Opisthopsis rufithorax
Ogen in de nek en een tred als stroboscooplicht. Opisthopsis rufithorax, in Australië bekend als ‘strobe ant’, kijkt naar voren, opzij en ook naar achteren, en loopt in de volle zon over de stammen van eucalyptusbomen met bliksemsnelle sprints en noodstops, waarbij ze bij elke stop de grond met haar antennen aftast. Zwarte kop, oranje borststuk en een zo scherp zicht dat ze elke hand ontwijkt: natuuronderzoekers konden haar alleen met een snelle klap vangen. Een Australische verwant van Camponotus, zeldzaam in de hobby en fascinerend om te observeren, want terwijl jij naar haar kijkt, kijkt zij ook naar jou. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
De Strobe Ant uit Australië: een kleine formicine met een zwarte kop en een oranje borststuk, met enorme ogen in de achterhoeken van de kop waarmee ze ook naar achteren kan kijken. Ze rent in de volle zon over stammen en bodem met een «stroboscopische» gang van optrekken en remmen die op die van geen enkele andere mier in de hobby lijkt. Er worden jonge kolonies met hun koningin, werksters en broed verstuurd. Kort samengevat: QBIK ONE of Qbik Wild One P 1C met kleine kamers; nest op 23-27 °C en 50-70% luchtvochtigheid met gradiënt, eerder droog; verlicht foerageergebied met verticale takken of schors; Blue Sugar-nectar in een drinkbakje en gevarieerd eiwit; geen diapauze, met een optionele milde rustperiode bij 18-20 °C. Ze zijn razendsnel: altijd een serieuze ontsnappingsbarrière en een deksel.
Opisthopsis rufithorax Emery, 1895 is een van die mieren die je eerder herkent aan hoe ze bewegen dan aan hoe ze eruitzien. Haar werksters, nauwelijks 4-5 mm groot, lopen in de volle zon over de stammen van eucalyptussen en over de bodem van het open Australische bos en stoppen om de paar centimeter abrupt, alsof ze door een discostroboscoop worden verlicht. Daar komt de Engelse naam vandaan die natuurliefhebbers voor het hele geslacht gebruiken, strobe ants, en die we in de winkel gebruiken: Strobe Ant. In het Nederlands heeft ze geen ingeburgerde gewone naam, en we willen er ook geen verzinnen.
De andere grote eigenaardigheid zit in de kop. Opisthopsis hebben grote, bolle ogen die heel ver naar achteren staan, in de achterhoeken van de kop, zodat ze opzij, naar voren en ook naar achteren kijken. Het is een mier die op haar ogen leeft: ze oriënteert zich ermee, vlucht ermee en volgt thuis met haar blik wat er aan de andere kant van het glas gebeurt. In deze verzorgingsgids bundelen we wat er over haar bekend is, en dat is niet veel, waarbij we altijd scheiden wat de wetenschap zegt, wat kwekers vertellen en wat we bij Antomas hebben geleerd.
Biologie
«Ogen achteraan»: een geslacht genoemd naar zijn blik
De naam van het geslacht zegt bijna alles. Opisthopsis verbindt twee Griekse stammen, opisthen, «achter», en opsis, «zicht»: «die met de ogen achteraan». Carlo Emery richtte het geslacht eind 19e eeuw op, en William Morton Wheeler beschreef het in de revisie die hij er in 1918 aan wijdde als volgt:
- Zeer grote, uitpuilende ogen, met een elliptische omtrek.
- Zeer fijne facetten, met andere woorden veel kleine, dicht opeengepakte ommatidia.
- Geplaatst in de achterhoeken van de kop, en niet halverwege de zijkanten, zoals bij de meeste mieren.
Volgens Wheeler hebben ze een «uiterst scherp zicht» en «kijken ze naar achteren, naast opzij en naar voren». De etymologie legt hij niet met deze woorden uit; die leiden wij af uit het Grieks, maar ze past als gegoten bij zijn beschrijving. Het resultaat is een mier met een bijna panoramisch gezichtsveld: moeilijk van achteren te verrassen.
Een oog dat «omgekeerd» is gebouwd
Bij de meeste mieren kijkt het fijnste en gevoeligste deel van het oog naar voren, de richting waarin het dier loopt. Bij Opisthopsis niet. Onderzoeker G. M. Ramón-Cabrera, uit de groep van Ajay Narendra aan de Macquarie University (Australië), bestudeert de visuele ecologie van het geslacht, en zijn twee onderzoekssoorten zijn juist O. haddoni en O. rufithorax. Door de ommatidia te tellen in afgietsels van de ogen van onze soort vond hij twee dingen:
- Een relatief hoog aantal ommatidia voor een mier van haar grootte.
- De breedste ommatidia, die het meeste licht opvangen, zitten in de dorsale en achterste zone van het oog, dus boven en achter, terwijl ze bij de meeste mieren vooraan geconcentreerd zijn.
