen. Vanwege haar formaat: ontsnappingsbarrière en deksel vanaf de eerste dag.
Proatta butteli Forel, 1912 is een van de meest misleidende mieren van Zuidoost-Azië. Het is de enige soort in haar geslacht, en decennialang werd ze gezien als een Aziatische verwant van de Amerikaanse schimmelkwekende mieren, zoals Atta mexicana. Inmiddels weten we dat die gelijkenis een vals spoor is: ze kweekt helemaal niets. Ze is een jager en aaseter van de bosbodem, leeft in kolonies met veel koninginnen en compenseert haar formaat met aantallen.
Bijna alles wat we weten over haar leven in het wild komt uit één enkel onderzoek, dat de myrmecoloog Mark Moffett in 1986 publiceerde. Daarom houden we in deze verzorgingsgids gescheiden wat gemeten is, wat andere kwekers vertellen en wat we zelf bij Antomas zien.
Biologie
«Vóór Atta»: een naam die iedereen op het verkeerde been zette
De Zwitserse myrmecoloog Auguste Forel beschreef haar in 1912 en noemde haar Proatta, een naam die al verwijst naar haar gelijkenis met Atta, de bladsnijdersmieren. De soortnaam butteli eert de Duitse zoöloog Hugo von Buttel-Reepen, een bijenkenner die op Sumatra mieren verzamelde voor Forel.
Die gelijkenis was niet uit de lucht gegrepen. Haar werkster, klein en met stekels langs de borst, doet denken aan de kleine Amerikaanse schimmelkwekers. Carlo Emery plaatste haar bij de Attini, en nog in 1986 presenteerde Moffett haar als een «verwant uit de Oude Wereld» van die tribus: haar koningin deelt met Amerikaanse geslachten als Mycocepurus en Myrmicocrypta kenmerken zoals de stompe stekels op kop en borst, een vingervormig uitsteeksel van de clypeus en kammetjes op de petiolus, en haar vleugels lijken op die van de schimmelkwekers.
Neal Weber, een groot specialist in schimmelkwekende mieren, had die gelijkenis in 1958 al toegeschreven aan convergente evolutie. Barry Bolton haalde haar in 2003 uit de Attini, en tegenwoordig plaatsen de fylogenieën haar in een andere tribus, Crematogastrini (Blaimer en collega's, 2018). Het is een schoolvoorbeeld: twee ver uiteenliggende afstammingslijnen die los van elkaar tot een vergelijkbaar uiterlijk komen.
Geen enkele schimmel op het menu
De landbouw van mieren is een Amerikaans verhaal: volgens Schultz en Brady (2008) begon die zo'n 50 miljoen jaar geleden in de neotropen, en alle schimmelkwekende mieren leven in Amerika. Proatta, in Azië, voedt zich niet met schimmels (Moffett, 1986). Op de afvalhopen van haar nesten kan er wel eens een groeien, maar niemand verzorgt die. Moffett zag haar werksters ook samendrommen op hoopjes sesamzaad bij de ingangen, zonder dat ze die ooit opaten.
Een jager van 2 mm die in teamverband werkt
Een werkster van 2 mm lijkt geen grote bedreiging, maar P. butteli vangt prooien die groter zijn dan zijzelf, met een heel eenvoudige methode die Moffett beschreef als een beginnende vorm van groepsjacht:
- Ze gaan alleen op pad. De foerageersters zoeken elk voor zich naar voedsel en komen zelden verder dan 1 m van de nestingang.
- Maar het zijn er veel. In dat kleine gebied is de dichtheid aan werksters meestal heel hoog, en soms vormen zich groepjes van wel 50.
- De eerste houdt vast. De werkster die een grote prooi vindt, probeert die vast te grijpen. Andere komen al snel aanlopen, schijnbaar bij toeval, en helpen haar die te immobiliseren.
- Daarna rekrutering. Om het voedsel te benutten gebruiken ze geursporen met een feromoon uit hun gifklier.
Op hun prooilijst staan pissebedden, duizendpoten, allerlei insecten en andere mieren, plus kleine dode geleedpotigen.
Het is een opvallende strategie. Beckers en collega's (1989) vergeleken tientallen soorten en zagen dat kleine kolonies meestal alleen foerageren en grote kolonies massaal rekruteren. P. butteli combineert beide: ze heeft grote kolonies, maar haar werksters gaan alleen op pad. In plaats van ver te zoeken, bestrijkt ze alles in haar directe omgeving.
Ze houdt zich dood
Dit is de eigenschap die thuis het meest opvalt. Moffett merkte al dat de werksters bij het openen van een nest een tijdje verstijven, en dat ze dan heel moeilijk te zien zijn: ze zijn klein, mat, aardekleurig en bedekt met vuil. De natuurliefhebber Quah ging in zijn veldnotities uit 2009 over de mieren van Maleisië nog verder: bij dreiging rolt de koningin zich op als een pop en blijft ze roerloos liggen, alsof ze dood is, en volgens hem beschermt dat haar tegen jagers die op zicht jagen, zoals vogels.
Bij Antomas zien we het ook in onze eigen kolonies: stoor je ze, dan blijven ze stil liggen, als dood, en na een tijdje komen ze weer in beweging. Dit gedrag heet thanatose en is een bekende verdediging bij veel dieren (Humphreys en Ruxton, 2018). Bij mieren lijkt het wijdverbreid, volgens het overzicht van Cardoso en collega's, al is bijna alles in het laboratorium gezien, en een flink deel van de waarnemingen gaat, paradoxaal genoeg, over schimmelkwekende mieren. Bij de vuurmier houden werksters van enkele dagen oud zich dood als ze worden aangevallen, en ze overleven ongeveer vier keer vaker dan de oudere (Cassill en collega's, 2008). Bij P. butteli heeft nog niemand het gemeten.
Een praktische tip: zie je na het overkiepen werksters liggen die niet bewegen, ga er dan niet van uit dat ze dood zijn en haal ze niet weg. Geef ze even de tijd.
Krakers in wortels en termietenheuvels
Voor een bodemmier graaft ze heel weinig. Moffett vond haar nesten bij de voet van bomen, in rottende wortels, verlaten termietenheuvels en ondiepe holtes, verbonden tot een netwerk van kamers en gangen. Ze bekleedt de wanden met resten: zaagsel en stukjes prooi. Quah vond ze onder omgevallen stammen en takken, met een laag houtsnippers, gras en bladeren. De ingangen vallen niet op, en het hoofdnest uit het onderzoek was al minstens 3 jaar bewoond.
Veel koninginnen en geen ruzie
P. butteli is polygyn: in de natuur is er één koningin per 100-500 werksters, en Moffett zag geen agressie tussen hen, en ook geen voorkeursbehandeling door de werksters. Hij zag evenmin agressie tussen mieren van dezelfde soort: werksters die van elders waren meegenomen, werden zonder problemen geaccepteerd. De kolonies die hij bestudeerde, liepen op tot zo'n 10.000 werksters, een aantal dat niet strookt met de 500 die een enkele winkel opgeeft. De werksters verschillen nauwelijks in grootte, maar de kleinste komen vaker voor bij het broed.
Over haar bruidsvluchten is bijna niets bekend: er is één waarneming in april. Een winkel geeft aan dat ze zich ook binnen het nest voortplant, iets wat zou passen bij een kolonie met veel koninginnen, maar niemand heeft dat onderzocht.
Waar ze leeft
Het is een mier uit Zuidoost-Azië: ze is bekend van het Maleisisch schiereiland, Singapore, Borneo, Sumatra, Thailand en Laos. Ze leeft in vochtige laaglandbossen, met een warm klimaat bijna zonder seizoenen: gemiddeld zo'n 25-28 °C het hele jaar door en een luchtvochtigheid rond 75-85%. Onder het bladstrooisel en in de bodem zijn de schommelingen nog kleiner.
Grootte en morfologie
Een piepkleine Myrmicinae, met bijna geen verschil in grootte tussen de werksters:
- Kleur en uiterlijk. Baksteenrood, mat en meestal bedekt met vuil, waardoor ze op de grond nauwelijks opvalt.
- Borststuk. Met een reeks stekels langs de bovenranden.
- Kop. Met twee heel duidelijke frontale kammen, die van de antennebasis tot het achterhoofd lopen.
- Koningin. Robuust en veel groter dan de werkster, met twee paar stekels op het pronotum. Ze werd pas in 1986 beschreven, in het werk van Moffett.
Afmetingen bij benadering
- Werkster: zo'n 2 mm; kop 0,51-0,70 mm breed (Moffett, 1986)
- Koningin: zo'n 6 mm; kop 1,05-1,06 mm breed en 1,08-1,10 mm lang (Moffett, 1986)
- Mannetje: zo'n 2 mm volgens AntWiki en 5 mm volgens de winkels
De winkels geven de koningin zo'n 4-5 mm, minder dan de gepubliceerde maat.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Ze is niet teer van aard, maar bij Antomas plaatsen we haar om vier redenen op het niveau gevorderd:
- Haar formaat. Een werkster van 2 mm past door bijna elke kier.
- De vochtigheid. Het is een oerwoudmier: het nest mag niet uitdrogen.
- Het voer. Ze heeft kleine of in stukjes gesneden prooien nodig, en je moet vaak schoonmaken.
- Weinig gepubliceerde ervaring. Er zijn heel weinig kweekgegevens: observeren en bijsturen is de boodschap.
En het is de moeite waard. Het is een buitenbeentje, zonder verwanten in haar geslacht, dat in groep jaagt, zich dood houdt en een grote kolonie op heel weinig ruimte onderhoudt.
Aanbevolen parameters
- Temperatuur van het nest: 24-28 °C het hele jaar door. Is er warmte nodig, dan aan één zijkant en altijd met thermostaat.
- Foerageergebied: 22-28 °C. Houd het niet langdurig onder zo'n 20 °C.
- Vochtigheid van het nest: 70-85%, met een vochtiger en een iets drogere zone, zodat de kolonie kan kiezen.
- Vochtigheid van het foerageergebied: 60-70%.
- Waarom zo: dit zijn de waarden van haar klimaat, zonder koude seizoenen, en ze komen overeen met wat de winkels die haar verkopen aangeven (nest op 24-28 °C en tussen 60 en 90% vochtigheid).
- Licht: nest in het donker en foerageergebied in het licht, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: niet nodig (zie «Geen diapauze»).
Aanbevolen formicarium
Om mee te beginnen raden we bij Antomas de Qbik Wild One van Anthouse aan, van gips, dat vocht goed vasthoudt, in de gewone versie of in de verdampingsversie. De gewone versie heeft een navulbare waterbuis. In de verdampingsversie zit het water in een reservoir onder het nest, gescheiden van de gangen, en stijgt het vocht op door een gaas, zodat er een gradiënt ontstaat en de kolonie zelf kiest waar ze gaat zitten.
Let er bij deze soort op dat de vochtige zone nooit zonder water komt te staan. Om uit te breiden, als je veel werksters stil ziet staan in het foerageergebied, raden we bij Antomas een hybride aan, die meer vocht geeft: de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid.
Maak de opstelling zo compleet:
- Klein foerageergebied, met wat substraat, bladstrooisel en stukjes kurk: ze zoeken beschutting dicht bij de ingang en gaan niet ver weg.
- Water in een reageerbuis met watten en een drinkbakje voor de suiker.
- Een hoekje als afvalplek: haal de resten vaak weg.
- Ontsnappingsbarrière en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
De Qbik Wild klaarmaken
Het formicarium komt droog aan, en het gips heeft ongeveer een week nodig om zich vol vocht te zuigen. Maak het klaar voordat de kolonie aankomt, volgens de aanwijzingen van Anthouse:
- Gewone versie: vul de vochtbuis en houd die rechtop. Om het te versnellen, voeg je met een spuitje 2,5-5 ml water toe via een zijopening.
- Verdampingsversie: vul het reservoir met een spuitje. Is het water op, maak het dan helemaal leeg en vul het opnieuw vanaf nul.
- Alleen water: nectar en andere vloeistoffen maken het bevochtigingssysteem kapot.
- Warmte altijd aan een zijkant: nooit rechtstreeks op de modules.
Aankomst en verhuizen door overkiepen
Zet de kolonie na ontvangst een dag op een rustige, donkere plek, op 24-26 °C, en controleer of ze water heeft. Om haar naar het formicarium over te brengen, doen we dat bij Antomas door overkiepen:
- Zet het formicarium vooraf klaar, met de vochtige zone gereed, het water op zijn plaats en de barrière aangebracht.
- Werk boven een bak, met een zacht penseel, nooit met je handen.
- Open de bak waarin ze aankomt in het foerageergebied, naast de nestingang, en kiep de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig in; help de achterblijvers met het penseel.
- Sluit het deksel en houd het nest donker. Binnen een paar uur hebben ze het broed naar binnen gebracht.
Tijdens het overkiepen blijven er veel stil liggen, als dood: dat is normaal (zie «Ze houdt zich dood»). Om haar later naar een grotere module over te brengen, gebruik je dezelfde methode.
Groei
Er zijn geen gepubliceerde gegevens over haar groeitempo of over haar ontwikkelingstijden. We verkopen haar als koningin met werksters en broed, en hoewel haar kolonies in de natuur veel koninginnen hebben, raden we af om kolonies samen te voegen, ondanks het gebrek aan agressie dat Moffett zag. Met een stabiele warmte, vocht en veel klein voer zal de kolonie steeds meer werksters krijgen; breid pas uit als je ziet dat ze binnen geen ruimte meer hebben.
Voeding
Suiker in een drinkbakje, altijd beschikbaar. Bij Antomas raden we aan te variëren: de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week en een andere nectar of suikerhoudende vloeistof 1-2 keer per week. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied het altijd aan in een drinkbakje, waar de druppel plat en bereikbaar blijft, en nooit op watten, die gaan schimmelen en de vloeistof meteen bederven.
Eiwit: klein en volop. In de natuur jaagt en aast ze aan één stuk door, en volgens de ervaring van Antomas geldt: hoe meer eiwit een kolonie krijgt, hoe sneller ze groeit. Doe je vaak onderhoud en haal je de resten weg, dan kun je beter iets te veel geven dan te weinig; kun je niet schoonmaken, geef dan liever niet te veel. Wissel van week tot week van soort insect:
- Thermobia domestica: kleine, zachte prooi, perfect voor een kolonie die net begint.
- Springstaarten (Sinella curviseta): een goede aanvulling voor de eerste weken.
- Krekels (Acheta domesticus) en meelwormen (Tenebrio molitor), vers gedood en in stukjes.
- Runner-kakkerlakken (Shelfordella lateralis) en dubia-kakkerlakken (Blaptica dubia), opengesneden of in stukjes zolang de kolonie klein is.
Voor een mier van 2 mm zijn fruitvliegjes en Thermobia-prooien perfect. Snijd grote prooien in stukjes of open ze: zo benutten ze die veel beter. Een levende, zachte prooi is ook prima, want ze weten die met een paar samen te immobiliseren. Heb je pissebedden of termieten, geef ze die dan: ze horen bij wat ze in het wild eten, en een winkel meldt dat ze een voorkeur heeft voor andere mieren.
Haal resten binnen 24-48 uur weg en koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied, gescheiden van de suiker.
Geen diapauze
Ze heeft geen diapauze nodig. Ze leeft in een klimaat zonder winter, en de winkels die haar verkopen, zijn het erover eens dat het niet nodig is. Bij Antomas raden we aan haar het hele jaar actief te houden, op 24-28 °C en met hetzelfde patroon van vocht en voer.
- Zakt het in de winter bij jou thuis onder 24 °C, gebruik dan warmte aan een zijkant met thermostaat.
- Blijft het een tijdje rond 20-22 °C, dan is er niets aan de hand: de kolonie vertraagt en pakt het tempo weer op met de warmte.
- Zet haar niet in een garage of koelkast, zoals een Europese soort.
Gedrag en observatie
Traag en onopvallend. Quah beschrijft haar als traag en helemaal niet agressief. Verwacht geen colonnes of grote uittochten: je ziet een druppelende stroom werksters bij de ingang, die aanzwelt als er voer is.
Kijk hoe ze jagen. Leg een kleine levende prooi in het foerageergebied en je ziet wat Moffett beschreef: één werkster houdt haar vast en andere sluiten aan tot ze niet meer beweegt.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Houd het nest gewoon donker en het foerageergebied licht, en observeer ze voorzichtig.
Alarmsignalen:
- Werksters opeengepakt in de vochtige zone en de rest van het nest leeg: misschien is het te droog.
- Schimmel of mijten: te veel water of vergeten resten.
- Broed dat niet verder komt: controleer de temperatuur en het eiwit.
- Veel werksters die stilstaan in het foerageergebied: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen en barrières
Ze is traag, maar heel klein. De winkels die haar verkopen, waarschuwen dat ze een goede preventie tegen ontsnappen vereist:
- Barrière: bij zo'n kleine mier geven we bij Antomas de voorkeur aan een dunne, doorlopende band talkpoeder bovenaan de wanden van het foerageergebied. Minerale olie werkt ook, maar er kan een werkster in vast komen te zitten. Vernieuw het talkpoeder als het gaat klonteren of vuil verzamelt.
- Goed sluitend deksel en, als het ventilatie heeft, met heel fijn gaas.
- Geen kieren: controleer verbindingen, doppen en buizen. De Qbik heeft anti-ontsnappingsonderdelen: plaats ze allemaal.
- Niets wat als brug kan dienen tot aan de barrière.
Hantering en veiligheid
Ze is niet gevaarlijk: ze is zo klein dat je haar nauwelijks voelt. Werk met een zacht penseel en boven een bak, en kijk goed voordat je iets sluit: een mier van 2 mm wordt makkelijk geplet. Met kleine kinderen of huisdieren in huis: het formicarium altijd dicht en buiten hun bereik. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Het nest laten uitdrogen.
- Haar een koude diapauze geven of in de winter zonder verwarming houden.
- Een kleine kolonie alleen grote, hele prooien geven.
- De suiker op watten aanbieden of altijd hetzelfde insect geven.
- Resten langer dan 48 uur in een vochtig nest laten liggen.
- Het formicarium opzetten zonder barrière of met kieren.
- Mieren die alleen stilliggen weghalen omdat je denkt dat ze dood zijn.
- Een kleine kolonie in een enorm formicarium zetten.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de schaarse wetenschappelijke literatuur over Proatta butteli, de catalogi AntCat en AntWiki, klimaatgegevens uit haar verspreidingsgebied en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Forel, A. (1912). Descriptions provisoires de genres, sous-genres, et espèces de Formicides des Indes orientales. Revue Suisse de Zoologie 20: 761–774.
- Emery, C. (1922). Hymenoptera. Fam. Formicidae. Subfam. Myrmicinae. Genera Insectorum 174B: 95–206.
- Weber, N. A. (1958). Nomenclatural notes on Proatta and Atta (Hym.: Formicidae). Entomological News 69: 7–13.
- Moffett, M. W. (1986). Behavior of the group-predatory ant Proatta butteli (Hymenoptera: Formicidae): an Old World relative of the attine ants. Insectes Sociaux 33: 444–457. doi:10.1007/BF02223950
- Beckers, R., Goss, S., Deneubourg, J. L. & Pasteels, J. M. (1989). Colony size, communication and ant foraging strategy. Psyche 96: 239–256. doi:10.1155/1989/94279
- Bolton, B. (2003). Synopsis and classification of Formicidae. Memoirs of the American Entomological Institute 71: 1–370.
- Schultz, T. R. & Brady, S. G. (2008). Major evolutionary transitions in ant agriculture. Proceedings of the National Academy of Sciences 105: 5435–5440. doi:10.1073/pnas.0711024105
- Blaimer, B. B., Ward, P. S., Schultz, T. R., Fisher, B. L. & Brady, S. G. (2018). Paleotropical diversification dominates the evolution of the hyperdiverse ant tribe Crematogastrini (Hymenoptera: Formicidae). Insect Systematics and Diversity 2(5). doi:10.1093/isd/ixy013
- Cassill, D. L., Vo, K. & Becker, B. (2008). Young fire ant workers feign death and survive aggressive neighbors. Naturwissenschaften 95: 617–624. doi:10.1007/s00114-008-0362-3
- Humphreys, R. K. & Ruxton, G. D. (2018). A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour. Behavioral Ecology and Sociobiology 72: 22. doi:10.1007/s00265-017-2436-8
- Cardoso, D. C., Alves, I. C. C., Cristiano, M. P. & Heinze, J. Death feigning in ants. Myrmecological News. Besproken op de blog van het tijdschrift (2024)
- Cardoso, D. C., Cristiano, M. P. & Heinze, J. (2026). Size, spines, and nests: what drives variation in death-feigning behavior in fungus-farming ants? Integrative Zoology. doi:10.1111/1749-4877.70169
- Quah (2009). Proatta butteli. Photos and Info on Ants and Termites of Malaysia. Veldnotities online
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld


