Camponotus sp. "guangxi"
Een koningin met een paardengezicht en een naam die nog een raadsel is. Dit is een matzwarte, robuuste Camponotus uit Zuidoost-Azië met roodbruine poten, waarvan de grote koningin van 13-15 mm de langgerekte kop heeft die haar bijnaam verklaart, iets wat haar werksters niet hebben. Een onbeschreven, nauwelijks gedocumenteerde soort, die haar grootste geheim bewaart voor wie haar houdt: nog niemand heeft haar soldaten zien verschijnen. Een houtmier uit een lijn met koninginnen die ouder dan twintig jaar zijn geworden, die haar eigen voorraadkamer ontsmet door haar mierenzuur in te slikken. Bij Antomas zien we haar als een soort om mee te beginnen: altijd suiker binnen bereik, insecten en geen diapauze. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Matzwarte, robuuste Camponotus uit Zuidoost-Azië, met een koningin van 13-15 mm die een langgerekte kop heeft, het «paardengezicht»; de werksters hebben dat niet. Een niet-gedetermineerde soort: «guangxi» is een handelsnaam. Kolonies met koningin. Qbik Alpha met middelgrote gangen om te beginnen en later grote, 24-28 °C zonder te veel warmte, geen diapauze, suikerhoudende vloeistoffen altijd beschikbaar en insecten, in het begin vooral dood. Ze klimmen goed: barrière van minerale olie.
De Horse Face is een Camponotus uit Zuidoost-Azië, matzwart en robuust, met roodbruine poten en antennes en met een kenmerk dat haar de bijnaam heeft opgeleverd: de langgerekte kop, langer dan breed, die in de hobby bekendstaat als «paardengezicht». En je hoeft niet op de soldaten te wachten om die te zien: in onze kolonies heeft de koningin het paardengezicht al, een grote koningin van 13-15 mm.
Het is ook een van de meest mysterieuze mieren uit onze catalogus. Ze heeft geen wetenschappelijke naam, omdat nog niemand haar heeft gedetermineerd, en we hebben geen enkele verzorgingsgids, geen enkel forum en geen enkele video over haar gevonden. Daarom maken we in deze verzorgingsgids altijd onderscheid tussen drie dingen: het weinige dat je over haar identiteit kunt zeggen, wat er gedocumenteerd is over het geslacht Camponotus en over haar mogelijke verwanten, en wat we bij Antomas hebben geleerd door haar te houden. Dat laatste is snel samengevat: het is een makkelijke Camponotus, die dankbaar is voor suiker, eiwit en een eenvoudig formicarium, en die nog een paar geheimen bewaart.
Biologie
Camponotus sp. «guangxi»: wat haar naam wel (en niet) zegt
Laten we met de naam beginnen, want we vertellen het je liever zelf. In de taxonomie is «sp.» de afkorting van species, «soort», en die schrijf je achter het geslacht als je weet tot welk geslacht een exemplaar behoort, maar niet tot welke soort: omdat het niet gedetermineerd kon worden of omdat de soort eenvoudigweg nog geen naam heeft. Camponotus sp. betekent dus «een Camponotus van onbekende soort». Verwar het niet met twee andere afkortingen die je ook in de hobby tegenkomt: «cf.» (van confer, «vergelijk met»), die wordt gebruikt als een exemplaar sterk op een bepaalde soort lijkt maar dat niet kan worden bevestigd, en «sp. n.» of «sp. nov.», die een nieuwe soort aanduidt in het artikel waarin ze wordt beschreven.
Wat tussen aanhalingstekens staat, «guangxi», is geen wetenschappelijke naam, maar een handelslabel: daarom staat het in kleine letters, tussen aanhalingstekens en niet cursief. Het is een gewoonte in de hobby, waar veel niet-gedetermineerde mieren met een bijnaam circuleren, vaak een plaatsnaam, om ze te onderscheiden van andere uit hetzelfde geslacht. Guangxi is een regio in het zuiden van China, en daar komt het label vandaan. Maar je moet er niet meer waarde aan hechten dan het heeft: het is een handelsnaam en zegt niet waar onze kolonies vandaan komen; die komen uit Zuidoost-Azië. Over de soort zegt het evenmin iets.
En waarom heeft niemand haar een naam gegeven? Omdat het determineren van een Aziatische Camponotus niet eenvoudig is. Het is een van de grootste mierengeslachten ter wereld, met meer dan duizend beschreven soorten, en in Zuidoost-Azië worden nog steeds nieuwe soorten beschreven, zoals je in de volgende paragraaf zult zien. We hebben op «Camponotus sp. guangxi» en «horse face» gezocht in fora, video's en publicaties, in verschillende talen en ook in het Chinees, en geen van beide namen wordt in verband gebracht met een bepaalde soort: er is geen enkele wetenschappelijke naam voor deze mier voorgesteld. Het eerlijkste is haar te noemen zoals we haar noemen en je te vertellen welke kandidaten passen. Als een specialist haar ooit een naam geeft, werken we deze verzorgingsgids bij.
Twee verdachten met een langgerekte kop
Met wat er gepubliceerd is, zijn er twee sporen die het volgen waard zijn. Geen van beide is een determinatie: het zijn de beschreven soorten die door de vorm van de kop het meest op onze mier lijken.
Het Camponotus selene-complex. Dit is nieuw uit 2026. De myrmecologen Marco Chan, Matthew T. Hamer en Benoit Guénard stelden deze soortengroep voor, inheems in Zuidoost-Azië, die C. selene, C. obtusatus (die de soortstatus terugkreeg), C. siamensis en een voor de wetenschap nieuwe soort, C. orthogonius, omvat, en publiceerden sleutels om ze aan de hand van minors en majors te onderscheiden. Interessant is hoe ze de kop van de majors van C. orthogonius beschrijven: rechthoekig en langer dan breed, met evenwijdige zijkanten en een rechte achterrand, en gedeeltelijk fragmotisch, dat wil zeggen aangepast om de ingang van het nest af te sluiten (zie «Koppen die als deur dienen»). Het lichaam is zwart, en de mandibels en antennes zijn roodbruin. Tot zover is de gelijkenis opvallend.
Maar er zijn verschillen. Bij C. orthogonius zijn de voorste twee vijfde van de kop van de majors oranje, en de soort is middelgroot: de kop van haar majors is ongeveer 2 mm lang. Bovendien leeft ze in bomen. De typeserie werd verzameld in verschillende naast elkaar liggende dode takjes van één omgevallen boom, wat wijst op een kolonie die over meerdere nesten is verspreid, en haar werksters foerageren overdag in de begroeiing. Onze mieren daarentegen zijn egaal matzwart, in elk geval op de productfoto, en de koningin is groot. Het past, maar slechts gedeeltelijk. De volledige beschrijvingen van de rest van het complex hebben we niet kunnen raadplegen.
Camponotus albivillosus. Ze werd in 2001 beschreven door de myrmecoloog Zhou Shanyi. In zijn beschrijving heeft de major een «langgerekte kop, met bijna evenwijdige zijkanten en een bolle achterhoofdsrand»: een lange kop, met bijna evenwijdige zijkanten en een afgeronde achterkant. Dat is precies het type kop dat in de hobby een «paardengezicht» heet. Het probleem is dat ze alleen bekend is van die oorspronkelijke beschrijving, die we niet volledig hebben kunnen lezen. En haar naam, albivillosus, «met wit dons», suggereert een overvloedige witte beharing waarnaar je bij onze kolonies zou moeten zoeken.
En als het geen van beide is? Dat is heel goed mogelijk. Sommige Aziatische Camponotus-soorten zijn alleen bekend van hun oorspronkelijke beschrijving, en andere zijn nog altijd niet beschreven. Om uitsluitsel te krijgen, zou je de majors en minors van onze kolonies moeten vergelijken met de sleutels van Chan en collega's en met de typeexemplaren, en dat is werk voor een specialist. Ben je intussen nieuwsgierig, dan vertellen we je in «Hoe meet je een paardengezicht» hoe je de kop van je mieren met die van de kandidaten kunt vergelijken.
Paardengezicht: waar de bijnaam vandaan komt
In de hobby wordt «horse face», «paardengezicht», gebruikt voor mieren met een langgerekte kop: langer dan breed, smal en met bijna evenwijdige zijkanten, die van voren gezien aan het gezicht van een paard doet denken. Het is geen wetenschappelijke term, en hij wordt niet altijd voor dezelfde kaste gebruikt. Op een blog van natuurliefhebbers uit Zuidoost-Azië worden bijvoorbeeld de minors met een langgerekt gezicht van sommige Camponotus-soorten horse faced genoemd, niet de majors. Dezelfde blog wijst erop dat Camponotus-soorten uit de regio werksters van twee, drie of zelfs vier verschillende maten kunnen hebben, en dat bij de soorten met vier maten, de meest voorkomende, meestal de minors het langgerekte gezicht hebben.
Het opvallende aan onze mier is waar dat gezicht verschijnt. Bij veel Camponotus-soorten zijn de bijzonderste koppen die van de majors, de soldaten, die een grotere kop hebben en vaak een andere vorm dan de kleine werksters. Hier daarentegen heeft de koningin het paardengezicht al: het is het eerste wat je ziet als je naar haar kijkt, een duidelijk langgerekte kop op een groot, robuust lichaam. En merkwaardig genoeg hebben haar werksters het niet: ze zijn zwart zoals zij, maar met een normaal gevormde kop. Precies andersom als bij de soorten van de blog. Voor zover we weten, is het paardengezicht bij deze mier iets van de koningin.
En de majors? Hier moeten we eerlijk zijn: we weten nog niet wanneer ze verschijnen bij deze soort, niet vanaf welke koloniegrootte en niet hoe hun kop er precies uit zal zien. Er zijn geen gepubliceerde gegevens, en in onze kolonies hebben we het nog niet gedocumenteerd. Gebruikelijk bij Camponotus is dat de eerste werksters klein zijn en dat de grote maten komen naarmate de kolonie groeit, maar bij een niet-gedetermineerde soort noemen we liever geen termijnen. Als je een kolonie Horse Face houdt, ben je misschien een van de eersten die haar majors ziet uitkomen. En als je het ziet, horen we het graag.
Koppen die als deur dienen
Een vreemd gevormde kop is bijna nooit een gril. Bij verschillende mieren die in holle takken en stammen nestelen, hebben de majors een kop die is aangepast om als levende deur te dienen: ze passen hem in de ingang van het nest, die precies zo breed is als die kop, en versperren zo de weg voor indringers. Dat heet fragmose, een woord dat komt van het Griekse phragma, «omheining» of «barrière». Het bekendste geval is dat van Colobopsis, waarvan de majors en koninginnen een afgeknotte voorkant van de kop hebben, als een kurk. Als een nestgenote erdoor wil, deinst de portierster terug naar een bredere kamer en maakt ze plaats.
Het merkwaardige is dat fragmose meerdere keren, langs onafhankelijke wegen, is ontstaan. Meer dan een eeuw lang werd Colobopsis als ondergeslacht van Camponotus beschouwd, maar genetisch onderzoek toonde aan dat het zelfs geen zustergroepen zijn. Sommige van hun lijnen lijken zo sterk op elkaar door convergentie, dat wil zeggen doordat ze los van elkaar tot dezelfde oplossing zijn gekomen, dat ze taxonomen in verwarring brachten, en in 2021 moesten er soorten in beide richtingen van het ene geslacht naar het andere worden overgezet. Binnen Camponotus zijn er ook majors met een kurkvormige kop, zoals die van de inquilinus-groep uit het ondergeslacht Myrmamblys. En de majors van C. orthogonius, een van onze verdachten, hebben een gedeeltelijk fragmotische kop. De auteurs die haar beschreven, denken dat die voor hetzelfde zou kunnen dienen, al heeft nog niemand ze in de natuur een ingang zien afsluiten.
Doet onze mier hetzelfde? We weten het niet, en het is goed om te benadrukken dat haar kop geen kurk is: hij is langgerekt, niet afgeknot. Wat we wel kunnen uitsluiten, is dat het een Colobopsis is, en dat kun je thuis heel eenvoudig controleren: de poppen. Bij Camponotus spinnen de larven een zijden cocon voordat ze verpoppen, en de poppen zien eruit als kleine langwerpige kokers; bij Colobopsis daarentegen zijn de poppen naakt. Die van onze kolonies zitten in een cocon: het is een Camponotus.
En nu we het toch over Colobopsis hebben, een leuk weetje. Sommige van haar soorten uit Zuidoost-Azië, die uit de C. cylindrica-groep, zijn de beroemde exploderende mieren: bij gevechten om territorium offeren hun werksters zich op door de wand van hun gaster te laten scheuren en de kleverige, irriterende inhoud van enorme mandibelklieren vrij te laten, die hun rivalen doodt of verjaagt. Een daarvan, Colobopsis explodens, werd in 2018 beschreven als modelsoort om ze te bestuderen. Onze Horse Face kun je gerust houden: die explodeert niet.
Een stamboom in verbouwing: de geslachten die uit Camponotus zijn voortgekomen
Camponotus is een van de grootste mierengeslachten ter wereld, met meer dan duizend beschreven soorten op bijna alle continenten. In het Engels heten ze carpenter ants, «timmermansmieren», omdat sommige hun nest in hout uitgraven, al nestelen veel andere in de grond of in holle takjes. Zo'n enorm geslacht is ook een allegaartje, en de genetica brengt er al tien jaar orde in.
In 2016 gaf een herindeling van de hele onderfamilie van de Formicinae de geslachtsstatus terug aan Colobopsis en aan Dinomyrmex, de reuzenmier van de bossen van Zuidoost-Azië, die tot dan toe Camponotus gigas heette. Die herindeling steunde onder meer op een studie uit 2015 die aantoonde dat fylogenomische methoden, gebaseerd op een groot aantal gebieden in het genoom, de diepe verwantschappen van de Formicinae veel beter oplosten dan de klassieke methoden.
En in 2025 kwam de meest complete stamboom tot nu toe. Philip S. Ward en collega's bestudeerden meer dan 200 soorten uit de tribus van de Camponotus, de Camponotini, met de zogenoemde ultrageconserveerde elementen: gebieden in het genoom die van soort tot soort heel weinig veranderen en die dienen om oude verwantschappen te reconstrueren. Ze vonden acht grote lijnen en drie nieuwe geslachten voor soorten die ten onrechte als Camponotus waren beschreven: Lathidris, uit de bergen van Midden-Amerika; Retalimyrma, uit de Indiase Himalaya, en Uwari, uit Oost-Azië. Ze plakten er ook data op: de huidige Camponotus-groep zou zo'n 18,6 miljoen jaar oud zijn en de hele tribus zo'n 38,4, met een waarschijnlijke oorsprong in Australazië of in het Indomalayaanse gebied, waartoe Zuidoost-Azië behoort.
Wat betekent dit allemaal voor onze mier? Dat haar «achternaam», het geslacht, voorlopiger is dan het lijkt. De Horse Face is een niet-gedetermineerde Camponotus uit Zuidoost-Azië, midden in het waarschijnlijke oorsprongsgebied van de tribus, en het geslacht wordt nog herzien. Nog een reden om haar voorlopig Camponotus sp. te noemen.
Blochmannia, de bacterie die niet tegen hitte kan
Alle Camponotus-soorten dragen een onmisbare partner in zich: Blochmannia, een bacterie die leeft in gespecialiseerde cellen, de bacteriocyten, die de middendarm van de mier bekleden, en die van de koningin op haar nakomelingen overgaat. De relatie is zo oud dat de stamboom van de bacterie grotendeels die van haar mieren weerspiegelt: ze zijn samen geëvolueerd. En zo intiem dat het embryo van de mier de bacterie volgens een studie die in 2020 in Nature verscheen in zijn eigen ontwikkeling opneemt, als een gewoon onderdeel van zijn lichaam.
Waarvoor hebben ze haar nodig? Blochmannia maakt essentiële aminozuren aan, die de mier zelf niet kan produceren, en helpt haar stikstof te recyclen. In een experiment met C. floridanus brachten werksters zonder bacteriën die een dieet zonder essentiële aminozuren kregen veel minder broed groot. Haar rol is vooral merkbaar tijdens de ontwikkeling: bij diezelfde soort bereiken de genen van de bacterie die met stikstofrecycling te maken hebben hun hoogste activiteit tijdens het popstadium, en groepen werksters die met antibiotica waren behandeld, brachten uit pas uitgekomen larven veel minder poppen groot. Het is een van de redenen waarom Camponotus-soorten gedijen op zulke suikerrijke diëten. Het is wel geen excuus om op eiwit te besparen: de larven hebben insecten nodig om te groeien (zie «Voeding»).
En nu het gegeven dat de houder het meest interesseert. In 2013 stelden Yongliang Fan en Jennifer Wernegreen in het laboratorium werksters en koninginnen van twee Camponotus-soorten bloot aan dagen met maxima van 37,7 °C. Na vier weken was de hoeveelheid actieve Blochmannia bij de minors en bij de onbevruchte gevleugelde koninginnen met meer dan 99% gedaald, al verdween ze bijna nooit helemaal, zelfs niet na zestien weken. De auteurs vergelijken het met het verbleken van koralen, die hun symbiotische algen verliezen als het water opwarmt.
Niemand heeft het bij onze Horse Face gemeten, en 37,7 °C is veel meer dan een goed opgezet formicarium ooit zou mogen bereiken. Maar de les is duidelijk: bij Camponotus is meer warmte niet beter. Daarom raden we een nest op 24-28 °C aan, met de warmte, als die nodig is, aan één zijkant en met thermostaat (zie «Aanbevolen parameters»).
Ze slikken hun eigen gif in
Zoals alle Formicinae heeft de Horse Face geen angel. Haar chemische wapen is mierenzuur, dat ze in de gifklier aanmaakt en uitstoot via het acidoporus, een klein mondstukje omringd door haartjes aan de punt van de gaster dat alleen mieren uit deze onderfamilie hebben. Maar in 2020 ontdekte een team van Duitse onderzoekers dat dat zuur ook een ontsmettingsmiddel is. Tijdens het poetsen buigt de mier haar gaster, brengt ze de punt naar haar mond en slikt ze een paar druppels van haar eigen gif in.
Zo houdt ze de krop heel zuur, de «sociale maag» waarin de werksters het vloeibare voedsel bewaren dat ze later van mond tot mond verdelen. Dat zuur werkt als een filter: het remt veel van de microben die met het voedsel binnenkomen en helpt voorkomen dat besmet voedsel een infectie door de hele kolonie verspreidt. Het werd vooral onderzocht bij C. floridanus, en de auteurs stelden het ook bij andere Formicinae vast.
En daar houdt het verhaal niet op. In 2026 toonde een andere studie aan dat het gif van Camponotus niet alleen uit zuur bestaat: bij acht soorten van ver uit elkaar liggende plaatsen vonden de onderzoekers 35 peptiden, die ze formicitoxines noemden. Verschillende daarvan zijn werkzaam tegen schimmels en vertragen, op de poppen aangebracht, de groei ervan, wat erop wijst dat ze helpen de hygiëne van de kolonie te bewaren. De oude «zuurspray» blijkt bovendien een kleine verbandtrommel te zijn. Thuis merk je er weinig van: het zuur komt alleen tevoorschijn als ze zich aangevallen voelen (zie «Hanteren en veiligheid»).
Koninginnen voor vele jaren
Mierenkoninginnen behoren tot de langstlevende insecten die we kennen. Een klassieke studie uit 1997 bracht het sociale leven in verband met levens die zo'n honderd keer langer zijn dan die van solitaire insecten, iets wat past bij de evolutionaire theorieën over veroudering: de koningin leeft beschermd in het hart van een goed verdedigd nest. Een later overzichtsartikel bracht de levensduur van koninginnen bovendien in verband met de kenmerken van hun kolonies.
Camponotus heeft een van de best gedocumenteerde records. De entomologen Caryl en Edna Haskins hielden in hun laboratorium een koningin van C. perthiana, een Australische vorm die vandaag onder C. nigriceps valt. Die koningin werd 23,2 jaar oud, gerekend vanaf vóór haar eerste eileg. In haar leven bracht ze 5.000 tot 7.000 werksters groot, en toen het in 1992 werd gepubliceerd, was het het op één na hoogste bekende leeftijdsrecord bij een mier, alleen voorafgegaan door een koningin van Lasius niger.
Hoe oud wordt een koningin van de Horse Face? Niemand weet het: het is een niet-gedetermineerde soort, en haar geschiedenis in gevangenschap is heel kort. Maar ze hoort bij een geslacht met langlevende koninginnen, dus het is redelijk om te denken aan een metgezel voor vele jaren, niet voor een paar maanden.
Grootte en morfologie
Een grote, robuuste Camponotus, met een koningin met een langgerekte kop. Omdat de soort niet gedetermineerd is, is er geen wetenschappelijke beschrijving om haar mee te vergelijken: wat volgt is wat we in onze kolonies en op de productfoto zien, met de afmetingen van een van de kandidaten als referentie.
- Kleur. De koningin en de werksters zijn zwart. Volgens de productfoto matzwart, met roodbruine poten en antennes.
- Uiterlijk. Robuust, met een breed, sterk lichaam.
- Kop. Bij de koningin langgerekt en langer dan breed: dat is het «paardengezicht» waaraan ze haar naam dankt. De werksters hebben geen langgerekte kop.
- Koningin. Flink groot: 13-15 mm in onze kolonies.
- Werksters. Zwart en met een normaal gevormde kop. Er is geen gepubliceerde beschrijving, en hun maten moeten nog worden gedocumenteerd.
- Majors. Nog niet gedocumenteerd (zie «Paardengezicht: waar de bijnaam vandaan komt»).
- Gaster. Eindigt in het acidoporus, waarmee ze mierenzuur uitstoot; ze heeft geen angel.
- Poppen. In een cocon, zoals bij alle Camponotus-soorten.
- Mannetje. Niet gedocumenteerd.
Hoe meet je een paardengezicht
Taxonomen zeggen niet «paardengezicht»: ze meten het. Daarvoor gebruiken ze de cefale index (CI, naar de Engelse afkorting), de breedte van de kop gedeeld door de lengte en vermenigvuldigd met 100, met de kop van voren gezien. Een kop die even breed als lang is, heeft een CI van 100, en hoe lager het getal, hoe langgerekter de kop.
Ter referentie: de majors van C. orthogonius, een van onze verdachten, hebben een CI van 84-86: de kop is 14-16% smaller dan hij lang is. Bij haar minors loopt de index van 84 tot 100. Heb je een goede foto van voren van de koningin en een van een werkster, dan kun je het zelf berekenen door de kop op het scherm op te meten, en zie je het verschil tussen de twee in cijfers. En als er ooit een major uitkomt, is dat getal een van de eerste aanwijzingen om te weten wat ze is.
Afmetingen bij benadering
- Koningin: 13-15 mm (koninginnen van Antomas; geen gepubliceerde afmetingen)
- Werksters: geen gepubliceerde afmetingen
- Majors: nog niet gedocumenteerd
- Mannetje: geen gepubliceerde afmetingen
- Referentie van een kandidaat, C. orthogonius: koplengte van de majors 1,83-2,02 mm; CI van de majors 84-86
Alle afmetingen van de soort zijn van ons. Die van C. orthogonius dienen alleen als referentie voor een van de kandidaten, niet voor onze mier.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Bij Antomas beschouwen we haar als een soort om mee te beginnen. Het is een Camponotus zonder complicaties: ze eet suikerhoudende vloeistoffen en insecten, heeft geen diapauze, leeft goed bij 24-28 °C in een eenvoudig modulair formicarium en een barrière van minerale olie is genoeg om haar onder controle te houden.
Waarom een 2 en geen 1? Om drie redenen:
- De temperatuur. Ze heeft het hele jaar 24-28 °C nodig, zonder diapauze. In een groot deel van Europa betekent dat dat je haar in de winter warmte moet geven, met thermostaat en zonder te overdrijven.
- Ze is exotisch. Het is geen mier van hier, en haar klimaat en ritme zijn niet die van onze inheemse soorten.
- Ze is vrij nieuw op de markt. We weten nog niet goed hoe haar kolonies zich zullen ontwikkelen: wanneer de majors verschijnen, hoe groot een volwassen kolonie wordt of hoe haar karakter verandert als ze groeit. Haar houden vraagt om aandachtig observeren en niets als vanzelfsprekend aannemen.
En het is de moeite waard. Het is een zwarte, grote en elegante Camponotus, met een koningin met een paardengezicht die meteen opvalt en met een raadsel dat nog moet worden opgelost: niemand heeft haar majors al gedocumenteerd. Weinig makkelijke mieren bieden je de kans om in je eigen formicarium iets nieuws te ontdekken.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 24-28 °C, het hele jaar. Zonder te overdrijven: bij Camponotus is meer warmte niet beter (zie «Blochmannia, de bacterie die niet tegen hitte kan»).
- Foerageergebied: op kamertemperatuur of iets warmer. Is er warmte nodig, laat die dan zacht zijn, aan één zijkant van het nest en met thermostaat, zodat de kolonie kan kiezen.
- Vochtigheid: gematigd. De Qbik Alpha is een eerder droog nest, en het vocht dat ze nodig hebben, halen ze uit de waterbuis en de suikerhoudende vloeistoffen, die grotendeels uit water bestaan. Maak het nest niet nat: te veel vocht leidt tot condens, schimmel en mijten.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het is genoeg om ze een donkere zone in het nest te geven en het foerageergebied licht te houden, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: die doen ze niet (zie «Geen diapauze»).
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Alpha-reeks van Anthouse aan: modulaire formicaria die met de kolonie meegroeien. Om te beginnen een QBIK ONE met middelgrote gangen: precies de goede maat voor een kleine kolonie, met ruimte voor een grote koningin met een langgerekte kop, en je kunt het broed er goed in volgen.
Als de kolonie groeit, en vooral als er grote werksters beginnen uit te komen, stap je over op grote gangen: de QBIK DUO met grote gangen en daarna de grotere formaten uit dezelfde reeks.
Breid uit als het nest te klein wordt: een duidelijk teken is dat je veel werksters stil in de hoeken van het foerageergebied ziet zitten, zonder plaats binnen. Maar loop niet op de zaken vooruit: in een enorm nest voor een kleine kolonie worden de overtollige kamers uiteindelijk afvalhopen. Maak de opstelling compleet met deze details:
- Ontsnappingsbarrière: een strook minerale olie bovenaan de wanden van het foerageergebied en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Foerageergebied met wat zand, platte stenen en een takje of stuk schors om in te klimmen, zonder iets dat als brug naar de barrière kan dienen.
- Altijd water beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten.
- Een drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, nooit op watten (zie «Voeding»).
- Zachte warmte, alleen als het nodig is, aan één zijkant van het nest en uit de buurt van het drinkbakje, met thermostaat.
Aankomst en verhuizen
Onze kolonies reizen in hun reageerbuis, met de koningin, haar werksters en het broed. Laat de jouwe na ontvangst tot rust komen op een rustige, donkere plek bij 24-28 °C en controleer of de buis water heeft. Zet haar niet meteen na aankomst in het formicarium. Als het zover is, doen we het bij Antomas door overschudden: we openen de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en schudden de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit, waarbij we achterblijvers met een zacht penseel helpen. Drie tips:
- Zet alles vooraf klaar: het formicarium opgebouwd, met de oliebarrière aangebracht en de waterbuis op zijn plek.
- Werk boven een dienblad, voor het geval een werkster langs de buis of het gereedschap omhoog klimt.
- Rustig aan: na het overschudden verzamelen de werksters het broed en dragen ze het naar het nest. Houd de nestzone donker, zodat ze die meteen in gebruik nemen.
Moet je de kolonie ooit naar een ander formicarium verhuizen, bijvoorbeeld bij de overstap van middelgrote naar grote gangen, gebruik dan dezelfde methode.
Voeding
Suikerhoudende vloeistoffen, ad libitum. Dat wil zeggen: altijd beschikbaar, ze mogen nooit ontbreken. Camponotus-soorten leven grotendeels van suiker, van de honingdauw van bladluizen en schildluizen en van nectar, en deze soort is geen uitzondering. Varieer de suikers: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse aan, 4-5 keer per week, en 1-2 keer per week een andere suikerhoudende vloeistof of nectar. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd aan in een drinkbakje en nooit op watten, want watten beschimmelen en bederven de vloeistof meteen. Gebruik een gekocht of zelfgemaakt drinkbakje, waar de druppel «plat» en bereikbaar blijft, en ververs het voordat het gaat gisten.
Insecten: in het begin vooral dood. Bied een kleine kolonie insecten in stukjes of pas gedood aan: de werksters benutten ze zonder risico en er rennen geen levende prooien rond in de buurt van de koningin. Er is geen magisch aantal werksters om over te stappen op levende prooien: geef ze als je ziet dat de kolonie sterk is, met flink wat werksters en vastberadener in de aanval, zodat een levende prooi ze geen schade kan doen.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Het is de motor van haar groei, en het is de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je beter overvoeren, want de kolonie begrijpt dan dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en met meer werksters. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel: voer dat overblijft gaat rotten en trekt schimmel en mijten aan. Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet steeds hetzelfde eten: vliegen, krekels, kleine kakkerlakken, meelwormen in stukjes en, voor kleine kolonies, Drosophila. En koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied. Ook al drinken ze van de suikerhoudende vloeistoffen, schoon water mag nooit ontbreken.
Geen diapauze
De Horse Face doet geen diapauze. Bij Antomas houden we haar het hele jaar actief, met dezelfde temperatuur, 24-28 °C, en hetzelfde voer in de winter als in de zomer. Je hoeft haar niet af te koelen of haar ritme te veranderen: het is genoeg dat het nest in de winter niet koud wordt. Daalt de temperatuur in de kamer sterk, dan houdt zachte warmte aan één zijkant van het nest, met thermostaat, haar binnen haar bereik.
Gedrag in gevangenschap
Over haar gedrag is niets gepubliceerd, dus we vertellen je wat we bij Antomas hebben gezien, wat gebruikelijk is bij Camponotus en waar je bij deze soort op moet letten.
Eén koningin per kolonie. Onze kolonies hebben één enkele koningin, en zo moet het blijven: voeg geen koninginnen of verschillende kolonies samen.
Een koningin met karakter. In onze ervaring is de koningin vrij agressief. Daarom verwachten we dat de werksters, en de majors als die verschijnen, dat naarmate de kolonie groeit ook zullen zijn. Dat is een verwachting van ons, geen bewezen feit: vertel ons hoe de jouwe zich gedraagt.
Een taakverdeling die je kunt zien. Bij Camponotus-soorten met werksters van verschillende maten zijn het vooral de kleine die gaan foerageren, terwijl de grote meer tijd in het nest doorbrengen en zich vooral laten zien bij een verstoring of een grote prooi die in stukken moet. Als je kolonie werksters van verschillende grootte heeft, let dan op wie wat doet.
Overdag of 's nachts? Dat hangt van de soort af. Veel Camponotus-soorten foerageren vooral 's nachts, maar C. orthogonius, een van onze verdachten, foerageert overdag. Kijk op welk moment de jouwe actief wordt en stem het voertijdstip daarop af.
Kijk gerust. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, niet om ze verstopt te houden. Het is genoeg om ze hun donkere zone in het nest te laten en het foerageergebied licht te houden, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrepen en stress. Ze wennen aan je aanwezigheid.
Een dagboek van de kolonie. Bij zo'n weinig bekende soort is het de moeite waard om af en toe te noteren hoeveel werksters er zijn, hoe ze eruitzien en wanneer elke nieuwe maat verschijnt. Komt er op een dag de eerste major uit, dan heb je een gegeven dat vandaag nog niemand heeft.
Alarmsignalen:
- Broed dat stilvalt of verdwijnt: bijna altijd te weinig eiwit.
- Condens op de wanden of schimmel: te veel vocht of vergeten resten.
- Werksters die op een kluitje ver van de warmtebron zitten of midden in de zomer weinig actief zijn: controleer de nesttemperatuur.
- Veel werksters die stil in het foerageergebied zitten, zonder plaats binnen: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen en barrières
In onze ervaring klimmen ze goed, dus breng de barrière vanaf de eerste dag aan. En daarbij is minerale olie voldoende:
- Een strook minerale olie bovenaan de wanden van het foerageergebied, dun en ononderbroken. Vernieuw hem als je ziet dat er stof of resten op komen.
- Goed sluitend deksel, als tweede verdedigingslinie.
- Geen kieren: controleer de aansluitingen, de doppen en de slangen.
- Niets dat als brug kan dienen: geen takken of stenen die vlak bij de barrière tegen de wand leunen.
- Voorzichtig bij het openen: open niet meer dan nodig, werk rustig en sluit af als je klaar bent.
Met de oliebarrière en alles goed sluitend geven ze geen problemen.
Hanteren en veiligheid
Ze steken niet: ze hebben geen angel. Maar als ze zich aangevallen voelen, bijten ze en kunnen ze mierenzuur spuiten, dat prikt op een gevoelige huid of in een wondje. De koningin is in onze ervaring vrij agressief, en het ligt in de lijn der verwachting dat de kolonie dat ook wordt als ze groeit. Niets om je zorgen over te maken als je rustig werkt. Hanteer ze, zoals bij elke soort, met entomologisch gereedschap (een zacht penseel of een zacht pincet), niet met je handen, en werk langzaam om geen enkele werkster kwijt te raken of te beschadigen, en zeker de koningin niet. Voeg geen koninginnen of verschillende kolonies samen en houd ze niet samen met andere soorten. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Te veel warmte geven of de warmtebron onder het hele nest leggen: 24-28 °C, met de warmte aan één zijkant en met thermostaat.
- Haar een diapauze laten doen of in de winter afkoelen: ze heeft het niet nodig.
- De suikerhoudende vloeistoffen op watten geven of laten opraken.
- Levende prooien aan een kleine kolonie geven: in het begin liever dode insecten, en levende pas als de kolonie er sterk uitziet.
- Altijd hetzelfde insect geven of resten niet opruimen.
- Het nest nat maken: het water hoort in de buis.
- Kieren, losse aansluitingen of slecht sluitende deksels laten zitten, of de oliebarrière niet vernieuwen.
- Haar in een nest zetten dat te groot is voor haar omvang.
- Koninginnen of verschillende kolonies samenvoegen.
- Ze met je handen hanteren, en zeker de koningin niet, die vrij agressief is.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over de kandidaat-soorten, het geslacht Camponotus en de tribus Camponotini, en de ervaring van Antomas. Belangrijkste referenties:
- Chan, M., Hamer, M. T. & Guénard, B. (2026). A new species complex in the genus Camponotus Mayr, 1861 (Hymenoptera: Formicidae), with the description of a new species. Contributions to Entomology 76: 139–158. doi:10.3897/contrib.entomol.76.e189240
- Ward, P. S. & Boudinot, B. E. (2021). Grappling with homoplasy: taxonomic refinements and reassignments in the ant genera Camponotus and Colobopsis (Hymenoptera: Formicidae). Arthropod Systematics & Phylogeny 79: 37–56. doi:10.3897/asp.79.e66978
- Laciny, A. et al. (2018). Colobopsis explodens sp. n., model species for studies on «exploding ants» (Hymenoptera, Formicidae), with biological notes and first illustrations of males of the Colobopsis cylindrica group. ZooKeys 751: 1–40. doi:10.3897/zookeys.751.22661
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Blaimer, B. B. et al. (2015). Phylogenomic methods outperform traditional multi-locus approaches in resolving deep evolutionary history: a case study of formicine ants. BMC Evolutionary Biology 15: 271. doi:10.1186/s12862-015-0552-5
- Ward, P. S., Fisher, B. L., Wernegreen, J. J. & Blaimer, B. B. (2025). Evolutionary history, novel lineages and symbiont coevolution in the ant tribe Camponotini (Hymenoptera: Formicidae). Systematic Entomology 50: 646–676. doi:10.1111/syen.12678
- Feldhaar, H. et al. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- Rafiqi, A. M., Rajakumar, A. & Abouheif, E. (2020). Origin and elaboration of a major evolutionary transition in individuality. Nature 585: 239–244. doi:10.1038/s41586-020-2653-6
- Zientz, E., Beyaert, I., Gross, R. & Feldhaar, H. (2006). Relevance of the endosymbiosis of Blochmannia floridanus and carpenter ants at different stages of the life cycle of the host. Applied and Environmental Microbiology 72: 6027–6033. doi:10.1128/AEM.00933-06
- Fan, Y. & Wernegreen, J. J. (2013). Can't take the heat: high temperature depletes bacterial endosymbionts of ants. Microbial Ecology 66: 727–733. doi:10.1007/s00248-013-0264-6
- Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Koch, L. et al. (2026). Beyond formic acid: peptides in carpenter ant venoms aid in disease protection. Science Advances 12: eaed4078. doi:10.1126/sciadv.aed4078
- Keller, L. & Genoud, M. (1997). Extraordinary lifespans in ants: a test of evolutionary theories of ageing. Nature 389: 958–960. doi:10.1038/40130
- Haskins, C. P. & Haskins, E. F. (1992). Note on extraordinary longevity in a queen of the formicine ant genus Camponotus. Psyche 99: 31–33. doi:10.1155/1992/53614
- Moeilijkheidsgraad
- Gevorderde beginner