Zijn proefschrift voegt daaraan toe, voor zover we uit de samenvatting hebben kunnen lezen, dat de ogen van Opisthopsis relatief groot zijn en verder naar achteren staan dan die van andere Formicinae. Waarom het nuttig is dat het gevoeligste deel van het oog naar boven en naar achteren kijkt, is nog niet in detail gepubliceerd, maar het is volkomen logisch voor een dier dat in de volle zon over verticale stammen rent en tijdig moet zien wat er op hem afkomt. Om zulke ogen te bestuderen heeft dezelfde groep de technieken voor de anatomie van het visuele systeem van mieren gepubliceerd die ze in het laboratorium gebruikt (Ramirez-Esquivel et al., 2017).
Parelkleurige ogen
Een curiositeit die Wheeler in 1918 noteerde en die zelden wordt verteld: de netvliespigmenten van Opisthopsis zijn zo instabiel dat ze verdwijnen als het exemplaar in alcohol wordt bewaard, en bij veel soorten van het geslacht zijn de ogen van droge exemplaren lichtgrijs of witachtig, bijna parelkleurig. Een groot deel van de oude beschrijvingen werd dus gemaakt met «verbleekte» ogen.
Wheeler zegt niet welke kleur de ogen van O. rufithorax bij levende dieren hebben, dus dat beweren we ook niet. Heb je de kolonie thuis, dan kun je het met een goede loep of een macrolens zelf nagaan: bij een mier die op haar ogen leeft, is het de moeite waard haar in de ogen te kijken.
De stroboscopische gang: rennen, remmen, rennen
Wie een Opisthopsis voor het eerst in beweging ziet, denkt meestal dat er iets mis is met het beeld. De werksters bewegen niet continu vooruit zoals een Camponotus: ze maken korte, abrupte sprintjes afgewisseld met onmiddellijke stops, zodat het lijkt alsof ze door een stroboscoop worden verlicht. Wheeler sprak al van «snelle, schokkerige bewegingen» en vergeleek ze met die van de neotropische Pseudomyrma met grote ogen, eveneens zeer visuele mieren.
De enige studie die deze gang heeft gemeten, werd gedaan met de zustersoort O. haddoni. James S. Waters en Terrence P. McGlynn filmden haar met 240 beelden per seconde en publiceerden hun resultaten in 2018:
- Meer tijd stil dan in beweging: de werksters staan ongeveer twee keer zo lang stil als ze bewegen.
- Normale insectengang: ze gebruiken de gebruikelijke driepootgang, drie poten op de grond en drie in de lucht. Ze springen niet, al zijn alle zes de poten heel even tegelijk in de lucht.
- Vertrek «op het teken» van de antennes: de sprint gaat verder precies op het moment dat ze de antennes helemaal optillen (dat zien we in het volgende onderdeel).
Voor O. rufithorax zijn er geen eigen metingen, maar haar manier van bewegen is dezelfde die het geslacht zijn naam geeft. Wat voor O. haddoni geldt, is met de nodige voorzichtigheid het dichtste wat we hebben.
Antennes die bij elke stop op de grond tikken
Het verrassendste van de studie van Waters en McGlynn gebeurt tijdens de pauzes. Bij elke stop tikken de werksters met de punt van hun antennes op de grond. De auteurs toonden dat aan met een klassieke truc: ze lieten ze over beroet glas lopen, waarop elke aanraking een spoor achterlaat, en zo werd de reeks tikjes tussen de sprintjes vastgelegd.
Waar dient dat allemaal voor? Er is geen bewezen antwoord. Er doen twee hypothesen de ronde:
- Het zicht kan het niet bijhouden. Dat is de meest geciteerde: ze rennen zo snel dat de ogen het beeld onderweg niet kunnen verwerken en ze moeten stoppen om bij te werken wat ze zien. Dat is ook voorgesteld voor bepaalde zandloopkevers, die eveneens met horten en stoten rennen.
- Camouflage. Een schokkerige beweging zou voor een rover moeilijker te volgen zijn dan een continue.
Het tikken met de antennes doet vermoeden dat ze bij elke pauze ook chemische of tactiele informatie van de grond verzamelen. Wat de verklaring ook is, het is gedrag dat je thuis in het foerageergebied perfect kunt zien, zonder hogesnelheidscamera's: goed kijken volstaat.
Navigeren op het landschap
Veel mieren die verwant zijn aan Opisthopsis, te beginnen met Camponotus, zijn sterk afhankelijk van chemische sporen om van en naar het voer te gaan. Volgens Ramón-Cabrera in de populairwetenschappelijke uitleg van zijn werk lijken strobe ants anders te werken: ze laten zich vooral leiden door hun grote ogen en het visuele panorama (het silhouet van de bomen, het contrast tussen lucht en bladerdak) en minder door feromoonsporen.
Dat past bij wat je in het veld en thuis ziet: werksters die alleen of in heel kleine groepjes naar buiten gaan, zonder de processies van andere Formicinae te vormen, en die verkennen met voortdurende stops om om zich heen te kijken. Zijn proefschrift onderzoekt ook hoe ze reageren op prikkels die op hen afkomen, in het Engels looming genoemd: een object dat snel groter wordt in het gezichtsveld, zoals een hand, een springende spin of een mier die op volle snelheid nadert.
Renners in de volle zon
Terwijl veel mieren van het Australische bos op de schemering wachten, is O. rufithorax duidelijk een dagactieve soort. Ramón-Cabrera beschrijft hoe de werksters bij zonsopgang het nest verlaten, naar bepaalde bomen gaan om voedsel te zoeken en bij het vallen van de avond terugkeren: een werkdag van zonsopgang tot zonsondergang.
