Rhytidoponera metallica: obreras – foto real de Antomas
Rhytidoponera metallica: obreras – foto real de Antomas

Rhytidoponera metallica

5 Beoordelingen
Laatste items in voorraad
€ 99,99
Inclusief belasting

Glanst als gepolijst metaal: groen, blauw en violet, afhankelijk van hoe het licht erop valt. Rhytidoponera metallica, de metaalglanzende mier uit Australië, verbergt in haar nest een van de vreemdste geheimen uit de mierenwereld: in het wild heeft bijna geen enkele kolonie een koningin, want het zijn tientallen bevruchte werksters, de gamergates, die de eieren leggen. Haar werksters lokken de mannetjes met een geurstof vanaf de nestingang, elke werkster draagt een ander gif dan haar zussen en de soort zaait de Australische bush door zaden mee te nemen die ze nooit opeet. Een solitaire, dagactieve en sterke jager: de ideale kennismaking met Australische mieren. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.

Kolonie

 

Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner

Australische mier met een metaalglans in groen, blauw en violet. In de natuur heeft bijna geen enkele kolonie een koningin: de eieren worden gelegd door meerdere bevruchte werksters, de gamergates. Kolonies van Antomas worden altijd met koningin verkocht. Robuust, dagactief en een jager. Qbik Wild met zand, nest op 23-27 °C en niet boven ongeveer 27-28 °C, matige vochtigheid met een droog deel en zonder condens, bijna dagelijks nectar en gevarieerde eiwitten; ze eet geen zaden, alleen het elaiosoom ervan. Milde diapauze van 12-16 weken (3-4 maanden) bij 15-18 °C tijdens onze winter. Verhuizen door overkieperen, ontsnappingsbarrière van minerale olie en een deksel. Ze steekt: werk altijd met gereedschap. Geen soort voor mensen die allergisch zijn voor steken van vliesvleugeligen.

Rhytidoponera metallica (F. Smith, 1858), de metaalglanzende mier die in Australië green-head ant heet, «groenkopmier», is een van de algemeenste mieren van dat continent. Ze leeft in bossen, struikgewas, parken en tuinen in een groot deel van het land, en haar lichaam, vol rimpels, glanst groen, blauw of violet, afhankelijk van hoe het licht erop valt. Het is een ectatommine, uit de familie van de vroegere «ponerinen»: een primitieve mier, met een angel, goede ogen en de gewoonten van een solitaire jager.

Wat haar uniek maakt, zit echter binnen in het nest. In de meeste kolonies is er geen koningin: tientallen bevruchte werksters, de gamergates, planten zich voort en leven samen in hetzelfde nest. Haar werksters lokken mannetjes met een geurstof vanaf de nestingang, elk draagt een ander gif dan haar zussen, en de soort zaait de Australische bush in door zaden mee te nemen die ze daarna niet opeet. In huis is het een robuuste mier, overdag actief en makkelijk te observeren, perfect om mee te beginnen aan de Australische soorten.

Biologie

Wat is een gamergate?

Een gamergate is een werkster die gepaard heeft en bevruchte eieren legt: een werkster die de rol van koningin speelt. Het woord komt van het Griekse gamos, «huwelijk», en ergátēs, «arbeider»; een gamergate is letterlijk een «getrouwde werkster». De term raakte in de jaren tachtig in gebruik en werd bekend door een studie van Christian Peeters en Robin Crewe uit 1984 over een andere primitieve mier.

De verschillen met een koningin zijn duidelijk:

  • Ze heeft geen vleugels en heeft die ook nooit gehad. Ze wordt geboren als elke andere werkster en paart zonder te vliegen, vlak bij het nest.
  • Ze heeft het lichaam van een werkster. Met het blote oog is ze niet van haar zussen te onderscheiden. Haskins en Whelden stelden in 1965 vast dat bij deze soort de vrouwtjes met werksterbouw gewoon werksters grootbrengen, en dat er geen tussenvormen tussen koningin en werkster bestaan.
  • Slechts een deel van de werksters is gamergate. Whelden ontleedde 386 werksters uit kolonies in Queensland en New South Wales, en 21 daarvan droegen sperma: ongeveer 5%. Andere studies komen uit op 5 tot 15% bevruchte vrouwtjes per kolonie.
  • Werksters die niet paren, kunnen ook leggen, maar uit hun onbevruchte eieren komen alleen mannetjes, zoals bij alle vliesvleugeligen.

Er zijn meer mieren met gamergates, zoals Diacamma of Harpegnathos. Het verschil is de schaal: bij Diacamma is er één gamergate per kolonie, die de anderen belet zich voort te planten; bij R. metallica, zoals je in het volgende deel zult zien, kunnen het er tientallen tegelijk zijn.

Tientallen moeders in hetzelfde nest

Hoeveel gamergates heeft een kolonie? Michel Chapuisat en Ross Crozier onderzochten dat in 2001 met genetische merkers in 30 nesten in een regionaal park in het zuiden van Victoria. Ze maten hoe sterk de werksters van eenzelfde nest genetisch op elkaar lijken, en het resultaat was verrassend: een gemiddelde verwantschap van slechts 0,082, terwijl dat tussen volle zussen 0,75 zou zijn. Het is de laagste waarde ooit gemeten in een insectensamenleving waarin de voortplanters en de helpers er hetzelfde uitzien.

Zo'n lage verwantschap is alleen te verklaren met veel moeders. Hun model komt uit op minstens zo'n 9 effectieve gamergates per nest, en de auteurs berekenen dat het er tot 150 zouden kunnen zijn. De kolonies die ze uitgroeven, telden gemiddeld zo'n 464 volwassen vrouwtjes, tussen 79 en 1.092: flink meer dan de «tientallen of enkele honderden» die je vaak leest. En nog een detail: naburige nesten lijken genetisch niet meer op elkaar dan verre nesten, omdat de mannetjes vliegen en de genen van ver uit elkaar liggende kolonies mengen.

Een kolonie van R. metallica is dus een samenleving van halfzussen en verre nichten, met tientallen moeders die tegelijk aan het werk zijn. Het is een extreem geval, uitgebreid bestudeerd door onderzoekers die willen weten hoe samenwerking standhoudt wanneer nestgenoten nauwelijks verwant zijn.

Werksters die mannetjes lokken met een geurstof

Als de gamergates niet vliegen, hoe vinden ze dan een partner? In 1977 publiceerden Bert Hölldobler en Caryl Haskins het antwoord in Science: de maagdelijke werksters van R. metallica lokken mannetjes met een feromoon dat ze afgeven uit een klier tussen de laatste segmenten van het achterlijf, de pygidiale klier. Het was het eerste bewijs van chemische seksuele communicatie bij de ponerinen, de groep waarin de soort toen werd ingedeeld.

Een jaar later beschreef Haskins het tafereel in detail:

  • De houding. De werkster blijft stilstaan bij de nestingang, met kop en borststuk tegen de grond, de gaster opgeheven en gekromd en de angel naar buiten.
  • De duur. Elke lokroep duurt een à twee minuten, soms meer dan twaalf. Daarna verplaatst de werkster zich en roept ze op een andere plek opnieuw.
  • Tijdstip en seizoen. Vooral vroeg en halverwege de ochtend, en bijna het hele jaar door: er zijn waarnemingen in alle maanden behalve februari, augustus en december.
  • De mannetjes. Ze vliegen laag, bijna over de grond, en dringen vreemde nesten binnen.

In een laboratoriumkolonie zagen Haskins en Whelden de paringen zelfs gebeuren: met het nest op zo'n 22-24 °C, tussen tien voor negen en tien voor elf 's ochtends, telkens 30 tot 52 seconden. Romantisch was het niet: de foerageersters vielen de mannetjes aan en sleurden ze soms het nest in, en een enkele werkster kwam nog parend weer binnen.

Echte koninginnen, maar uiterst zeldzaam

Betekent dit alles dat R. metallica geen koninginnen heeft? Niet helemaal. Frederick Smith beschreef al in 1858 een gevleugeld vrouwtje, en in 1986 toonde de myrmecoloog Philip S. Ward aan dat die koninginnen functioneel zijn. Maar ze zijn schaars: in vijf jaar bemonstering in het oosten van Australië vond Ward er maar twee. Tot er in augustus en september 1983 ineens veel opdoken in het zuidoosten van Queensland: een kolonie onder een boomstam telde 157 werksters en 17 gevleugelde koninginnen. Ward bracht dat, als hypothese, in verband met de zware droogte van 1982-83. Museummateriaal laat zien dat er in het hele verspreidingsgebied van de soort koninginnen worden geproduceerd.

Twee van de drie koninginnen die hij tijdens hun verspreiding verzamelde, waren bevrucht, en hij nam ze mee naar het laboratorium. Beide braken hun vleugels af, groeven een kamertje uit en stichtten elk hun eigen kolonie zonder zich op te sluiten: ze gingen naar buiten om te jagen en hun larven te voeden, een kolonie­stichting van het type dat men semi-claustraal noemt. De larven gebruikten zandkorrels om hun cocons te spinnen. De kolonies groeiden langzaam: na een jaar telden ze 41 en 27 werksters, en een van beide kwam later tot zo'n 120.

Hetzelfde doen de koninginnen van haar verwant Rhytidoponera chalybaea en van andere soorten uit de impressa-groep, waarbij kolonies met koningin en kolonies met gamergates naast elkaar bestaan, al nooit in hetzelfde nest. Bij R. metallica daarentegen heeft niemand in het veld ooit een kolonie gevonden die op een koningin draait: de koninginnen bestaan, maar de soort leeft vooral van haar gamergates.

De koningin die stopt met leggen, verliest haar troon

Ward volgde zijn twee laboratoriumkolonies jarenlang en zag iets verontrustends. Rond week 56 stopte de koningin van een van beide met leggen; de werksters begonnen haar aan te vallen en rond week 66 stierf ze. Daarna gingen de werksters met antenneslagen met elkaar in gevecht en waren ze zes maanden lang bij het nest bezig met de seksuele lokroep. In de andere kolonie, waarvan de koningin vruchtbaar bleef, riep geen enkele werkster.

Ward concludeerde dat niet de loutere aanwezigheid van de koningin de werksters afremt, maar haar activiteit: zolang ze legt, heeft ze het voor het zeggen; als ze stopt, proberen de werksters zich zelf voort te planten. Het is de waarneming van één kolonie, maar ze helpt te begrijpen waarom deze soort zonder koninginnen kan.

Kolonies die ontstaan door knopvorming

Zonder koninginnen die vliegen, vermenigvuldigen de kolonies zich door knopvorming: een groep werksters, met een of meer gamergates, splitst zich af van het moedernest en vestigt zich op korte afstand. Chapuisat en Crozier beschouwen dat bij deze soort als de normale manier om nieuwe kolonies te stichten, terwijl de mannetjes voor de verspreiding over grote afstand zorgen.

Haskins en Whelden testten dat in 1965 met twee groepjes van slechts zeven werksters uit laboratoriumkolonies. Ze groeiden snel, en een van beide kwam tot minstens 227 werksters en 15 mannetjes. Een ander experiment van hen laat de keerzijde zien: twee fragmenten van een kolonie die tien jaar zonder nieuwe genen was gehouden, legden uiteindelijk eieren die zich nauwelijks ontwikkelden, iets wat de auteurs aan inteelt toeschrijven.

Goed verzorgd kunnen deze kolonies enorm lang meegaan: een kolonie die in 1963 was verzameld, leefde en groeide twintig jaar later nog in het laboratorium van Caryl en Edna Haskins, en de auteurs schreven dat ze vrijwel onbeperkt in leven kunnen blijven.

De tuinierster van de Australische bush

Je leest vaak dat deze mier zaden eet. Dat klopt niet, en de werkelijkheid is interessanter. Veel Australische planten hebben zaden met een elaiosoom, een vlezig, vetrijk aanhangsel dat als een cadeautje voor de mieren werkt. R. metallica neemt het zaad mee naar het nest, eet het elaiosoom op en gooit het zaad onbeschadigd weg. Dat is myrmecochorie, zaadverspreiding door mieren, en de cijfers laten zien hoe goed ze daarin is:

  • Bij Sydney (Hughes en Westoby, 1992) lieten R. metallica en Aphaenogaster longiceps het zaad meestal heel achter op het nestoppervlak, terwijl een Pheidole ze opat. Zaden die door R. metallica waren verplaatst, hadden meer kans om te overleven.
  • In South Australia (Beaumont en collega's, 2013) bracht ze 43,6% van de aangeboden zaden weer naar buiten, bijna allemaal met resten van het elaiosoom, en legde ze die gemiddeld zo'n 60-80 cm van de ingang neer.
  • In bermen in New South Wales (Palfi en collega's, 2017) was ze goed voor 28% van de verspreidingen, met gemiddelde afstanden van 1,4-1,6 m en een maximum van 14 m.

Onderzoekers beschouwen haar als een van de grote zaadverspreiders van Australië: een mier die, zonder het te willen, de bush inzaait. In huis heeft ze geen zaden nodig, maar als je haar ooit een zaad met elaiosoom aanbiedt, kun je dit gedrag met eigen ogen zien (zie «Voeding»).

Solitaire en opportunistische jager

Buiten het nest werkt R. metallica alleen. Elke werkster patrouilleert op eigen houtje, overdag, en keert terug naar het nest als het bewolkt wordt. Ze jaagt op en verzamelt kleine insecten en andere geleedpotigen, levend of dood. Thomas en Framenau (2005) zagen dat de foerageersters de eerste prooi meenemen die ze vinden, hoe groot die ook is, en dat die van grote kolonies verder gaan en langer buiten blijven.

Ze vormt geen colonnes: Haskins en Haskins (1983) vonden geen bewijs dat ze paden met feromonen markeert, en stellen dat ze met fecesdruppeltjes juist de nestplek markeert. Er zijn ook geen fysieke kasten: alle werksters lijken op elkaar, en de taakverdeling hangt af van de grootte van de kolonie. In grote kolonies, van meer dan 450 werksters, verzorgen de jonge werksters het broed en gaan de oudere foerageren; in kleine, van minder dan 80, is die verdeling er niet (Thomas en Elgar, 2003).

De myrmecoloog Alan Andersen rekende Rhytidoponera tot de «opportunisten» in zijn indeling van de Australische mierengemeenschappen: weinig gespecialiseerde soorten, typisch voor verstoorde plekken. Dat verklaart waarom ze gedijt in tuinen, gazons en bermen, en waarom ze in gevangenschap zo dankbaar is.

Buren worden geduld, vreemdelingen niet

Vechten de kolonies met elkaar? Dat hangt af van de afstand. Caryl en Edna Haskins confronteerden jarenlang werksters van verschillende kolonies met elkaar en zagen dat de tolerantie afneemt met de kilometers (1979):

  • Tot zo'n 5 km: de kolonies tolereren elkaar.
  • Op zo'n 32 km: vijandigheid is de regel.
  • Op zo'n 900 km, tussen Queensland en New South Wales: volledig antagonisme.

Twee helften van dezelfde kolonie die vier jaar of langer gescheiden waren, accepteerden elkaar nog steeds. En in 1983 voegden ze er een merkwaardig detail aan toe: losse werksters of groepjes van tien werden meestal door een vreemde kolonie geadopteerd, maar als er een heel nest met zijn aarde werd ingebracht, volgde de aanval onmiddellijk, heftig en vrijwel massaal. De auteurs schrijven dat toe aan een chemische markering van de nestplek zelf. Voor thuis is de les eenvoudig: voeg nooit kolonies samen.

Een ander gif in elke werkster

In 2023 analyseerde een team onder leiding van Samuel D. Robinson het gif van R. metallica en vond 123 componenten, de meeste uit één familie van peptiden, de aculeatoxinen. Een ervan, Rm4a, veroorzaakt pijn bij muizen; een andere, Rm1a, is insecticide; en sommige werken antibacterieel en schimmelwerend.

De verrassing kwam bij het vergelijken van werksters: twee werksters uit hetzelfde nest delen gemiddeld maar 62% van hun gif. De verklaring ligt opnieuw bij de gamergates: omdat er veel moeders zijn, erven de werksters verschillende varianten van de toxinegenen, en de kolonie als geheel verzamelt meer dan vijf keer zoveel verschillende toxinen als andere onderzochte mierengiffen. De auteurs stellen dat die diversiteit helpt het sociale leven in stand te houden in een kolonie van zulke verre verwanten.

Een van de algemeenste mieren van Australië

Het Australian Museum beschouwt haar als een van de talrijkste en meest verspreide insecten van Australië. Ze leeft in Victoria, New South Wales, het Australian Capital Territory, South Australia, een groot deel van Western Australia, het zuiden van het Northern Territory en het oosten van Queensland, van zeeniveau tot zo'n 1.000 m. Ze bewoont bossen, beboste savannes, struikgewas en heide, en is talrijk in steden: gazons, parken en tuinen.

Doordat ze zo makkelijk naast mensen leeft, is ze op reis gegaan. In Nieuw-Zeeland werd ze voor het eerst gevonden in Auckland eind jaren vijftig, vermoedelijk meegekomen met houtladingen, en sinds 2001 wordt ze verzameld in Napier, waar ze waarschijnlijk gevestigd is. En een waarschuwing van de taxonomen: haar aantal chromosomen varieert sterk van populatie tot populatie, en wat we nu R. metallica noemen, zou een complex van sterk gelijkende zustersoorten kunnen zijn.

Een steen op maat

In het veld nestelt ze in de grond: onder stenen, stammen en takken, tussen graswortels of aan de voet van struiken. Thomas (2002) onderzocht haar nesten in een bos in Victoria en ontdekte dat ze stenen kleiner dan 200 cm² mijdt en dat hoe groter de kolonie is, hoe groter de steen die ze inneemt. In het laboratorium herkenden de werksters grote stenen aan hun afmetingen. Onder een steen is het nest beschermd tegen extreme temperaturen en krijgt het broed extra warmte.

Het zijn geen nesten voor altijd: de kolonies verhuizen vaak, vooral in de zomer. Dat is een van de redenen waarom ze in gevangenschap zonder problemen een nieuw formicarium accepteren.

Van Ponera metallica tot «groenkopmier»

De Britse entomoloog Frederick Smith beschreef haar in 1858 als Ponera metallica, op basis van exemplaren uit Adelaide die nu in het Natural History Museum in Londen worden bewaard. Sindsdien is ze via Ectatomma en Chalcoponera uiteindelijk in Rhytidoponera beland, het geslacht dat Gustav Mayr in 1862 beschreef. De geslachtsnaam lijkt te komen van het Griekse rhytís, «rimpel», samen met Ponera, vanwege de gerimpelde sculptuur van het lichaam; metallica betekent «metaalachtig».

In de twintigste eeuw kreeg ze verschillende namen die later dezelfde mier bleken te zijn, zoals purpurascens, varians, caeciliae of pulchra; William L. Brown voegde ze in 1958 samen, toen de soort nog bij de ponerinen werd ingedeeld. Nu hoort ze bij de onderfamilie Ectatomminae, in een geslacht van meer dan honderd soorten verspreid over Australië en Melanesië, tot Nieuw-Caledonië.

In het Engels heeft ze meerdere namen: green-head ant, greenhead ant, de naam die in wetenschappelijke artikelen wordt gebruikt, en metallic pony ant, de naam in de Atlas of Living Australia. Bij Antomas houden we het bij haar wetenschappelijke naam: Rhytidoponera metallica.

Grootte en morfologie

Middelgrote, stevige en sterk gesculpteerde mier, met een angel, goed ontwikkelde ogen en één enkele werksterkaste, zonder soldaten. De gamergates zien er hetzelfde uit als de andere werksters.

  • Kleur. Metallisch groen of blauwachtig, met roodachtige kaken, antennen, poten en gasterpunt (Emery 1912). Afhankelijk van het licht verschuift de glans van groen naar blauw en violet, en haar Engelse naam verwijst naar de groene kop. Het is een iriserende glans, maar niemand heeft nog onderzocht hoe die ontstaat. De werksters van onze kolonies zijn intens metallisch groen, zoals op de foto's van dit product.
  • Sculptuur. Kop en borststuk met een grove, netvormige rimpeling en lengtegroeven op het voorhoofd; het eerste gastersegment met fijne, gebogen groeven (Smith 1858; Emery 1912).
  • Petiolus. Dikke knoop, hoger dan breed, met een kleine spoor aan de onderkant, het subpetiolaire uitsteeksel (Heterick 2009).
  • Ogen en poten. Goed ontwikkelde ogen, zoals past bij een jager die zich op zicht oriënteert. Binnen het geslacht hebben de tarsklauwen een tand in het midden (Brown 1958).
  • Angel. Functioneel en goed ontwikkeld (zie «Hantering en veiligheid»).
  • Koningin. Gevleugeld, iets groter dan de werkster en met een minder samengedrukt borststuk (Smith 1858). Na de paring breekt ze haar vleugels af. Ze is zeldzaam in de natuur.
  • Mannetje. Gevleugeld, zwartbruin of zwart, met een gerimpeld lichaam en enigszins berookte vleugels (Mayr 1866).
  • Ontwikkeling. De larven spinnen een cocon, en daarvoor hebben ze deeltjes nodig: in het laboratorium gebruikten ze zandkorrels (Ward 1986).
  • Chromosomen. Zeer variabel: in het zuiden van Victoria van n = 17 tot n = 22, afhankelijk van de populatie (Crozier 1969).

Afmetingen bij benadering

  • Werksters: 6-6,5 mm (Emery 1912); zo'n 6,5 mm in de populaties van Nieuw-Zeeland (Don en Harris 2005); 5-7 mm volgens het Australian Museum. De gamergates zijn even groot.
  • Gevleugelde koningin: van zo'n 7,4 mm (Smith 1858) tot 8 mm (Emery 1912)
  • Mannetje: zo'n 5,2-5,5 mm (Mayr 1866; Crawley 1925, vermeld op AntWiki)

Gamergates zijn net zo groot als elke andere werkster: de maten van 7-8 mm die hun soms worden toegeschreven, horen in werkelijkheid bij de gevleugelde koningin.

Verzorging in gevangenschap

Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner

Ze is een van de beste instappers in de Australische mieren en de primitieve soorten: robuust, overdag actief, een goede jager en zonder vreemde temperatuureisen. Ze eet bijna alles wat je aanbiedt, past zich goed aan formicaria aan en laat zich graag bekijken.

Waarom geen 1/5? Om drie redenen:

  • Ze steekt. Werk altijd met gereedschap, een ontsnappingsbarrière en een deksel (zie «Hantering en veiligheid»).
  • Een bijzondere biologie. Het is goed om de rol van de koningin en de gamergates te begrijpen, zodat je niet voor verrassingen komt te staan (zie «De koningin in huis»).
  • Vocht zonder plassen. Ze houdt van een matig vochtig nest, maar condens verdrinkt pas uitgekomen werksters en het broed.

En ze is het meer dan waard. Weinig mieren glanzen zo in het licht, en weinig planten zich zo merkwaardig voort als met gamergates. Bij Antomas kun je Rhytidoponera metallica kopen en, als je van de Australische soorten houdt, ook haar verwant R. chalybaea, met een blauwe glans, en de opvallende Iridomyrmex purpureus.

Aanbevolen parameters

  • Nesttemperatuur: 23-27 °C in het actieve seizoen, altijd met thermostaat. Ga niet boven zo'n 27-28 °C: een warmere zone heeft ze niet nodig. 's Nachts mag het zonder problemen een paar graden kouder worden.
  • Waarom zo: in een groot deel van haar verspreidingsgebied ligt de gemiddelde luchttemperatuur in de warme maanden tussen zo'n 18 en 26 °C, met maxima van 25-34 °C, en juist dan brengt ze broed groot. Kwekers zijn het eens over een nest van 24-28 °C.
  • Vochtigheid: matig, rond 50-70% in het vochtige deel van het nest, met een droger deel en een droog foerageergebied (zie «Vocht, maar zonder condens»).
  • Water: altijd, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
  • Zand: in het foerageergebied en, als het nest het toelaat, in de kamers. De larven hebben het nodig om hun cocon te spinnen.
  • Licht: het nest donker en het foerageergebied in het licht, met een normaal dag-nachtritme. Ze is dagactief: met licht zie je haar volop bezig.
  • Diapauze: mild, 12-16 weken (3-4 maanden) bij 15-18 °C tijdens onze winter (zie «Diapauze»).

Vocht, maar zonder condens

Dit is het punt waar je het best op let. Ze doet het goed in een nest met een matig vochtige zone voor het broed en een drogere zone, zodat de mieren zelf kiezen waar ze wat neerleggen. Maar kwekers zijn het eens over één waarschuwing: te veel water is gevaarlijk. Er zijn gevallen bekend van pas uitgekomen werksters die verdronken in condensdruppels, en in blokformicaria trekken de kolonies naar de droogste zones.

  • Bevochtig slechts een deel van het nest, nooit alles.
  • Geen druppels op de wanden: zie je condens, stop dan een paar dagen met bevochtigen en ventileer.
  • Licht vochtig zand in de broedzone, zodat de larven hun cocons kunnen spinnen.
  • Resten binnen 24 uur weg: voer dat in het zand wordt begraven, gaat schimmelen.

Aanbevolen formicaria

Bij Antomas raden we de Qbik Wild-lijn van Anthouse aan: formicaria van gips die het vocht vasthouden en de gradiënt mogelijk maken die ze nodig heeft, met een natuurlijke uitstraling die prachtig staat bij haar metaalglans. Voor een jonge kolonie de Qbik Wild One P 1C:

Om uit te breiden de Qbik Wild Duo P 2C Hybrid:

De module moet altijd in verhouding staan tot de kolonie: in een te groot formicarium worden de lege kamers een vuilnisbelt, met schimmel en mijten. Breid uit wanneer je werksters stil ziet zitten in het foerageergebied omdat er binnen geen plek meer is. Maak de opstelling zo compleet:

  • Fijn zand in het foerageergebied, zodat ze grip hebben, kunnen graven en materiaal hebben voor de cocons.
  • Een platte steen of een stuk schors in het foerageergebied: dat doet denken aan hun natuurlijke nesten en dient als schuilplek.
  • Water in een reageerbuis met watten, en een drinkbakje voor de nectar, nooit op watten.
  • Ontsnappingsbarrière van minerale olie en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
  • Zachte warmte aan één zijkant, met thermostaat en uit de buurt van het drinkbakje.

De koningin in huis

Hier is het goed om twee dingen uit elkaar te houden: hoe de soort zich in de natuur voortplant en hoe een kolonie in een formicarium functioneert.

  • De kolonies van Antomas hebben altijd een koningin. Gamergates zijn in de natuur de norm, maar wij verkopen kolonies met een bevruchte koningin die de eieren legt.
  • In de natuur planten bijna alle kolonies zich voort met tientallen gamergates en vermenigvuldigen ze zich door knopvorming. Koninginnen zijn zeldzaam, maar functioneel.
  • Een kolonie met koningin is van haar afhankelijk: zolang ze legt, groeit de kolonie. In het laboratorium van Ward vielen de werksters een koningin aan toen ze stopte met leggen, en begonnen ze mannetjes te lokken (zie «De koningin die stopt met leggen, verliest haar troon»).
  • Onbevruchte werksters leggen ook, maar uit hun eieren komen alleen mannetjes. Af en toe gevleugelde mannetjes zien is normaal: kolonies van deze soort produceren ze onregelmatig door het jaar heen.
  • Langlevende koninginnen. In onze ervaring worden de koninginnen van deze soort erg oud. En mocht ze ooit wegvallen, dan kan een gamergate het overnemen: bij Antomas hebben we kolonies met gamergates verder grootgebracht na de dood van de koningin. Om gamergate te worden, moet een werkster met een mannetje paren.
  • Voeg nooit kolonies samen en voeg geen koninginnen of werksters van een andere kolonie toe (zie «Buren worden geduld, vreemdelingen niet»).

Stichting en groei

Is je kolonie nog klein, denk dan aan wat Ward zag: de koninginnen van R. metallica sluiten zich niet op om af te wachten, maar gaan naar buiten om te jagen en hun larven te voeden. Daarom raden we bij Antomas aan haar te behandelen als een semi-claustrale kolonie­stichting:

  • Reageerbuis en rust. Houd de reageerbuis zoals hij aankomt, met zijn watervoorraad, op een donkere, rustige plek zonder trillingen, op 24-26 °C. Kwekers vertellen dat ze in deze fase gevoelig zijn voor licht en schokken: dek de buis af met een doek of een stuk karton.
  • Voer vanaf het begin. Vaak kleine prooien (in het laboratorium van Ward kregen ze dagelijks Drosophila), zoals een fruitvliegje of een kleine Thermobia, en een druppeltje nectar op een stukje aluminiumfolie, nooit op de watten. Haal de volgende dag weg wat over is.
  • Zand voor de cocons. Moet je haar naar een andere buis overzetten, doe dan wat fijn zand in de nieuwe zodat de larven kunnen spinnen.
  • Geduld. Van ei tot werkster duurt het volgens kwekers zo'n 2,5-3,5 maanden, wat overeenkomt met wat Ward zag. De eerste werksters zijn er weinig, en soms hebben ze moeite om uit de cocon te komen. De kolonies van Ward telden na een jaar 41 en 27 werksters; een kweker uit Sydney ging in zo'n negen maanden van ongeveer 25 naar meer dan 200 werksters.

Wanneer verhuis je haar naar het formicarium? Wanneer de reageerbuis te klein of vuil wordt of zonder water komt te zitten, altijd naar een module die in verhouding staat tot de kolonie, en door overkieperen (zie «Aankomst en verhuizen door overkieperen»).

Aankomst en verhuizen door overkieperen

Laat de kolonie na ontvangst tot rust komen op een rustige, donkere plek op 24-26 °C, controleer of ze water heeft en bied een kleine prooi en een druppel nectar aan. Om haar naar het formicarium over te zetten, doen we het bij Antomas door overkieperen:

  • Zet het formicarium van tevoren klaar, met de vochtige zone gereed, het zand erin, de oliebarrière aangebracht en het water op zijn plek.
  • Werk boven een bak, met een lang pincet en een zacht penseel, nooit met je handen.
  • Open de reageerbuis in het foerageergebied, naast de nestingang, en kiep de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit; help achterblijvers met het penseel.
  • Sluit het deksel en laat het nest in het donker. Ze zijn snel: binnen korte tijd hebben ze het broed naar binnen gebracht.

Voor een latere verhuizing naar een grotere module gebruik je dezelfde methode. In de natuur verhuizen ze vaak, dus ze accepteren het goed.

Voeding

Eiwitten: de motor van de groei. Ze is jager en aaseter, en accepteert bijna elk insect. De koningin en de larven hebben eiwitten nodig om te groeien, en in de ervaring van Antomas geldt: hoe meer eiwitten ze krijgen, hoe sneller en talrijker de kolonies groeien. Doe je vaak onderhoud en haal je resten binnen 24 uur weg, dan kun je beter te veel dan te weinig geven; kun je niet schoonmaken, voer dan liever niet te veel. Wissel het soort insect van week tot week af, zodat ze niet altijd hetzelfde eten:

Omdat ze de eerste prooi meenemen die ze vinden, geef je een kleine kolonie het best kleine of in stukjes gesneden prooien. Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.

Nectar, bijna dagelijks. Bij Antomas raden we Blue Sugar-nectar van Anthouse aan, 4-5 keer per week, en 1-2 keer per week een andere nectar of suikerhoudende vloeistof, zoals verdunde honing. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied het altijd aan in een drinkbakje, waar de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en nooit op watten, die gaan schimmelen en de vloeistof meteen bederven.

Zaden: niet nodig. Ze is geen zaadeter: van zaden gebruikt ze alleen het elaiosoom (zie «De tuinierster van de Australische bush»), dus geef haar geen zadenmengsels als voer. Wil je haar rol als tuinierster zien, bied dan af en toe een zaad met elaiosoom aan, zoals die van viooltjes of stinkende gouwe uit de tuin, en haal na een paar dagen de zaden weg die ze uit het nest brengt.

Water: altijd, in de reageerbuis met watten.

Diapauze

Ze heeft geen strenge kou nodig, maar leeft ook niet het hele jaar hetzelfde. In het zuidoosten van Australië blijven de werksters in de winter foerageren, al minder, en Thomas (2003) vond alleen in de warme maanden larven en poppen. Haar winter is mild: in de koudste maanden ligt de gemiddelde luchttemperatuur rond 10-17 °C, afhankelijk van de streek, met minima van zo'n 5-12 °C. Haskins en Whelden hielden hun laboratoriumkolonies in de winter op 15-17 °C.

Daarom raden we bij Antomas een milde diapauze aan van 12-16 weken (3-4 maanden), ongeveer van november tot februari of maart, bij 15-18 °C:

  • Geleidelijk erin. Verlaag in de herfst de temperatuur langzaam over 2-3 weken.
  • Tijdens de diapauze: altijd water, een beetje nectar en af en toe een kleine prooi als je haar ziet foerageren. Stoor de kolonie zo weinig mogelijk.
  • Niet te koud: ga niet onder zo'n 12 °C. Het is geen diapauze van een Europese mier.
  • Geleidelijk eruit aan het eind, rond februari of maart, tot weer 23-27 °C, en eiwitten zodra je broed ziet.
  • Waar: een koele, onverwarmde kamer is meestal genoeg.

Bedenk dat de seizoenen in haar gebied andersom lopen dan hier. Krijg je de kolonie in de herfst, dan kun je haar die eerste winter actief houden of een korte, milde rustperiode geven; vanaf het jaar daarop de normale diapauze in onze winter.

Op video: Australisch bloed

Een korte video van Anthouse waarin Rhytidoponera metallica te zien is:

Australisch bloed deel 2 (Anthouse)

Rhytidoponera metallica op het kanaal van Anthouse («Australisch bloed», tweede deel).

Gedrag en observatie

Dagactief en zeer levendig. Met licht en warmte rennen de werksters op volle snelheid door het foerageergebied, elk op eigen houtje, en storten ze zich op de eerste prooi die ze vinden. Het is een van die soorten die zich laten zien.

De lokroep van de werksters. Zie je een werkster stilstaan bij de ingang, met de kop tegen de grond, de gaster opgeheven en de angel naar buiten, dan is ze bezig met de seksuele lokroep. Werksters van deze soort doen dat ook als er geen mannetjes in de buurt zijn, en in het laboratorium van Ward werd het heel frequent toen de koningin stopte met leggen. Het is een van de meest bijzondere gedragingen die je in een formicarium kunt zien.

Verdediging. Tegenover andere insecten zijn ze vastberaden, en als je tegen het formicarium tikt of het abrupt opent, komen ze het met hun angel verdedigen.

Zonder angst observeren. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, naar te kijken en van te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat het nest donker te houden en het foerageergebied in het licht, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen.

Alarmsignalen:

  • De kolonie groeit niet midden in het seizoen: controleer de temperatuur en de eiwitten.
  • Druppels op de wanden, schimmel of dode werksters in natte zones: te veel vocht of achtergebleven resten.
  • Werksters die de koningin aanvallen: misschien is ze gestopt met leggen.
  • Veel werksters die stil in het foerageergebied zitten, zonder plek binnen: tijd om uit te breiden.

Ontsnappingen en barrières

Kwekers zijn het erover eens dat de werksters slecht klimmen op glas en glad plastic. Maar met een mier die steekt, loont het niet om risico te nemen: sommige kwekers hebben ontsnappingen gehad, koninginnen en gevleugelden klimmen beter dan werksters, en stof, zand of condens op de wanden kan ze grip geven.

  • Een strook minerale olie boven aan de wanden van het foerageergebied, te vernieuwen als er stof of vuil op komt.
  • Een goed sluitend deksel, zonder kieren bij aansluitingen of stoppen.
  • Niets dat als brug kan dienen naar de barrière: geen lange takjes, vergeten pincetten of tegen de wand leunende buizen.

Hantering en veiligheid

Haar steek doet pijn, veel meer dan je op grond van haar formaat zou denken: de myrmecoloog William L. Brown beschreef het als een doffe, aanhoudende pijn. In het grote Australische onderzoek naar allergie voor mierensteken uit 2011 was ze bovendien de enige soort naast de Myrmecia-soorten die naar voren kwam als oorzaak van ernstige allergische reacties: 34 van de 299 gevallen, vooral aan de noordkust van New South Wales en in het zuidoosten van Queensland. Met rustige hantering en gereedschap gebeurt het zelden dat ze je steekt:

  • Nooit met de handen. Altijd met gereedschap: een lang pincet, een zacht penseel en, voor verhuizingen, buizen en verloopstukken.
  • Open het formicarium zo kort mogelijk, werk rustig boven een bak en sluit het als je klaar bent.
  • Geen soort voor mensen die allergisch zijn voor steken van bijen, wespen of mieren. Met kleine kinderen of huisdieren in huis: het formicarium altijd dicht en buiten hun bereik.
  • Word je gestoken, was de plek dan en koel hem.

Het is een exotische soort: laat haar in geen geval vrij.

Wat je niet moet doen

  • Haar met de handen hanteren of het formicarium openen zonder barrière of gereedschap.
  • Kolonies samenvoegen of koninginnen of werksters van een andere kolonie toevoegen.
  • Het hele nest nat maken of condens op de wanden laten ontstaan.
  • Het nest boven zo'n 27-28 °C houden of er een zeer warme zone in maken.
  • Een nest zonder zand inrichten: de larven hebben het nodig om hun cocon te spinnen.
  • Zadenmengsels als voer geven: ze is geen zaadeter.
  • Nectar op watten geven of prooiresten langer dan een dag laten liggen.
  • Altijd hetzelfde insect geven of te weinig eiwitten geven wanneer er larven zijn.
  • Haar een koude diapauze geven zoals bij een Europese mier, of de temperatuur abrupt veranderen bij het begin of einde ervan.
  • Een kleine kolonie in een enorm formicarium onderbrengen.

Wetenschappelijke bronnen

Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Rhytidoponera metallica en haar geslacht, op klimaatgegevens uit haar verspreidingsgebied en op de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:

  1. Haskins, C. P. & Whelden, R. M. (1965). «Queenlessness», worker sibship, and colony versus population structure in the formicid genus Rhytidoponera. Psyche 72: 87–112. doi:10.1155/1965/40465
  2. Hölldobler, B. & Haskins, C. P. (1977). Sexual calling behavior in primitive ants. Science 195: 793–794. doi:10.1126/science.836590
  3. Haskins, C. P. (1978). Sexual calling behavior in highly primitive ants. Psyche 85: 407–415. doi:10.1155/1978/82071
  4. Haskins, C. P. & Haskins, E. F. (1979). Worker compatibilities within and between populations of Rhytidoponera metallica. Psyche 86: 299–312. doi:10.1155/1979/12031
  5. Haskins, C. P. & Haskins, E. F. (1983). Situation and location-specific factors in the compatibility response in Rhytidoponera metallica. Psyche 90: 163–174. doi:10.1155/1983/67615
  6. Peeters, C. & Crewe, R. (1984). Insemination controls the reproductive division of labour in a ponerine ant. Naturwissenschaften 71: 50–51. doi:10.1007/BF00365989
  7. Ward, P. S. (1986). Functional queens in the Australian greenhead ant, Rhytidoponera metallica. Psyche 93: 1–12. doi:10.1155/1986/89482
  8. Hughes, L. & Westoby, M. (1992). Fate of seeds adapted for dispersal by ants in Australian sclerophyll vegetation. Ecology 73: 1285–1299. doi:10.2307/1940676
  9. Chapuisat, M. & Crozier, R. H. (2001). Low relatedness among cooperatively breeding workers of the greenhead ant Rhytidoponera metallica. Journal of Evolutionary Biology 14: 564–573. doi:10.1046/j.1420-9101.2001.00310.x
  10. Thomas, M. L. (2002). Nest site selection and longevity in the ponerine ant Rhytidoponera metallica. Insectes Sociaux 49: 147–152. doi:10.1007/s00040-002-8294-y
  11. Thomas, M. L. & Elgar, M. A. (2003). Colony size affects division of labour in the ponerine ant Rhytidoponera metallica. Naturwissenschaften 90: 88–92. doi:10.1007/s00114-002-0396-x
  12. Brown, S. G. A. et al. (2011). Causes of ant sting anaphylaxis in Australia: the Australian Ant Venom Allergy Study. Medical Journal of Australia 195: 69–73. doi:10.5694/j.1326-5377.2011.tb03209.x
  13. Beaumont, K. P., Mackay, D. A. & Whalen, M. A. (2013). Multiphase myrmecochory: the roles of different ant species and effects of fire. Oecologia 172: 791–803. doi:10.1007/s00442-012-2534-2
  14. Robinson, S. D. et al. (2023). Intra-colony venom diversity contributes to maintaining eusociality in a cooperatively breeding ant. BMC Biology 21: 5. doi:10.1186/s12915-022-01507-9
Moeilijkheidsgraad
Gevorderde beginner
5 Beoordelingen

INCREIBLE CALIDAD !
No puedo hacer otra cosa que recomendar Antomas. En mi última compra adquirí una reina de Rhytidoponera metallica y, una vez más, tanto el producto como la atención han sido excelentes. Lo que realmente marca la diferencia es Tomás. Es difícil encontrar vendedores con tanta dedicación, paciencia y conocimientos. Te asesora en absolutamente todo, resuelve tus dudas, comparte sus consejos y se preocupa de que sepas cómo cuidar correctamente cada especie. No importa si tienes experiencia o estás empezando, siempre está dispuesto a echarte una mano. Además, la calidad de los ejemplares es magnífica, algo que demuestra el cuidado y la seriedad con los que trabaja. Para mí, Antomas no es simplemente una tienda donde comprar hormigas, sino un sitio al que acudir sabiendo que detrás hay una persona que disfruta de lo que hace y se preocupa de verdad por sus clientes. ¡Tomás, sigue así, porque da gusto tratar con profesionales como tú!
Door Javier op 15-11-2026

Colores brutales
Perfecto el envío y la reina en buen estado y además con huevos ya. Calidad en todo.
Door Bernat Bonet op 11-11-2026

Sehr gut!/ Very good!
Sehr gute Erfahrung. Toller und schneller Support. Gesunde Kolonie und schneller Versand. Immer wieder gerne. Grüße aus Deutschland

Very good experience. Great and fast support. Healthy colony and quick shipping. Would definitely use again. Greetings from Germany.
Door Patrick op 07-11-2026

Very good!!!
Thank you very much. I received excellent help with making my choice. I would definitely recommend shopping here again.
Door Danny op 03-11-2026

Servicio de 10 y atención impecable.
¡Excelente experiencia de compra! Quiero darte las gracias por todo, Tomás. El envío llegó perfecto con un embalaje de 10, súper protegido. Además, la comunicación ha sido de diez en todo momento, resolviendo cualquier duda o problema al instante de forma cercana y profesional. Da gusto dar con vendedores así. ¡Totalmente recomendable!
Door Judit op 18-09-2026
Commentaar (0)
Geen klantenbeoordelingen op het moment.

16 andere producten in dezelfde categorie:

Klanten die dit product aangeschaft hebben kochten ook...

Klanten die dit product aangeschaft hebben kochten ook...