- Nowy
Proatta butteli
Z wyglądu uchodziła za krewną mrówek uprawiających grzyby, ale jej powołaniem są łowy. Proatta butteli, jedyny gatunek w swoim rodzaju, żyje na Półwyspie Malajskim, Borneo i Sumatrze, gdzie wiele robotnic wspólnie unieruchamia zdobycz: owady, równonogi, pareczniki, a nawet inne mrówki. Królowa i 50-100 robotnic z czerwiem. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Maleńka, mierząca około 2 mm, kolczasta i pokryta brudem Proatta butteli wygląda jak miniaturowa hodowczyni grzybów, ale jest łowczynią: kilka robotnic wspólnie unieruchamia ofiary większe od siebie. Gdy ją niepokoisz, zastyga jak martwa. Królowa z robotnicami i czerwiem. Wilgotne gniazdo w 24–28 °C przez cały rok, bez diapauzy; na początek Qbik Wild One; nektar w poidełku i dużo małych ofiar; przeprowadzka przez wysypanie. Ze względu na jej rozmiar bariera przeciw ucieczkom i pokrywa od pierwszego dnia.
Proatta butteli Forel, 1912 to jedna z najbardziej zwodniczych mrówek Azji Południowo-Wschodniej. Jest jedynym gatunkiem w swoim rodzaju i przez dziesięciolecia uważano ją za azjatycką krewną amerykańskich mrówek hodujących grzyby, takich jak Atta mexicana. Dziś wiemy, że to podobieństwo jest fałszywym tropem: niczego nie hoduje. Poluje i zbiera padlinę na dnie lasu, żyje w koloniach z wieloma królowymi, a niewielki rozmiar nadrabia liczebnością.
Prawie wszystko, co wiadomo o jej życiu na wolności, pochodzi z jednego badania, które myrmekolog Mark Moffett opublikował w 1986 roku. Dlatego w tym poradniku oddzielamy to, co zmierzono, to, co mówią inni hodowcy, i to, co widzimy w Antomas.
Biologia
„Przed Atta”: nazwa, która zmyliła wszystkich
Szwajcarski myrmekolog Auguste Forel opisał ją w 1912 roku i nazwał Proatta, a nazwa ta już zapowiada podobieństwo do Atta, mrówek tnących liście. Epitet butteli upamiętnia niemieckiego zoologa Hugona von Buttel-Reepena, badacza pszczół, który zbierał dla Forela mrówki na Sumatrze.
Podobieństwo nie było błahe. Jej robotnica, mała i z kolcami wzdłuż tułowia, przypomina małe amerykańskie hodowczynie grzybów. Carlo Emery umieścił ją wśród Attini, a jeszcze w 1986 roku Moffett przedstawiał ją jako „krewną ze Starego Świata” tego plemienia: jej królowa ma wspólne z amerykańskimi rodzajami, takimi jak Mycocepurus i Myrmicocrypta, cechy takie jak tępe kolce na głowie i tułowiu, palcowate wydłużenie nadustka i listewki na stylku, a jej skrzydła przypominają skrzydła hodowczyń grzybów.
Neal Weber, wybitny znawca hodowczyń grzybów, już w 1958 roku uznał to podobieństwo za efekt ewolucji zbieżnej. Barry Bolton wyłączył ją z Attini w 2003 roku, a dzisiejsze filogenezy umieszczają ją w innym plemieniu, Crematogastrini (Blaimer i współpracownicy, 2018). To podręcznikowy przypadek: dwie odległe linie niezależnie dochodzą do podobnego wyglądu.
Ani jednego grzyba w menu
Rolnictwo mrówek to historia amerykańska: według Schultza i Brady’ego (2008) zaczęło się w neotropikach około 50 milionów lat temu, a wszystkie hodowczynie grzybów żyją w Ameryce. Proatta w Azji nie żywi się grzybami (Moffett, 1986). Na śmietniskach w jej gniazdach mogą wyrastać jakieś grzyby, ale nikt o nie nie dba. Moffett widział też, jak jej robotnice gromadziły się na kupkach nasion sezamu przy wejściach, ale ich nie zjadały.
Łowczyni o długości 2 mm, która pracuje zespołowo
Robotnica o długości 2 mm nie wydaje się groźna, a jednak P. butteli chwyta ofiary większe od siebie bardzo prostą metodą, którą Moffett opisał jako początkową formę drapieżnictwa grupowego:
- Wychodzą same. Zbieraczki szukają pokarmu pojedynczo i rzadko oddalają się o więcej niż 1 m od wejścia do gniazda.
- Ale jest ich dużo. Na tym małym obszarze zagęszczenie robotnic jest zwykle bardzo wysokie, a czasem tworzą się grupy liczące do 50 osobników.
- Pierwsza trzyma. Robotnica, która znajdzie dużą ofiarę, próbuje ją chwycić. Inne szybko nadchodzą, najwyraźniej przypadkiem, i pomagają ją unieruchomić.
- Potem werbowanie. Do wykorzystania pokarmu używają śladów zapachowych z feromonem z gruczołu jadowego.
Wśród jej ofiar są stonogi, pareczniki, różne owady i inne mrówki, a także małe martwe stawonogi.
To ciekawa strategia. Beckers i współpracownicy (1989) porównali dziesiątki gatunków i stwierdzili, że małe kolonie zwykle szukają pokarmu pojedynczo, a duże werbują masowo. P. butteli łączy jedno z drugim: ma duże kolonie, ale jej robotnice wychodzą same. Zamiast szukać daleko, pokrywa cały obszar wokół siebie.
Udaje martwą
To ciekawostka, która w domu najbardziej przyciąga uwagę. Już Moffett zauważył, że po otwarciu gniazda robotnice na chwilę zastygają i wtedy bardzo trudno je dostrzec: są małe, matowe, w kolorze ziemi i pokryte brudem. Przyrodnik Quah w swoich notatkach terenowych z 2009 roku o mrówkach Malezji poszedł dalej: zagrożona królowa zwija się jak poczwarka i nieruchomieje, udając martwą, a jego zdaniem chroni ją to przed łowcami polującymi wzrokiem, takimi jak ptaki.
W Antomas widzimy to także w naszych koloniach: gdy je niepokoisz, zastygają jak martwe, a po chwili znów zaczynają się ruszać. To zachowanie nazywa się tanatozą i jest znaną obroną u wielu zwierząt (Humphreys i Ruxton, 2018). U mrówek wydaje się rozpowszechnione, jak wynika z przeglądu Cardoso i współpracowników, choć prawie wszystko zaobserwowano w laboratorium, a spora część obserwacji dotyczy, paradoksalnie, mrówek hodujących grzyby. U mrówki ogniowej kilkudniowe robotnice udają martwe, gdy są atakowane, i przeżywają około cztery razy częściej niż starsze (Cassill i współpracownicy, 2008). U P. butteli nikt jeszcze tego nie zmierzył.
Praktyczna rada: jeśli po wysypaniu zobaczysz leżące bez ruchu robotnice, nie uznawaj ich za martwe i ich nie usuwaj. Daj im chwilę.
Lokatorki korzeni i termitier
Jak na mrówkę glebową kopie bardzo mało. Moffett znajdował jej gniazda przy podstawie drzew, w zgniłych korzeniach, opuszczonych termitierach i płytkich zagłębieniach, połączone w sieć komór i korytarzy. Ściany wykłada resztkami: drewnianym pyłem i kawałkami ofiar. Quah znajdował je pod zwalonymi pniami i gałęziami, pod warstwą wiórów, trawy i liści. Wejścia nie rzucają się w oczy, a główne gniazdo z badania było zajęte od co najmniej 3 lat.
Wiele królowych i żadnych walk
P. butteli jest poligyniczna: na wolności przypada jedna królowa na 100–500 robotnic, a Moffett nie zaobserwował ani agresji między nimi, ani szczególnego traktowania przez robotnice. Nie widział też agresji między mrówkami tego samego gatunku: bez problemu przyjmowały robotnice przyniesione z innych miejsc. Badane przez niego kolonie liczyły około 10 000 robotnic, co nie zgadza się z liczbą 500 podawaną przez jeden ze sklepów. Robotnice prawie nie różnią się wielkością, ale najmniejsze są liczniejsze przy czerwiu.
O jej lotach godowych nie wiadomo prawie nic: jest jedna obserwacja z kwietnia. Jeden ze sklepów podaje, że rozmnaża się też wewnątrz gniazda, co pasowałoby do kolonii z wieloma królowymi, ale nikt tego nie zbadał.
Gdzie żyje
To mrówka Azji Południowo-Wschodniej, znana z Półwyspu Malajskiego, Singapuru, Borneo, Sumatry, Tajlandii i Laosu. Żyje w wilgotnych lasach nizinnych, w ciepłym klimacie prawie bez pór roku: średnie wynoszą około 25–28 °C przez cały rok, a wilgotność powietrza około 75–85%. Pod ściółką i w glebie wahania są jeszcze mniejsze.
Wielkość i morfologia
Maleńka mrówka z podrodziny Myrmicinae, prawie bez różnic wielkości między robotnicami:
- Kolor i wygląd. Ceglastoczerwona, matowa i zwykle pokryta brudem, przez co na ziemi jest bardzo niepozorna.
- Tułów. Z szeregiem kolców wzdłuż górnych krawędzi.
- Głowa. Z dwiema bardzo wyraźnymi listewkami czołowymi, biegnącymi od nasady czułków do tyłu głowy.
- Królowa. Masywna i znacznie większa od robotnicy, z dwiema parami kolców na przedtułowiu. Opisano ją dopiero w 1986 roku, w pracy Moffetta.
Przybliżone wymiary
- Robotnica: około 2 mm; głowa o szerokości 0,51–0,70 mm (Moffett, 1986)
- Królowa: około 6 mm; głowa o szerokości 1,05–1,06 mm i długości 1,08–1,10 mm (Moffett, 1986)
- Samiec: około 2 mm według AntWiki i 5 mm według sklepów
Sklepy podają dla królowej około 4–5 mm, czyli mniej niż opublikowany wymiar.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Nie jest z natury delikatna, ale w Antomas zaliczamy ją do poziomu zaawansowanego z czterech powodów:
- Rozmiar. Robotnica o długości 2 mm przejdzie przez prawie każdą szczelinę.
- Wilgotność. To mrówka lasów deszczowych: gniazdo nie może wyschnąć.
- Pokarm. Potrzebuje małych lub pokrojonych ofiar, a sprzątać trzeba często.
- Mało opublikowanych doświadczeń. Danych o hodowli jest bardzo niewiele: trzeba obserwować i dostosowywać warunki.
I jest tego warta. To rzadkość, bez krewnych w swoim rodzaju, która poluje w grupie, udaje martwą i utrzymuje liczną kolonię na bardzo małej przestrzeni.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 24–28 °C przez cały rok. Jeśli potrzeba ciepła, to z boku i zawsze z termostatem.
- Arena: 22–28 °C. Nie trzymaj jej długo poniżej około 20 °C.
- Wilgotność gniazda: 70–85%, ze strefą wilgotniejszą i nieco suchszą, żeby kolonia mogła wybierać.
- Wilgotność areny: 60–70%.
- Dlaczego tak: to wartości jej klimatu, bez chłodnych pór roku, zgodne z tym, co podają sklepy, które ją sprzedają (gniazdo w 24–28 °C i wilgotność od 60 do 90%).
- Światło: gniazdo w ciemności, a arena w świetle, z normalnym cyklem dnia i nocy.
- Diapauza: nie jest potrzebna (zob. „Bez diapauzy”).
Zalecane formikarium
Na początek w Antomas zalecamy Qbik Wild One od Anthouse, gipsowe formikarium, które dobrze trzyma wilgoć, w wersji zwykłej lub z parowaniem. Wersja zwykła ma uzupełnianą rurkę z wodą. W wersji z parowaniem woda znajduje się w zbiorniku pod gniazdem, oddzielona od korytarzy, a wilgoć unosi się przez siatkę. Tworzy się w ten sposób gradient, a kolonia sama wybiera, gdzie się ulokować.
Przy tym gatunku pilnuj, żeby w strefie wilgotnej nigdy nie zabrakło wody. Do rozbudowy, gdy zobaczysz wiele bezczynnych robotnic na arenie, w Antomas zalecamy wersję hybrydową, która daje więcej wilgoci: Qbik Wild Duo P 2C Hybrid.
Uzupełnij zestaw tak:
- Mała arena z odrobiną podłoża, ściółką i kawałkami korka: szukają schronienia blisko wejścia i nie oddalają się daleko.
- Woda w probówce z watą i poidełko na cukier.
- Kąt jako śmietnisko: często usuwaj resztki.
- Bariera przeciw ucieczkom i dobrze dopasowana pokrywa (zob. „Ucieczki i bariery”).
Jak przygotować Qbik Wild
Formikarium przychodzi suche, a gips potrzebuje około tygodnia, by nasiąknąć wilgocią. Przygotuj je przed przyjazdem kolonii, zgodnie ze wskazówkami Anthouse:
- Wersja zwykła: napełnij rurkę z wodą i trzymaj ją prosto. Aby przyspieszyć, dodaj strzykawką 2,5–5 ml wody przez boczny dostęp.
- Wersja z parowaniem: napełnij zbiornik strzykawką. Gdy woda się skończy, opróżnij go całkowicie i napełnij od nowa.
- Tylko woda: nektar i inne płyny niszczą system nawilżania.
- Ciepło zawsze z boku: nigdy bezpośrednio na modułach.
Przyjazd i przeprowadzka przez wysypanie
Po otrzymaniu zostaw ją na dzień w spokojnym i ciemnym miejscu, w 24–26 °C, i sprawdź, czy ma wodę. Do przeniesienia jej do formikarium w Antomas stosujemy metodę wysypania:
- Wcześniej przygotuj formikarium, z gotową strefą wilgotną, wodą na miejscu i założoną barierą.
- Pracuj nad tacą, miękkim pędzelkiem, nigdy rękami.
- Otwórz pojemnik, w którym przyjechała kolonia, na arenie, przy wejściu do gniazda, i delikatnie wysyp królową, robotnice i czerw, pomagając maruderkom pędzelkiem.
- Zamknij pokrywę i zostaw gniazdo w ciemności. W ciągu kilku godzin przeniosą czerw do środka.
Podczas wysypywania wiele mrówek zastygnie jak martwe: to normalne (zob. „Udaje martwą”). Przy późniejszej przeprowadzce do większego modułu – ta sama metoda.
Wzrost
Nie ma opublikowanych danych o tempie jej wzrostu ani o czasie rozwoju. Sprzedajemy ją jako królową z robotnicami i czerwiem, a choć jej kolonie na wolności mają wiele królowych, odradzamy łączenie kolonii, mimo braku agresji, który zaobserwował Moffett. Przy stałym cieple, wilgotności i dużej ilości małego pokarmu kolonia będzie zyskiwać robotnice; rozbudowuj dopiero wtedy, gdy zabraknie im miejsca w środku.
Karmienie
Cukier w poidełku, zawsze dostępny. W Antomas zalecamy różnorodność: nektar Blue Sugar od Anthouse 4–5 razy w tygodniu i inny nektar lub słodzony płyn 1–2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru trochę białka. Podawaj go zawsze w poidełku, gdzie kropla jest rozprowadzona i dostępna, i nigdy na wacie, która pleśnieje i szybko psuje płyn.
Białko: małe i obfite. Na wolności bez przerwy poluje i zbiera padlinę, a z doświadczenia Antomas im więcej białka dostaje kolonia, tym szybciej rośnie. Jeśli często sprzątasz i usuwasz resztki, lepiej podać za dużo niż za mało; jeśli nie możesz sprzątać, lepiej nie przekarmiać. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień:
- Thermobia domestica: mała i miękka ofiara, idealna dla młodej kolonii.
- Skoczogonki (Sinella curviseta): dobre uzupełnienie na pierwsze tygodnie.
- Świerszcze (Acheta domesticus) i mączniki (Tenebrio molitor), świeżo zabite i pokrojone.
- Karaczany runner (Shelfordella lateralis) i karaczany dubia (Blaptica dubia), otwarte lub pokrojone, dopóki kolonia jest mała.
Dla mrówki o długości 2 mm idealne są muszki owocowe i Thermobia. Duże ofiary pokrój lub otwórz: dzięki temu lepiej je wykorzystają. Sprawdzi się też żywa, miękka ofiara, bo potrafią ją wspólnie unieruchomić. Jeśli masz stonogi lub termity, podaj je: należą do jej pożywienia na wolności, a jeden ze sklepów podaje, że woli inne mrówki.
Usuwaj resztki w ciągu 24–48 h i kupuj owady od zaufanego dostawcy: owady traktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Woda: zawsze, w probówce z watą na arenie, oddzielnie od cukru.
Bez diapauzy
Nie potrzebuje diapauzy. Żyje w klimacie bez zimy, a sklepy, które ją sprzedają, są zgodne, że nie jest konieczna. W Antomas zalecamy utrzymywać ją w aktywności przez cały rok, w 24–28 °C, z tą samą wilgotnością i tym samym karmieniem.
- Jeśli zimą w domu spada poniżej 24 °C, użyj ogrzewania z boku z termostatem.
- Jeśli przez jakiś czas utrzymuje się około 20–22 °C, nic się nie stanie: kolonia zwolni i odzyska tempo w cieple.
- Nie wynoś jej do garażu ani nie wkładaj do lodówki, jak gatunku europejskiego.
Zachowanie i obserwacja
Powolna i dyskretna. Quah opisuje ją jako powolną i wcale nieagresywną. Nie spodziewaj się kolumn ani dużych wyjść: zobaczysz pojedyncze robotnice przy wejściu, których przybywa, gdy jest pokarm.
Popatrz, jak polują. Włóż na arenę małą żywą ofiarę, a zobaczysz to, co opisał Moffett: jedna robotnica ją przytrzymuje, a inne dołączają, aż przestanie się ruszać.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić gniazdo w ciemności, a arenę w świetle, i obserwować je delikatnie.
Sygnały alarmowe:
- Robotnice stłoczone w strefie wilgotnej, a reszta gniazda pusta: może być zbyt sucho.
- Pleśń lub roztocza: za dużo wody albo zapomniane resztki.
- Czerw się nie rozwija: sprawdź temperaturę i białko.
- Wiele bezczynnych robotnic na arenie: czas na rozbudowę.
Ucieczki i bariery
Jest powolna, ale bardzo mała. Sklepy, które ją sprzedają, ostrzegają, że wymaga dobrego zabezpieczenia przed ucieczkami:
- Bariera: przy tak małej mrówce w Antomas wolimy cienki, ciągły pas talku w górnej części ścianek areny. Olej mineralny też działa, ale niektóre robotnice mogą w nim ugrzęznąć. Odnawiaj talk, gdy się zbije lub zbiorą się na nim resztki.
- Dobrze dopasowana pokrywa, a jeśli ma wentylację, to z bardzo drobną siatką.
- Żadnych szczelin: sprawdzaj połączenia, korki i rurki. Qbik ma elementy zabezpieczające przed ucieczkami: załóż je wszystkie.
- Nic, co mogłoby posłużyć za most do bariery.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie jest niebezpieczna: jest tak mała, że prawie jej nie poczujesz. Pracuj miękkim pędzelkiem nad tacą i dobrze patrz, zanim coś zamkniesz: mrówkę o długości 2 mm łatwo zgnieść. Jeśli w domu są małe dzieci lub zwierzęta, formikarium zawsze zamknięte i poza ich zasięgiem. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Pozwalać, by gniazdo wyschło.
- Robić jej chłodną diapauzę albo trzymać ją zimą bez ogrzewania.
- Dawać małej kolonii tylko duże, całe ofiary.
- Podawać cukier na wacie albo ciągle tego samego owada.
- Zostawiać resztki dłużej niż 48 h w wilgotnym gnieździe.
- Zakładać formikarium bez bariery lub ze szczelinami.
- Usuwać jako martwe mrówki, które tylko się nie ruszają.
- Przenosić małą kolonię do ogromnego formikarium.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie skąpej literatury naukowej o Proatta butteli, katalogów AntCat i AntWiki, danych klimatycznych z jej zasięgu oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze źródła:
- Forel, A. (1912). Descriptions provisoires de genres, sous-genres, et espèces de Formicides des Indes orientales. Revue Suisse de Zoologie 20: 761–774.
- Emery, C. (1922). Hymenoptera. Fam. Formicidae. Subfam. Myrmicinae. Genera Insectorum 174B: 95–206.
- Weber, N. A. (1958). Nomenclatural notes on Proatta and Atta (Hym.: Formicidae). Entomological News 69: 7–13.
- Moffett, M. W. (1986). Behavior of the group-predatory ant Proatta butteli (Hymenoptera: Formicidae): an Old World relative of the attine ants. Insectes Sociaux 33: 444–457. doi:10.1007/BF02223950
- Beckers, R., Goss, S., Deneubourg, J. L. & Pasteels, J. M. (1989). Colony size, communication and ant foraging strategy. Psyche 96: 239–256. doi:10.1155/1989/94279
- Bolton, B. (2003). Synopsis and classification of Formicidae. Memoirs of the American Entomological Institute 71: 1–370.
- Schultz, T. R. & Brady, S. G. (2008). Major evolutionary transitions in ant agriculture. Proceedings of the National Academy of Sciences 105: 5435–5440. doi:10.1073/pnas.0711024105
- Blaimer, B. B., Ward, P. S., Schultz, T. R., Fisher, B. L. & Brady, S. G. (2018). Paleotropical diversification dominates the evolution of the hyperdiverse ant tribe Crematogastrini (Hymenoptera: Formicidae). Insect Systematics and Diversity 2(5). doi:10.1093/isd/ixy013
- Cassill, D. L., Vo, K. & Becker, B. (2008). Young fire ant workers feign death and survive aggressive neighbors. Naturwissenschaften 95: 617–624. doi:10.1007/s00114-008-0362-3
- Humphreys, R. K. & Ruxton, G. D. (2018). A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour. Behavioral Ecology and Sociobiology 72: 22. doi:10.1007/s00265-017-2436-8
- Cardoso, D. C., Alves, I. C. C., Cristiano, M. P. & Heinze, J. Death feigning in ants. Myrmecological News. Omówione na blogu czasopisma (2024)
- Cardoso, D. C., Cristiano, M. P. & Heinze, J. (2026). Size, spines, and nests: what drives variation in death-feigning behavior in fungus-farming ants? Integrative Zoology. doi:10.1111/1749-4877.70169
- Quah (2009). Proatta butteli. Photos and Info on Ants and Termites of Malaysia. Notatki terenowe online
- Poziom trudności
- Średnio zaawansowany