Wheeler, die ze meer dan een eeuw geleden in het oosten van Australië observeerde, zag ze «in de volle zon op en neer rennen over de stammen van grote bomen, vooral eucalyptussen en Melaleuca». Over die van O. rufithorax in het bijzonder noteerde hij dat ze over eucalyptusstammen en over de grond renden. En hij voegde een detail toe dat een idee geeft van hun omgeving: ze deelden die stammen met werksters van Camponotus, Calomyrmex, Polyrhachis en Podomyrma, een echte buurt van boombewonende Formicinae en Myrmicinae.
Voor de kweker is de conclusie eenvoudig: het is een mier die in het foerageergebied het licht opzoekt en die klimt. Dat benutten we in de opstelling met verticale takken en schors, zodat ze «patrouilleren» zoals ze op een stam zouden doen.
Liever vluchten dan vechten
Met kleine kaken en zonder angel zet O. rufithorax niet in op kracht, maar op waakzaamheid en snelheid. Wheeler vertelde dat ze met «behendige zigzagbewegingen» ontweken en dat het «bijna onmogelijk was ze met de pincet of met de vingers te vangen»: de enige manier die hij vond om ze te vangen, was snel met de hand op de stam te slaan.
Voor wie vluchten ze? In zijn proefschrift onderzocht Ramón-Cabrera de reactie van strobe ants op twee zeer visuele en zeer snelle rovers:
- Springspinnen (familie Salticidae), jagers uit hinderlaag met een uitstekend gezichtsvermogen.
- Springmieren van het geslacht Myrmecia, de beroemde Australische jack jumpers, die ook op zicht jagen.
Tegenover zulke vijanden is naar achteren kunnen kijken en sneller reageren dan de ander een kwestie van leven of dood. Thuis vertaalt diezelfde strategie zich in onopvallend, ontwijkend gedrag: bij verstoring hebben ze de neiging te vluchten of zich te verstoppen, niet aan te vallen. Sommige populaire gidsen zeggen dat ze zich bij verstoring ook van de ondergrond laten vallen; dat hebben we in geen enkele studie bevestigd gezien, maar het past bij al het voorgaande.
Nest in de grond, voorraadkast in de bomen
Door hun uiterlijk van boombewonende mier verwachtte Wheeler Opisthopsis in bomen te vinden nestelen. Hij vergiste zich, althans gedeeltelijk, en gaf dat zelf toe: de manier van nestelen varieert binnen het geslacht.
- O. rufithorax: de Zweedse natuuronderzoeker Eric Mjöberg vond haar nesten in klei, rond de wortels van bomen (Forel, 1915, geciteerd door Wheeler). Australische populaire gidsen beschrijven haar met een klein nest in de grond met één enkele ingang.
- O. haddoni: leeft in termietenheuvels.
- O. linnaei en O. manni: nestelen in stammen.
Onze soort combineert dus het beste van twee werelden: ze slaapt en broedt onder de grond, beschermd bij de wortels, en gaat langs de stam omhoog op zoek naar voedsel. Dat is precies het schema dat we thuis nabootsen: een nest met kleine kamers en een foerageergebied met verticale elementen.
Jagers, aaseters en zoetekauwen
Er is geen enkele studie die het natuurlijke dieet van O. rufithorax in detail beschrijft, en dat moet duidelijk gezegd worden. Wat wel bekend is:
- Jacht: de werksters vangen kleine insecten, alleen of in groep, zowel op de grond als op de stammen (Australische populaire gidsen).
- Aas: sommige gidsen presenteren haar als algemene aaseter, die in stedelijke gebieden zelfs vuilnisbakken plundert. Ze baseren zich daarvoor op een gids over de mieren van West-Australië die we niet hebben kunnen lezen, dus we nemen het met een korreltje zout.
- Zoet: alle mieren van haar tribus, de Camponotini, zijn grote gebruikers van honingdauw en nectar (dat leggen we in het volgende onderdeel uit). Dat O. rufithorax bladluizen of schildluizen verzorgt, is niet gedocumenteerd; het is een redelijke afleiding op basis van haar groep.
Kwekers zijn het erover eens dat ze in gevangenschap zonder problemen suiker en insecten accepteert, zoals past bij een opportunistische mier. In het onderdeel over voeding leggen we uit hoe we het bij Antomas doen.
Een bacterie die in haar cellen leeft
Zoals alle Camponotini draagt Opisthopsis Blochmannia in zich, een symbiotische bacterie die in speciale cellen van de darm leeft. Haar rol is voedingskundig: ze maakt aminozuren en andere voedingsstoffen aan die een honingdauwrijk, zeer stikstofarm dieet niet levert.
Jennifer Wernegreen en haar team reconstrueerden in 2009 de evolutionaire geschiedenis van dit bondgenootschap en kwamen tot een conclusie met een bijna literaire titel: «de ene voedingssymbiose bracht de andere voort». Volgens hun analyse verwierf de tribus Blochmannia juist door het verzorgen van sapzuigende insecten, zoals bladluizen en schildluizen, die hun eigen symbiotische bacteriën hebben. Bovendien heeft Opisthopsis een eigen lijn van Blochmannia, verschillend van die van Polyrhachis en van die welke Camponotus, Calomyrmex en Echinopla delen. De fylogenie van de tribus die Philip S. Ward en collega's in 2025 publiceerden, bevestigt dat bacterie en mieren samen zijn geëvolueerd in de loop van de geschiedenis van de tribus.
Nicht van Camponotus, maar geen afstammeling
Wie Camponotus of Polyrhachis heeft gekweekt, herkent in Opisthopsis een familietrekje. Dat is geen toeval: de drie geslachten behoren tot de tribus Camponotini, binnen de Formicinae, samen met Colobopsis, Calomyrmex en Echinopla, volgens de door Ward, Blaimer en Fisher in 2016 herziene indeling.
- Veel gemeen met Camponotus: Wheeler benadrukte dat Opisthopsis er «duidelijk nauw mee verwant» is; ze heeft hetzelfde proventriculus (de klep die de doorgang van voedsel van krop naar maag regelt) en vrijwel identieke mannetjes.
- Maar een primitiever kenmerk: ze heeft in de voorvleugel een cel behouden, de discoïdale cel, die Camponotus heeft verloren. Daarom concludeerde Wheeler dat Opisthopsis niet van Camponotus afstamt, maar dat beide van een gemeenschappelijke voorouder komen.
- Moderne genetica: na de analyses met honderden genen van de Formicinae door Blaimer en collega's (2015) erkent de fylogenie van de tribus van Ward en collega's (2025), met 225 soorten, acht lijnen binnen de tribus, waarvan drie zeer grote (Camponotus, Colobopsis en Polyrhachis). Waar Opisthopsis precies past, staat niet in wat we hebben kunnen raadplegen.
- Geen angel: zoals alle Formicinae heeft ze in plaats van een angel een acidoporus, de opening waardoor ze mierenzuur uitstoten.
Haar naaste verwant is O. pictus Emery, 1895. Wheeler schreef zelfs dat O. rufithorax er zo dicht bij staat dat ze als ondersoort of variëteit zou kunnen worden beschouwd, en dat een vorm van pictus «duidelijk een overgangsvorm» naar onze soort is. Vandaag gelden beide als geldige soorten, en O. rufithorax heeft in de bronnen die we hebben geraadpleegd geen bekende synoniemen of ondersoorten.
Kleine kolonies, trage levens
Hier schiet de wetenschap tekort: voor O. rufithorax zijn noch de koloniegrootte noch het aantal koninginnen gepubliceerd. Het dichtstbij komen de waarnemingen van Wheeler over O. haddoni:
- Kleine kolonies, van ongeveer 100-200 werksters, met één of meerdere ontvleugelde koninginnen.
- Witte larven met korte haren.
- Poppen met cocon in een licht okerkleur, zoals bij de meeste Formicinae.
- Een mogelijke piratengewoonte: in nesten van O. haddoni vond hij werksters van twee andere soorten en opperde hij dat ze poppen van anderen zou kunnen roven. Het is een oude hypothese die niemand heeft bevestigd.
Het weinige dat kwekers vertellen wijst in dezelfde richting: bescheiden kolonies, ver verwijderd van de enorme populaties van andere Australische geslachten, en een rustige ontwikkeling. Een Australische kweker die een kolonie maandenlang volgde, merkte op dat het broed «ontzettend lang duurt om uit te komen», maar dat de werksters «lang lijken te leven». Het is een losse mening, maar ze komt overeen met wat je verwacht van een soort met kleine kolonies.
De meest bereisde Opisthopsis van Australië
Het geslacht telt 13 geldige soorten, verspreid over Australië, Nieuw-Guinea, de Bismarck-archipel, de Salomonseilanden en Halmahera. Emery beschreef O. rufithorax in 1895 op basis van een werkster uit Queensland, en de koningin werd in 1915 door Forel beschreven. Sindsdien is bekend dat het de soort van het geslacht is met het grootste verspreidingsgebied en die het verst naar het zuiden reikt:
- Oosten: Queensland, van noord tot zuid, en Nieuw-Zuid-Wales.
- Midden en zuiden: Zuid-Australië, inclusief de Flinders Ranges.
- Westen: West-Australië. Sommige bronnen geven aan dat ze in het zuidwesten van die staat de enige Opisthopsis is, een gegeven dat we niet in de oorspronkelijke gids hebben kunnen controleren.
Haar typische habitat is het open eucalyptusbos van het laagland, waar ze algemeen is. In het oostelijke deel van haar gebied is het klimaat subtropisch: warme, natte zomers, met gemiddelden van 25-26 °C en maxima van 30-31 °C, en zachte, droge, zonnige winters, met dagen van 22-23 °C en nachten van 8-10 °C, zonder gebruikelijke vorst. De populaties in het zuiden en in het binnenland verdragen koelere en drogere winters. Die verscheidenheid aan klimaten wijst op een zekere tolerantie, maar thuis doet ze het beter bij stabiliteit: niet doorweekt en niet koud.
Grootte en morfologie
Kleine, slanke formicine, zonder angel en zonder soldaten: de werksters zijn monomorf of vertonen een zeer zwak dimorfisme, waarbij de grootste een iets bredere kop hebben (Wheeler, 1918). Alles aan haar is gemaakt om te kijken en te rennen, niet om hard te bijten.
- Werkster: kop en antennes zwart; borststuk, poten en petiolus geeloranje; het laatste tarsuslid zwartachtig; gaster zwart met de eerste twee segmenten geeloranje, soms met de zijkanten en de achterkant van het tweede verdonkerd. Dat is het patroon dat de soort haar naam geeft (rufithorax, «roodachtig borststuk») en dat de Engelse naam black-headed strobe ant inspireert, «strobe ant met zwarte kop».
- Koningin: veel lichter dan haar werksters, overwegend geelrood, met bruine nek, vertex en antennes, en een zwart scutellum en een smalle zwarte band op elk segment van de gaster. Ze heeft een kop die achteraan breder is dan bij de werkster, niet opgezwollen wangen, een borststuk dat even breed is als de kop en goed ontwikkelde ogen en ocelli (Forel, 1915, in Wheeler, 1918). Een Australische kweker beschreef haar met een «aantrekkelijke oranje kleur».
- Mannetje: niet beschreven voor deze soort. In het geslacht hebben de mannetjes de grootte van de werksters en lijken ze sterk op die van Camponotus.
- Ogen: groot, elliptisch, met zeer fijne facetten en geplaatst in de achterhoeken van de kop. De werksters hebben normaal geen ocelli.
- Kaken: klein en driehoekig, met vijf tanden. Niets te maken met die van de Australische rovers met lange kaken.
- Antennes: 12 leden bij de vrouwtjes en 13 bij het mannetje.
- Poten: lang en dun, met verdikte voordijen.
- Lichaam: glad, enigszins glanzend en met zeer weinig haren; de schub van de petiolus is dun.
- Metamorfose: in het geslacht spinnen de poppen een cocon, zoals bij bijna alle Formicinae. Een kweker zag een naakte pop in zijn kolonie; dat kan incidenteel zijn.
Een opmerking voor wie Opisthopsis verzamelt: de soorten van het geslacht onderscheiden zich vooral door de verdeling van de zwarte en gele vlekken. Wheeler schreef zelfs dat een «samenvoegende» taxonoom ze allemaal als variëteiten van één zeer variabele soort zou kunnen zien. Kleuren zijn dus een goede aanwijzing, maar geen sluitend bewijs.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 4-5 mm (Wheeler, 1918)
- Koningin: 7-10 mm (Forel, 1915, overgenomen door Wheeler)
- Mannetje: geen gepubliceerde afmetingen voor deze soort; in het geslacht zo groot als de werksters
- Soldaten: geen
Op internet circuleren grotere cijfers, zoals werksters van 6-8 mm of koninginnen tot 14 mm. Die komen niet uit gepubliceerde metingen, dus we houden het bij die uit de wetenschappelijke beschrijvingen.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd, en waarom het de moeite waard is
O. rufithorax is nog zeldzaam in de hobby en in gevangenschap nauwelijks gedocumenteerd: er zijn amper een paar gepubliceerde kweekdagboeken. Haar voeding is eenvoudig en ze is niet agressief, maar we geven haar om deze redenen een gemiddelde moeilijkheidsgraad:
- De snelheid. Piepkleine, razendsnelle werksters die klimmen en bijna niet te vangen zijn als ze ontsnappen. De opstelling moet vanaf de eerste dag zo zijn bedacht dat ze er niet uit kunnen.
- Een nerveus karakter. Ze reageren onmiddellijk op elke beweging, en bij het onderhoud moet je rustig werken.
- Gevoelig voor de omgeving. Ze verdraagt geen uitersten: geen kletsnat nest en geen uitgedroogd nest, en geen langdurige kou.
- Trage groei. Kleine kolonies die zich langzaam ontwikkelen en geduld vragen.
In ruil krijg je iets wat weinig mieren bieden: een soort die naar je kijkt. De werksters abrupt zien stoppen, met hun antennes de grond zien aftasten, hun kop naar je hand aan de andere kant van het glas zien draaien en weer zien wegschieten is op zich al een schouwspel. Hou je van Camponotus en Polyrhachis, dan laat deze Australische nicht je een andere manier van mier-zijn ontdekken.
Aanbevolen waarden
- Nesttemperatuur: 23-27 °C. Dat is het bereik waarmee we bij Antomas werken, en het komt overeen met de zomer in haar habitat. Een verwarmingskabel of -plaat met thermostaat aan één uiteinde van het nest maakt een gradiënt mogelijk zodat de kolonie kan kiezen.
- Foerageergebied: op kamertemperatuur, of iets warmer als de kamer koud is; hier draait het meer om licht dan om warmte.
- Vochtigheid: 50-70%, met een gematigde gradiënt: een deel van het nest licht vochtig en de rest droger. Het is een mier van open eucalyptusbos, niet van het regenwoud: vermijd zowel uitdroging als een verzadigd nest.
- Ventilatie: goed, zodat er geen water condenseert in de kamers.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met watten in het foerageergebied.
- Licht: nest in het halfduister en foerageergebied goed verlicht, met een dag-nachtritme. Het is een dagactieve soort die met de zon naar buiten komt: licht in het foerageergebied moedigt haar aan te verkennen.
- Diapauze: niet nodig (zie «Diapauze en winterrust»).
Opstelling en aanbevolen formicaria
In de natuur is het nest een klein stelsel van gangen in de grond, in klei bij de wortels, met één enkele ingang. Thuis zoeken we hetzelfde: kleine kamers, goede ventilatie en plaatselijk vocht. Bij Antomas raden we twee formicaria van Anthouse aan; kies naargelang je liever de hele binnenkant ziet of een natuurlijker uiterlijk wilt.
Wil je een modulair, schoon nest waarin je alles ziet, dan is de QBIK ONE, de kleinste uit de Qbik Alpha-reeks, perfect voor een kolonie die begint:
Heb je liever een gipsnest, dat de vochtigheid met weinig werk stabiel houdt en meer doet denken aan de klei waarin ze nestelen, dan is de Qbik Wild One P 1C de keuze:
Natuurlijke of halfnatuurlijke nesten werken ook, met substraten als zand, kleiachtige aarde of kokosvezel, zolang ze goed geventileerd zijn en kleine kamers hebben. Welk nest je ook kiest, stem de grootte af op de populatie: een kleine kolonie in een enorm nest laat lege kamers achter die vol raken met resten, schimmel en mijten. Zie je werksters die er niet meer in passen en in het foerageergebied blijven, dan is het tijd om te groeien; in de Qbik Alpha-reeks is de volgende stap de QBIK DUO.
Het foerageergebied is bij deze soort de helft van het schouwspel:
- Verticale takken of schors. Die bootsen de eucalyptusstammen na waarover ze in de volle zon op en neer lopen. Zet ze goed vast en ver van de barrière en het deksel, zodat ze niet als brug naar buiten dienen.
- Gedeeltelijk vrije bodem, met wat zand of droge aarde, om hun stroboscopische gang te zien.
- Licht: een licht foerageergebied moedigt ze aan naar buiten te komen. Het nest daarentegen met zijn donkere zone.
- Waterbuis en drinkbakje vast, altijd op dezelfde plek.
- Ontsnappingsbarrière en deksel vanaf de eerste dag (zie «Ontsnappingen en barrières»).
Een praktisch detail van een kweker: zijn koningin bleef onrustig in een rode buishouder, alsof ze erdoorheen kon kijken, en kwam pas tot rust toen de buis met iets ondoorzichtigs werd afgedekt. Bij een mier met zo'n gezichtsvermogen volstaat rood cellofaan niet: gebruik voor de donkere zone van het nest een ondoorzichtig deksel of hoesje. Verder hoef je haar niet in het donker te houden: het is een soort om naar te kijken.
Koloniestichting en hoe de kolonie aankomt
Over de koloniestichting van O. rufithorax in de natuur is bijna niets bekend: er zijn geen data van bruidsvluchten en geen studies over de ontwikkeling van haar eerste werksters. Winkels presenteren haar als claustraal, dat wil zeggen een koningin die haar eerste werksters opgesloten en zonder te eten grootbrengt, op haar reserves, maar dat is een commercieel gegeven, geen wetenschappelijk; bij andere leden van de tribus is claustrale koloniestichting de norm.
Bij Antomas hoef je die fase niet door: de kolonies worden jong verstuurd, met hun koningin, werksters en broed. Wat een kweker vertelt die een kolonie vanaf de koningin met broed volgde, geeft een idee van het tempo:
- De eerste werkster kwam ongeveer zes weken nadat hij de koningin had gekregen uit.
- Midden in de zuidelijke winter bleef de kolonie broeden: ze had zeven werksters en een dozijn larven.
- Zijn algemene indruk: zeer trage ontwikkeling, maar langlevende werksters.
Bij een kleine kolonie is het belangrijkst dat ze een nest van de juiste grootte heeft, altijd water, stabiele warmte en gevarieerd, regelmatig voer. Sommige winkels raden aan van de buis naar het nest over te stappen als de kolonie meer dan ongeveer 15 werksters telt; met de kolonies van Antomas kun je dat doen zodra je opstelling klaar is.
Aankomst en verhuizing door uitschudden
Laat de kolonie na ontvangst een paar uur op een rustige plek staan, bij 23-27 °C en zonder trillingen, en controleer of ze water heeft. De verhuizing naar het nest doen we door uitschudden, en bij deze soort bereid je dat het best voor alsof je met mieren werkt die ontsnappen, want dat zijn ze:
- Alles klaar voordat je opent: nest met zijn vochtige zone, foerageergebied ingericht, water, drinkbakje en ontsnappingsbarrière al aangebracht.
- In het foerageergebied of boven een schaal met barrière: open de buis nooit gewoon op tafel.
- Voorzichtig uitschudden: open de buis naast de ingang van het nest en schud de hele inhoud eruit, inclusief koningin en broed; duw achterblijvers met een zacht penseel.
- Sluit meteen en laat het nest in zijn donkere zone. Binnen een paar uur hebben ze het broed geïnstalleerd.
Om later naar een grotere module te verhuizen, volg je dezelfde procedure, altijd met een gecontroleerde barrière.
Voeding
Het is een opportunistische mier die makkelijk te voeren is. Bij Antomas volgen we twee regels: gevarieerd en ruim voeren.
Suiker. Zoals een echte Camponotini is zoet een essentieel deel van haar dieet:
- Basis: Blue Sugar-nectar van Anthouse, 4-5 keer per week.
- Variatie: 1-2 keer per week een andere suikeroplossing of nectar, of verdunde honing.
- Extra: je kunt wat eiwit aan de nectar toevoegen.
- Altijd in een drinkbakje, nooit op watten: op watten gaat de vloeistof meteen gisten en schimmelen. Gebruik een traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel uitgespreid en bereikbaar ligt.
Eiwit. Dat laat de kolonie groeien: de koningin heeft het nodig om eieren te leggen en de larven om zich te ontwikkelen. Geef kleine prooien, heel als ze piepklein zijn of in stukjes als ze groot zijn, en wissel van week tot week van insectensoort:
- Fruitvliegjes (Drosophila) en kleine vliegen, ideaal voor jonge kolonies.
- Microkrekels of stukjes krekel; een kweker zag zijn koningin een stuk krekel met haar voorpoten vasthouden en het zelf opeten.
- Termieten.
- Stukjes meelworm (Tenebrio) of kakkerlak.
Gebruik insecten die als voer gekweekt zijn: één met resten van insecticide kan de kolonie uitroeien.
Hoeveel. Hoe meer eiwit, hoe beter en sneller ze groeien. Als je dagelijks onderhoud doet en de resten de volgende dag weghaalt, geef je beter te veel dan te weinig: de kolonie merkt dat ze ruim voldoende middelen heeft en broedt meer en sneller. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan niet te veel, want restjes trekken schimmel en mijten aan. Bij een traag groeiende soort als deze maakt goede voeding het verschil.
Water, altijd, in de buis met watten, om de paar dagen gecontroleerd.
Diapauze en winterrust
O. rufithorax heeft geen diapauze nodig. In haar habitat is er geen Europese winter: de dagen blijven mild en de grond blijft op de diepte van het nest gematigd. Een Australische kweker zag dat zijn kolonie midden in de zuidelijke winter bleef broeden.
Wat je wel kunt doen, als je haar cyclus beter wilt nabootsen, is een optionele milde rustperiode:
- Temperatuur: 18-20 °C, wat een onverwarmde kamer in huis in de winter meestal geeft.
- Duur: 6-8 weken.
- Tijdens de rustperiode: water en wat suiker altijd beschikbaar, en minder eiwit; de groei zal waarschijnlijk vertragen.
- Geleidelijk omlaag en omhoog, zonder abrupte temperatuursprongen.
- Nooit echt koud: zet haar niet in een koelkast of een koude kelder zoals je bij een Europese soort zou doen.
Hou je haar liever het hele jaar actief bij 23-27 °C, dan is dat ook goed.
Gedrag en observatie
Een mier die kijkt. Het is een zeer visuele soort die meteen reageert op bewegingen buiten. Het is bijzonder merkwaardig om te zien hoe de werksters visuele prikkels zelfs vanuit het nest volgen: breng langzaam een vinger naar het glas en je ziet het zelf. Een kweker vertelde dat zijn koningin «veel meer persoonlijkheid» had dan een Camponotus: ze kwam naar het verlichte uiteinde van de buis en keek om zich heen.
De stroboscopische gang, live. In het foerageergebied zie je hun sprintjes en stops, en als je goed kijkt het tikken van de antennes op de grond bij elke pauze. Op de verticale takken en schors is het effect nog opvallender.
Solitair foerageren. De werksters gaan meestal alleen of in kleine groepjes naar buiten, zonder lange rijen, en verkennen met pauzes om rond te kijken. Zoek je een mier met grote processies, dan is dit hem niet; kijk je graag naar individuen met karakter, dan wel.
Onopvallend, niet agressief. Ze vertoont meestal geen extreme agressie. Bij verstoring vlucht ze liever of verstopt ze zich, al is het juist die reactie die je dwingt voorzichtig te werken: haar antwoord is rennen, en ze rennen hard.
Groei. Rustig. Verwacht geen explosie van werksters in een paar maanden: een gezonde, goed gevoerde kolonie op een goede temperatuur groeit beetje bij beetje. Noteer data van eileg, geboorten en temperaturen: over deze soort zijn er zo weinig gegevens dat je aantekeningen echte waarde hebben.
Observeer zonder angst. Voor Antomas is een kolonie er om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om haar verstopt te houden. Met de donkere zone in het nest en het verlichte foerageergebied volstaat het voorzichtig te kijken en zo min mogelijk in te grijpen. Bij een mier met zo'n gezichtsvermogen gaat de observatie bovendien in twee richtingen: zij kijkt ook naar jou.
Als er iets misgaat: groeit ze niet midden in het seizoen, controleer dan temperatuur en eiwit; verschijnt er schimmel, dan is er te veel vocht of liggen er voerresten; zijn er aanhoudend sterfgevallen, controleer dan het water, de warmte en of het nest niet kletsnat of uitgedroogd is.
Ontsnappingen en barrières
Dit is het belangrijkste punt van de hele verzorgingsgids. De werksters zijn klein, razendsnel en klimmers, en als ze ontsnappen, is het bijna onmogelijk ze terug te halen: denk eraan dat Wheeler, toch een echte expert, ze alleen met een klap van zijn hand kon vangen. De regel is eenvoudig: laat ze nooit naar buiten komen.
- Serieuze ontsnappingsbarrière langs de hele bovenrand van het foerageergebied: een doorlopende strook paraffineolie of een anti-ontsnappingsmiddel voor mieren, vernieuwd als hij vuil wordt of minder goed werkt.
- Deksel met fijn gaas voor de ventilatie, goed sluitend. Barrière en deksel samen, niet het een of het ander.
- Verbindingen zonder speling: controleer vaak de buisaansluitingen en de naden tussen de modules; een werkster van 4 mm komt door bijna elke kier.
- Geen bruggen: geen tak, schors, drinkbakje of buis die de barrière of het deksel raakt. Met verticale decoratie is dit detail cruciaal.
- Controle voordat je opent: check de barrière elke keer dat je gaat voeren of schoonmaken.
Hanteren en veiligheid
Voor mensen is het een onschuldige mier: ze heeft geen angel en haar kaken zijn piepklein. Als formicine kan ze mierenzuur afgeven, maar het is geen soort die zich verdedigt door aan te vallen. De uitdaging bij het hanteren is een andere: dat er geen enkele ontsnapt.
- Niet direct hanteren: werk altijd met entomologisch gereedschap, zoals een zachte pincet, een penseel en buizen met adapters.
- Rustig onderhoud: open niet meer dan nodig, met langzame bewegingen, en sluit zodra je klaar bent. Bruuske bewegingen laten ze wegschieten.
- Werk boven een schaal met barrière als je de buis of het nest moet verplaatsen.
- Voeren en schoonmaken in één beweging: gebruik dezelfde opening om resten weg te halen en voer te geven, in plaats van meerdere keren te openen.
Het is een exotische soort: laat haar nooit vrij in de natuur.
Wat je niet moet doen
- Het nest of het foerageergebied openen zonder ontsnappingsbarrière of zonder deksel.
- Takken, schors of welk voorwerp ook de barrière of het deksel laten raken.
- Haar met de vingers hanteren of bruuske bewegingen maken tijdens het onderhoud.
- Het nest kletsnat maken of het juist helemaal laten uitdrogen.
- De nectar op watten geven.
- Haar altijd dezelfde prooi geven of eiwit rantsoeneren als er larven zijn.
- Voerresten dagenlang laten liggen.
- Haar een koude diapauze geven zoals bij een Europese soort.
- Haar een nest geven dat te groot is voor haar populatie.
- Snelle groei verwachten en uit ongeduld om de paar weken de omstandigheden veranderen.
Wetenschappelijke bronnen
Het meeste wat over Opisthopsis rufithorax bekend is, komt uit de revisie van het geslacht door W. M. Wheeler (1918), die de oorspronkelijke beschrijving van Emery en die van de koningin door Forel bevat. De stroboscopische gang is alleen gemeten bij de zustersoort O. haddoni, en het gezichtsvermogen van het geslacht wordt vandaag bestudeerd door de groep van A. Narendra aan de Macquarie University. De rest van de verzorgingsgids is gebaseerd op studies over de tribus Camponotini en op de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Emery, C. (1895). Oorspronkelijke beschrijving van Opisthopsis rufithorax. Annales de la Société Entomologique de Belgique 39: 354.
- Forel, A. (1915). Results of Dr. E. Mjöberg's Swedish Scientific Expeditions to Australia 1910–1913. 2. Ameisen. Arkiv för Zoologi 9(16): 1–119.
- Wheeler, W. M. (1918). The ants of the genus Opisthopsis Emery. Bulletin of the Museum of Comparative Zoology 62: 341–362. PDF op Internet Archive
- Wernegreen, J. J., Kauppinen, S. N., Brady, S. G. & Ward, P. S. (2009). One nutritional symbiosis begat another: phylogenetic evidence that the ant tribe Camponotini acquired Blochmannia by tending sap-feeding insects. BMC Evolutionary Biology 9: 292. doi:10.1186/1471-2148-9-292
- Blaimer, B. B., Brady, S. G., Schultz, T. R., Lloyd, M. W., Fisher, B. L. & Ward, P. S. (2015). Phylogenomic methods outperform traditional multi-locus approaches in resolving deep evolutionary history: a case study of formicine ants. BMC Evolutionary Biology 15: 271. doi:10.1186/s12862-015-0552-5
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072(3): 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Ramirez-Esquivel, F., Ribi, W. A. & Narendra, A. (2017). Techniques for investigating the anatomy of the ant visual system. Journal of Visualized Experiments (129): e56339. doi:10.3791/56339
- Waters, J. S. & McGlynn, T. P. (2018). Natural history observations and kinematics of strobing in Australian strobe ants, Opisthopsis haddoni. Myrmecological News 27: 7–11.
- Ward, P. S., Fisher, B. L., Wernegreen, J. J. & Blaimer, B. B. (2025). Evolutionary history, novel lineages and symbiont coevolution in the ant tribe Camponotini (Hymenoptera: Formicidae). Systematic Entomology 50(3): 646–676. doi:10.1111/syen.12678
- Ramón-Cabrera, G. M. Foraging ecology, navigation and the visual systems of the strobe ants (Opisthopsis). Proefschrift, Macquarie University. Repository van Macquarie University
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld

