Myrmecia nigrocincta
Er zijn bulldogmieren die loeren en bulldogmieren die springen. Myrmecia nigrocincta, de jumper ant uit Oost-Australië, zet in twintig milliseconden af met haar midden- en achterpoten en landt tien centimeter verder op haar prooi. Gele kaken, een rood borststuk omgord met een zwarte band, ogen met 2.500 facetten die geen beweging missen en een koningin die niet vliegt: ze sticht haar rijk te voet. Ze jaagt op klaarlichte dag, zichtbaar voor wie goed kijkt. Voor ons eenvoudiger dan de reuzen van het geslacht, maar met karakter: je moet er wel mee kunnen omgaan. Een bulldogmier voor houders die haar in actie willen zien. Stichtende koninginnen met broed. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
De jumper ant uit Oost-Australië: een middelgrote, slanke bulldogmier met gele mandibels en een rood borststuk met een zwarte band eromheen, die echt springt, van 7,5 tot 10 cm. Bij Antomas vinden we haar eenvoudiger dan M. nigriscapa, maar gevoelig: je moet er gevoel voor hebben. Stichtende koninginnen met broed, met semi-claustrale koloniestichting: vochtige startbuis die je laat opdrogen, substraat met vezels, volledige duisternis en in het begin dode prooien. Nest bij 22-26 °C, larven nooit boven ongeveer 28 °C, dagelijks suiker en eiwit naargelang de larven. Optionele winterrust van ongeveer 3 maanden. Springt en klimt: brede PTFE-barrière en deksel met gaas. Zeer pijnlijke steek: niet geschikt voor mensen met een allergie of voor huishoudens met kleine kinderen of huisdieren.
Myrmecia nigrocincta Smith, 1858 is een bulldogmier uit Oost-Australië: de mier die Australiërs jumper ant noemen. Het is een middelgrote Myrmecia, van zo’n 11-15 mm, met een slank lichaam en lange poten, een zwarte kop en gaster, een rood borststuk met een zwarte dwarsband en gele mandibels die afsteken tegen de donkere kop. En ze heeft een talent dat maar heel weinig mieren delen: ze springt. Ze zet zich af met de middelste en achterste poten tegelijk, komt in zo’n 20 milliseconden los van de grond en landt op 7,5-10 cm.
Ze is dagactief, jaagt op zicht en leeft in kolonies van een paar honderd werksters met één koningin, die bovendien niet kan vliegen. Hier maken we onderscheid tussen wat er over de soort is gedocumenteerd, wat er over het geslacht bekend is en wat we bij Antomas toepassen, waar we haar zo samenvatten: «eenvoudiger dan nigriscapa, maar ook kleiner», en «behoorlijk gevoelig: je moet er gevoel voor hebben». Heb je al semi-claustrale mieren gehouden en wil je een Myrmecia met karakter, die overdag werkt en zich laat zien, dan is dit jouw bulldogmier.
Biologie
«Zwart omgord»: een werkster zonder vindplaats in het British Museum
Frederick Smith beschreef haar in 1858, in de mierencatalogus van het British Museum, aan de hand van de werkster. Op het etiket stond niet meer dan «Australia» en een nummer, «56/43», waarschijnlijk een registratienummer van het museum. Het exemplaar ligt nog altijd in het Natural History Museum in Londen, met de code CASENT0902805, en de foto ervan staat in de fylogenie van het geslacht van Mera-Rodríguez en collega’s (2023). De andere kasten en de larve kwamen later: de koningin werd in 1861 beschreven door Julius Roger, het mannetje in 1876 door Gustav Mayr en de larve in 1971 door George en Jeanette Wheeler.
De naam komt van het Latijnse niger, «zwart», en cinctus, «omgord» of «met een gordel omgeven». Smith legde niet uit waarom hij hem koos, maar je hoeft maar naar haar te kijken: het mesonotum, het middelste deel van het borststuk, is zwart en zit ingeklemd tussen het pronotum en het propodeum, die rood zijn. Het is alsof ze een zwarte gordel om het midden van haar lichaam draagt, en daar komt de naam vandaan.
Een lijn van slechts drie soorten
Er zijn zo’n 93 Myrmecia-soorten, allemaal Australisch op één na uit Nieuw-Caledonië, en taxonomen verdelen ze over groepen van verwante soorten. M. nigrocincta geeft haar naam aan een van de kleinste, de nigrocincta-groep, die Kazuo Ogata in 1991 definieerde. Volgens de determinatiesleutel van Ogata en Taylor en de overzichten van het geslacht bestaat ze uit drie soorten, allemaal uit Oost-Australië: M. nigrocincta zelf, M. flammicollis en M. petiolata, de laatste twee uit het noorden van Queensland.
Ogata onderscheidde de groep door een combinatie van details die je alleen met een loep ziet:
- Een genale groef, een kleine gleuf tussen de clypeus en het oog, die in het geslacht alleen deze groep heeft.
- Een occipitale carina, een fijne richel in de nek.
- Mandibels met de tanden in één rij, zonder de extra onderste tand van de grote bulldogmieren uit de gulosa-groep.
- Lange scapi en poten en een middelgroot, slank lichaam.
De genetica gaf hem gelijk. Hasegawa en Crozier (2006) vonden de groep met twee kerngenen terug als een natuurlijke tak, en de fylogenomica van Mera-Rodríguez en collega’s (2023), met honderden regio’s van het genoom, toonde aan dat het een van de weinige klassieke groepen is die intact blijven: vijf van de negen hielden geen stand bij de analyse. En een verrassend detail: hoewel ze springt, is M. nigrocincta niet nauw verwant aan de jack jumpers uit de pilosula-groep, de bekendste springende bulldogmieren van Australië, die op een andere tak van de stamboom zitten.
Van de tropen van Queensland tot het zuiden van Victoria
Het is een mier uit Oost-Australië. De Atlas of Living Australia bevat bijna 3.700 waarnemingen: zo’n 2.160 in New South Wales, zo’n 1.500 in Queensland en maar een handvol in Victoria, South Australia en het Australian Capital Territory. Geen enkele in West-Australië of het Northern Territory. Haar verspreidingsgebied strekt zich uit van 16° zuiderbreedte, in de vochtige tropen van Noord-Queensland, tot 38°, in het zuiden van Victoria, maar het gros van de waarnemingen ligt in de kust- en subkuststrook van Zuidoost-Queensland en New South Wales, met een subtropisch en gematigd vochtig klimaat.
Jarenlang plaatsten sommige productbeschrijvingen, de onze inbegrepen, haar in het westen van het land en in tropische klimaten. Dat is een vergissing, waarschijnlijk door verwarring met M. ludlowi, de jumper ant van West-Australië, die tot de pilosula-groep behoort. Ze leeft in eucalyptusbossen en sclerofiel bos, aan de randen van het regenwoud en ook in de bush rond de kuststeden: natuurliefhebbers fotograferen haar in parken aan de stadsrand en zelfs op universiteitscampussen, en de gezichtsstudies die we hieronder aanhalen, werden gedaan met werksters die op een daarvan waren verzameld.
Een kalender die andersom loopt dan de onze
In bijna haar hele verspreidingsgebied is het klimaat mild: zomers met gemiddelde maxima van 25-30 °C en winters aan de kust met daggemiddelden van 12-17 °C en zonder vorst, behalve in de bergen van het binnenland, waar het wel vriest. De waarnemingen van natuurliefhebbers geven haar jaar goed weer. De activiteitspiek valt in september, bij het begin van de zuidelijke lente, en blijft hoog tot in de zomer; in juni, juli en augustus, de zuidelijke winter, valt maar een op de tien waarnemingen, en de stilstand is in het zuiden duidelijker dan in het tropische noorden, waar er nauwelijks winter is. En ze is strikt dagactief: in een steekproef van waarnemingen met tijdstip vallen ze allemaal tussen acht uur ’s ochtends en zes uur ’s avonds, en geen enkele is ’s nachts.
Om haar in Europa te houden, zit de sleutel in de titel: haar seizoenen lopen andersom dan de onze. Haar winter is onze zomer, en in de eerste maanden kan een kolonie uit de pas lopen met onze kalender (zie «Winterrust en de zuidelijke klok»).
Een bulldogmier die echt springt
Veel productbeschrijvingen herhalen het, en in dit geval klopt het en is het gemeten. Aibekova en collega’s (2023) filmden haar sprongen met hogesnelheidscamera’s en scanden haar anatomie:
- Afzet in zo’n 20 milliseconden, met een snelheid van 0,44 m/s.
- Middelste en achterste poten samen: de middelste verlaten de grond een fractie eerder dan de achterste.
- Springpoten: de achterpoot meet 122% van de lichaamslengte, tegenover 83% bij Nothomyrmecia macrops, haar naaste verwant buiten het geslacht, die niet springt.
- Atletenspieren: de depressoren van de trochanter, die de poot bij de sprong strekken, zijn 4,5 keer groter in de middelste poten en 6,5 keer in de achterste dan bij Nothomyrmecia.
De sprong haalt 7,5-10 cm, volgens het klassieke werk van John Clark (1951), en dient om zich op een prooi of een indringer te storten. Het is een zeldzaamheid: met de poten voorwaarts springen is maar in vier ver van elkaar staande mierengeslachten ontstaan, Myrmecia, Harpegnathos, Odontomachus en de Zuid-Amerikaanse Gigantiops destructor. En binnen Myrmecia is het springen wijder verspreid dan men dacht: in een recent proefschrift van de Macquarie University sprongen vijf van acht soorten uit vier groepen.
Zo’n 2.500 facetten per oog
Ze is een visuele dagjager. Elke werkster gaat alleen op pad, loopt over de lage vegetatie en de stammen, lokaliseert de prooi op zicht, grijpt haar met de mandibels en maakt haar af met de angel, zonder soortgenoten te rekruteren. Haar ogen zijn rechtstreeks onderzocht. Palavalli-Nettimi en collega’s (2019) maten met elektroretinografie de resolutie en de contrastgevoeligheid van vier dagactieve mieren, waaronder M. nigrocincta, en Ogawa en collega’s (2023) zetten hun gegevens later op een rij:
- Zo’n 2.480 facetten in elk facetoog.
- Facetten van 20,5 µm doorsnede.
- Gezichtsscherpte van 0,52 cycli per graad, het vermogen om fijne details te onderscheiden, en maximale contrastgevoeligheid bij grote, vage objecten.
Anders gezegd: de kleine lettertjes leest ze niet, maar grote vormen en lichtveranderingen pikt ze heel goed op, zoals een silhouet dat voorbijkomt. Thuis merk je dat: in de ervaring van Antomas raken ze al gestrest als je alleen maar langs de opstelling loopt. Het is geen slecht karakter, het is haar manier van naar de wereld kijken, en de reden waarom de koloniestichting in het donker gebeurt (zie «Zicht, stress en observatie»).
Het borststuk dat model stond
Toen een team morfologen spier voor spier het borststuk van een mier uit een oude lijn wilde beschrijven, kozen ze M. nigrocincta. Liu en collega’s (2019) scanden haar met röntgenmicrotomografie en reconstrueerden in 3D het skelet en de spieren van het mesosoma van de werkster, om het als referentie te gebruiken bij de studie van hoe dat lichaamsdeel tijdens de evolutie van de mieren veranderde. Het is een bescheiden eer, maar logisch: Myrmecia hebben veel kenmerken behouden die bij mieren als oorspronkelijk gelden, en het huidige geslacht is volgens de fylogenie van 2023 zo’n 29 miljoen jaar oud.
Een koningin die niet vliegt
De koningin van M. nigrocincta is brachypteer: ze heeft korte vleugels, waarmee ze niet kan vliegen, zoals William Morton Wheeler in 1933 en Clark in 1951 al noteerden. Daarom is er geen bruidsvlucht van koninginnen zoals bij de meeste mieren. Het meest waarschijnlijke is dat ze paren in de buurt van het moedernest, met gevleugelde mannetjes die wel vliegen, en dat de koningin te voet vertrekt om haar eigen kolonie te stichten. De waarnemingen van gevleugelde mannetjes concentreren zich aan het eind van de winter en in de zuidelijke lente, van augustus tot oktober, en een natuurliefhebber fotografeerde in september een twintigtal ervan dat rond het middaguur vloog.
De koloniestichting is semi-claustraal, zoals in bijna het hele geslacht: de koningin leeft niet alleen van haar reserves, maar gaat naar buiten om te drinken, suikers op te nemen en te jagen voor haar eerste larven, iets wat Caryl en Edna Haskins (1950) al beschreven in hun klassieke studies van de bulldogmieren. Myrmecia-koninginnen zijn vastberaden jagers: ze voelen trillingen en storten zich op alles wat beweegt. In gevangenschap heeft dat zijn risico’s (zie «Koloniestichting: de koningin met broed»).
570 werksters onder de grond
Er zijn geen gepubliceerde tellingen van haar kolonies. Het enige veldgegeven met een wetenschappelijke basis is een opgraving uit 2007 in het noorden van New South Wales: één koningin, 570 werksters, 75 cocons, larven en eieren (C. Peeters, ongepubliceerde gegevens opgenomen in AntWiki). Sommige overzichten spreken, zonder duidelijke primaire bron, van kolonies van 400 tot 1.200 individuen, met één koningin.
Het nest ligt in de grond, vaak zanderig, naast een pol, een struik of de voet van een boom. Volgens Australische natuurliefhebbers bekronen ze het soms met een kleine heuvel, gecamoufleerd met takjes, bladeren en grind.
Larven met een flinke eetlust
Bulldogmieren kweken op de ouderwetse manier: de larven krijgen het voedsel niet van mond tot mond, maar eten rechtstreeks van de stukken insect die de werksters naast hen leggen. Een volgroeide larve van M. nigrocincta meet bijna een centimeter, zo’n 9,7 mm volgens de beschrijving van Wheeler en Wheeler (1971), en eet naar verhouding: een Australische kweker vertelde dat de larven, met de kolonie in volle lente, een hele krekel, exoskelet inbegrepen, in 6-8 uur opaten.
Om de cocon te spinnen heeft elke larve deeltjes om zich heen nodig waaraan ze de zijde kan verankeren, en daarom is het substraat in het nest in gevangenschap zo belangrijk (zie «Substraat met vezels: het materiaal voor de cocon»). En de koningin is, zoals we bij Antomas zeggen, «een beetje onhandig» met het broed: haar zorg is primitief, soms verwaarloost of mishandelt ze het, en als de eerste larven uitkomen zonder voedsel binnen handbereik kan ze ze opeten.
Een gif met een eigen handtekening
Zoals alle Myrmecia heeft ze een functionele angel, en haar gif heeft karakter. Street en collega’s (1994) analyseerden zes gifsoorten van het geslacht, waaronder het hare, en vonden in elk ervan vier tot zes eiwitten die allergie kunnen veroorzaken. De grote Australische studie naar anafylaxie door mieren (Brown en collega’s, 2011) leverde nog een merkwaardig gegeven op: van de mensen die allergisch waren voor M. nigrocincta reageerde een derde alleen op haar gif en niet op dat van andere bulldogmieren, zodat de behandeling die voor allergie voor jack jumpers wordt gebruikt bij hen niet werkt. De gevallen concentreerden zich aan de noordkust van New South Wales en in Zuidoost-Queensland, het hart van haar verspreidingsgebied.
Het is geen reden om bang voor haar te zijn, maar wel om haar met respect te behandelen: je hanteert haar altijd met gereedschap, nooit met je handen (zie «Hantering en veiligheid»).
Wat we nog niet weten
Voor een van de algemeenste bulldogmieren van Oost-Australië staan er nog veel vragen open: haar aantal chromosomen (het karyotype werd in 1977 gepubliceerd, maar we hebben het niet kunnen raadplegen), hoe lang een koningin leeft of hoe haar nest er vanbinnen uitziet. Elke kolonie die in een formicarium groeit, voegt iets toe wat nog niet is opgeschreven.
Grootte en morfologie
Een middelgrote, slanke Myrmecia met lange poten en scapi, lange getande mandibels en een functionele angel. Er zijn geen soldaten: de werksters verschillen wat in grootte, maar hebben allemaal dezelfde vorm, en de koningin lijkt op een grote werkster met een volumineuzer borststuk en korte vleugels waarmee ze niet kan vliegen.
- Kleur. Kop, gaster en poten zwart of donkerbruin; pronotum, propodeum, petiolus en postpetiolus rood of geelrood, en daartussen het zwarte mesonotum, de «gordel» uit de naam.
- Mandibels. Lichtgeel, in sterk contrast met de donkere kop. Dat kenmerk onderscheidt haar van haar naaste verwant, M. flammicollis, met zwartachtige mandibels. Ze dragen vier of vijf grote tanden, naast de apicale, in één rij.
- Kop. Met fijne lengtegroeven, grote ogen, een occipitale carina en de genale groef die eigen is aan haar groep.
- Borststuk. Met fijne dwarsgroeven; de knopen van de petiolus en de postpetiolus glad en glanzend.
- Poten. Lang en dun, met sporen op de middelste en achterste tibia’s.
- Gaster. Glanzend, met een grijze, zijdeachtige beharing en enkele lange, lichte haren aan de punt, waar de angel zit.
- Broed. De larven spinnen een cocon; een naakte pop is een teken dat er iets is misgegaan (zie «Warmte: de grens van 28 °C»).
In een Australisch kweekdagboek waren pas uitgekomen werksters feloranje en werden ze binnen een paar dagen donkerder. Sommige overzichten spreken van donkere mandibels naargelang de streek, maar de determinatiesleutel is duidelijk: bij M. nigrocincta zijn ze geel.
Geschatte afmetingen
- Werksters: zo’n 11-15 mm (10,6 mm het typeexemplaar; gemiddeld 12,25 mm in een laboratoriumstudie)
- Koningin: zo’n 17-19 mm
- Mannetje: zo’n 16-17 mm
- Volgroeide larve: zo’n 9,7 mm
Het typeexemplaar meet «5 lijnen» in de beschrijving van Smith (1858), zo’n 10,6 mm, en Aibekova en collega’s (2023) maten gemiddeld 12,25 mm. De andere cijfers komen uit de overzichten, op basis van Clark (1951), waarvan we het origineel niet hebben kunnen raadplegen; dat van de larve komt van Wheeler en Wheeler (1971).
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 4/5 – Gevorderd
Het is niet de makkelijkste bulldogmier, maar ook niet de veeleisendste. We vergelijken haar met M. nigriscapa, de reus die we op 5/5 zetten: nigrocincta is «eenvoudiger», de diapauze is minder bepalend en omdat ze kleiner is, ontwikkelt ze zich sneller dan de grote soorten. Toch zetten we haar op 4/5 – Gevorderd omdat:
- Ze weinig fouten vergeeft. Het is een gevoelige soort, en zonder dagelijkse controle is het heel moeilijk om haar erdoor te krijgen.
- De koloniestichting delicaat is. De koningin is semi-claustraal en zorgt slecht voor het broed; de eerste werksters zijn het keerpunt.
- De cocons veeleisend zijn. De larven hebben substraat nodig om te spinnen, vocht dat in hun eigen tempo daalt en geen overmatige warmte.
- Zicht en stress. Elke beweging in de buurt brengt haar van slag, vooral tijdens de koloniestichting.
- Ze springt, klimt en steekt. Je hebt een opstelling zonder kieren en hantering met gereedschap nodig.
Zoek je je eerste bulldogmier en wil je op zeker spelen, dan raden we je aan te wachten tot M. pavida of M. nigriceps beschikbaar zijn, die dankbaarder zijn. Heb je al gevoel voor semi-claustrale mieren, dan is M. nigrocincta een bulldogmier die zich laat zien: overdag actief, snel en met die sprong die je niet vergeet.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 22-26 °C in het actieve seizoen, met één iets warmere zijkant die niet boven 27 °C komt.
- Volgroeide larven: nooit langdurig boven ongeveer 28 °C.
- Foerageergebied: kamertemperatuur; bij een gevestigde kolonie kan één uiteinde ver van het nest overdag 28-30 °C halen, met ’s nachts een daling van een paar graden, zoals in haar klimaat.
- Vochtigheid: in een gradiënt; vochtig voor de eieren en de kleine larven, droog en geventileerd voor de cocons. Het foerageergebied droger.
- Substraat: altijd in het nest, met plantenvezels.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: volledige duisternis tijdens de koloniestichting; daarna een donker nest en een foerageergebied met daglicht, 12-14 uur in het actieve seizoen.
- Winterrust: optioneel, ongeveer 3 maanden bij 15-18 °C.
Warmte: de grens van 28 °C
Het is de warmterichtlijn die we voor het hele geslacht hanteren: als volgroeide larven dagenlang boven ongeveer 28 °C zitten, sterven ze of hebben ze moeite met spinnen, en de Europese zomer is de periode waarin we de meeste problemen zien. Het is een praktische kweekrichtlijn, geen in het laboratorium aangetoond mechanisme.
Bij M. nigrocincta is er een opvallende nuance: in een Australisch kweekdagboek verpopten twee larven zich zonder cocon hoewel ze substraat hadden, en een van die naakte poppen werd een werkster. Zie je er een, schrijf haar dan niet af: laat haar in een droge, schone zone van het nest en controleer de temperatuur en het substraat. In de praktijk:
- Werk in het bereik van 22-26 °C en probeer de kolonie niet met meer warmte te versnellen.
- Gebruik je warmte, houd die dan mild, aan één zijkant en met thermostaat, nooit onder de broedkamer.
- In de zomer de koelste hoek van het huis, ver van de zon en van apparaten die warmte afgeven; zo nodig met airconditioning.
- Een thermometer naast het nest is bij deze soort geen optie maar een must.
Vocht in twee fasen
De eieren en kleine larven van Myrmecia houden van vocht; de cocons verdragen het slecht. Een doorweekte cocon stikt, en de werksters dragen hem uiteindelijk uit de kamer. Onze richtlijn lost dat op met een methode die geen apparatuur nodig heeft:
- Vochtige start. De koningin begint in een goed bevochtigde startbuis of startmodule.
- Geleidelijk opdrogen. Terwijl de larven dikker worden, voeg je geen water meer toe: de reserve raakt vanzelf op.
- Droog spinnen. Wanneer de larven een plek zoeken om te spinnen, is de omgeving al gedaald tot de juiste vochtigheid.
Let op: opdrogen is niet uitdrogen. De soort leeft in een vochtige kuststrook, en in een ander kweekdagboek stierven de larven omdat het nest te snel water verloor; de werksters brachten het broed naar het natte zand zodra ze het vonden. Raakt de buis te vroeg zonder reserve, vul dan water bij met een druppelaar en ver van het broed, want een teveel dat de larven bereikt, doodt ze ook. Een droge module ernaast aansluiten lijkt logisch, maar dan moet de koningin de cocons verplaatsen, en dat doet ze niet altijd. Met werksters wordt de verdeling eenvoudiger: een iets vochtige zone, een droge en geventileerde, en zij zetten alles op zijn plaats.
Substraat met vezels: het materiaal voor de cocon
Een Myrmecia-larve spint haar cocon niet in het luchtledige: ze heeft korrels en vezels om zich heen nodig om de zijde te verankeren. Daarom dringen we aan op een goed substraatmengsel in het nest. Wat we bij Antomas voorstellen:
- In de stichtingsbuis: een dun laagje zand en gezeefde aarde met een beetje verkruimelde plantenvezel.
- In het formicarium: kleine hoopjes gezeefde aarde, fijn en middelgrof zand, een snufje klei en kokosvezel of fijngemaakt droog blad, verdeeld over de kamers zonder ze te vullen. Het mag geen stof zijn: de koningin en de werksters moeten het met hun mandibels kunnen oppakken.
- Aanvullen: zie je dat de kamers leeg zijn van materiaal, voeg dan wat meer toe. De werksters dragen het weg en stapelen het op naast de larven die gaan spinnen.
Aanbevolen formicarium
Bij deze soort altijd Qbik Wild-formicaria van Anthouse, van gips, die het vocht vasthouden en verdelen: nooit een uit de Alpha-reeks, want ze heeft een nest nodig dat het vocht vasthoudt. De opstelling groeit met de kolonie mee, en bij elke stap geldt hetzelfde idee: vocht waar het kleine broed zit en droogte waar de larven spinnen.
1. Koloniestichting: Qbik Wild One P 1C. Klein, makkelijk donker en in het begin vochtig te houden, aangesloten op een mini-arena, een piepklein foerageergebied waar je het voedsel kunt neerleggen zonder de kamer van de koningin te openen. Begin je liever nog kleiner, dan werkt ook de Qbik Wild Fundación.
2. Uitbreidingen: Qbik Wild Duo P 2C Hybrid. In de ervaring van Antomas werken de Hybrid-modellen heel goed om uit te breiden, zelfs als de kolonie al groot is.
3. Grote kolonie: Qbik Wild NoNa met grote gangen. Voor grote kolonies de Qbik Wild NoNa met meerdere grote gangen; niet de Diafano en ook niet die met heel ingewikkelde gangen.
Loop niet op de zaken vooruit: in een te groot nest kan een kleine kolonie het vocht niet beheersen en worden de lege hoeken afvalhopen. Vul de opstelling aan met:
- Een ruim en hoog foerageergebied, met zand, platte stenen en een tak of stuk schors: in de natuur jaagt ze op de lage vegetatie en op stammen, en ze heeft graag iets om op te klimmen. De takken ver van de barrière.
- Goed sluitend gaasdeksel en brede ontsnappingsbarrière (zie «Ontsnappingen: een mier die springt en klimt»).
- Waterbuis met watten en drinkbakje voor de suikers, nooit watten.
- Thermometer naast het nest.
Koloniestichting: de koningin met broed
Bij Antomas verkopen we stichtende koninginnen met broed: ze komen aan met eieren, larven of cocons die al op weg zijn. De koloniestichting is semi-claustraal, dus de koningin heeft vanaf de eerste dag water, suiker en prooi nodig. Wat het verschil maakt:
- Volledige duisternis. Dek de buis en haar mini-arena af met ondoorzichtig karton of aluminiumfolie en zet ze op een rustige plek, zonder trillingen en zonder mensen of dieren die voorbijlopen. In deze fase brengt elk visueel referentiepunt haar van slag.
- Dagelijkse, korte controle. Water, suiker, voedsel en resten, van buitenaf kijkend en zonder de buis te verplaatsen.
- Dode of pas gedode prooi. Myrmecia-koninginnen voelen trillingen en storten zich op alles wat beweegt, maar een levende prooi die zich verdedigt, kan ze verwonden. Vooral bij deze soort geven we die in het begin liever dood.
- Het uitkomen van de eieren, het kritieke moment. Zodra de eerste larven uitkomen, elke dag voedsel: is er geen, dan kan de koningin ze opeten.
- Kleine legsels. Tijdens de stichting legt de koningin in korte reeksen, van twee tot vijf eieren volgens een kweekdagboek, en het is normaal dat er tussen de reeksen weken zonder eileg zitten.
- Normale verliezen. Bij Myrmecia is het normaal dat je een cocon verliest, een of twee op de tien. Gaan er veel verloren, controleer dan het vocht en de temperatuur.
Hoe lang duurt het? Volgens de data uit een Australisch kweekdagboek, met een grote kolonie in volle lente, zo’n 12 weken van ei tot werkster, waarvan vijf of zes in de cocon; met een koningin alleen kan de eerste reeks meerdere maanden duren. Met de eerste werksters, die jagen en voor het broed zorgen, loopt alles veel soepeler.
Aankomst en verhuizing door overkiepen
Zet haar na ontvangst op een donkere, rustige plek bij 22-26 °C, controleer of de buis water heeft en zet haar niet over in een andere buis. Als het tijd is om haar naar het formicarium te verhuizen, doen we dat bij Antomas door overkiepen, en bij een soort die springt, bereid je dat beter goed voor:
- Alles vooraf klaar: de Qbik Wild met zijn substraat, de waterbuis aangesloten, de barrière aangebracht en de nestzone in het donker.
- In een grote doos of bak met een eigen barrière, voor het geval een werkster eruit springt.
- Zacht overkiepen van de koningin, de werksters en het broed naast de nestingang, en de achterblijvers helpen met een lang pincet of een dik penseel, nooit met je vingers.
- Daarna rust: dek af en laat de kolonie een paar dagen met rust.
Voor latere uitbreidingen is de methode dezelfde. Sommige winkels raden aan te wachten tot er 10-15 werksters zijn voordat je naar een groter nest gaat; bij Antomas kijken we liever naar de kolonie: wordt de buis te klein, vuil of raakt het water op, dan is het moment gekomen.
Voeding
Elke dag suikers, gevarieerd. Volwassen werksters leven van suikers, en onze regel is ze niet altijd hetzelfde te geven. Bij Antomas raden we Blue Sugar-nectar van Anthouse aan op 4-5 dagen per week en suikerwater of honingwater op de andere dagen; voeg op een van die dagen een heel klein stukje rijp fruit toe, zoals banaan, appel of druif, en haal het weg voordat het gaat gisten. Aan de nectar kun je wat eiwit toevoegen. Vloeibare suikers altijd in een drinkbakje en nooit op watten, die schimmelen en de vloeistof meteen bederven: een traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje waarin de druppel uitgespreid en bereikbaar blijft.
Eiwit naargelang de larven. Zonder larven toont de kolonie nauwelijks interesse in prooien; met larven vraagt ze er dagelijks om, en de hoeveelheid en de grootte van de prooi groeien met de larven mee. De basis zijn altijd echte insecten: «geen vervangers als hoofdbron van eiwit», vat een kweker met veel ervaring met Myrmecia samen.
- Koloniestichting: kleine prooien, dood of pas gedood. Thermobia domestica heeft precies het juiste formaat voor een koningin en haar eerste larven; ook Drosophila en pas geboren krekels zijn geschikt, die de koningin in een kweekdagboek rechtstreeks op het broed legde.
- Jonge kolonie: kleine krekels, vliegen, nimfen van runner-kakkerlakken en doormidden gesneden meelwormen: heel worden ze hard en laten ze ze liggen.
- Grote kolonie: middelgrote krekels, grote vliegen en nimfen van dubia-kakkerlakken, en af en toe een kleine levende prooi om ze erop te zien springen.
Wissel elke week van insect en voer veel: dat is de filosofie van Antomas. Met dagelijks onderhoud en het opruimen van de resten is overvoeren beter, want de kolonie begrijpt dat ze middelen genoeg heeft en groeit sneller en talrijker. Kun je niet vaak schoonmaken, overdrijf dan niet: resten brengen schimmel en mijten. Gebruik insecten van een betrouwbare leverancier, zonder insecticiden, en leg ze in het foerageergebied, dicht bij de nestingang.
Winterrust en de zuidelijke klok
Onze ervaring is duidelijk: bij M. nigrocincta is de diapauze niet zo essentieel als bij andere Myrmecia, al kun je een rustperiode van ongeveer 3 maanden houden. Dat past bij haar klimaat: milde kustwinters zonder vorst, en in juni-augustus valt maar een op de tien waarnemingen van het jaar, vooral in het zuiden van haar verspreidingsgebied. Bij Antomas stellen we een rustperiode van ongeveer 3 maanden bij 15-18 °C in onze winter voor:
- Verlaag de temperatuur geleidelijk, over een of twee weken, en verhoog haar op dezelfde manier als de rust voorbij is.
- Ga niet onder ongeveer 12 °C: het is een frisse winter, niet de kou van de diapauze van een Europese soort.
- Tijdens de rustperiode altijd water, een beetje suiker en eiwit alleen als ze het aannemen of als er nog larven groeien.
- Met de warmte komt de eileg terug en, met de larven, het dagelijkse voeren.
De eerste zomer kan je op het verkeerde been zetten. In de eerste maanden kan de kolonie de klok van het zuidelijk halfrond volgen, waar de winter van juni tot augustus loopt. Het kan zijn dat de koningin tussen juni en september minder legt of dat de kolonie minder eet, ook al is het warm. Koel haar in de zomer niet af en denk niet dat ze ziek is: blijf voedsel aanbieden, zorg dat het nest niet boven 27 °C komt en laat haar zich geleidelijk aan onze kalender aanpassen.
Zicht, stress en observatie
Het is een soort die in onze ervaring al gestrest raakt «als je er alleen maar langsloopt», en dat is logisch: ze ziet heel goed en reageert zelfs op een schaduw. Daarom gebeurt de koloniestichting in het donker. Met een gevestigde kolonie geldt daarentegen de regel van Antomas: mieren zijn er om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om het nest donker te laten en het foerageergebied in het licht, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk stress: na verloop van tijd wennen ze aan je aanwezigheid, en ze overdag zien jagen is een van de grote genoegens van deze soort. Leer ze lezen en controleer de kolonie elke dag.
Alarmsignalen:
- Naakte poppen of niet gesloten cocons: warmte of gebrek aan substraat.
- Cocons met schimmel of naar het foerageergebied gedragen: te veel vocht.
- Larven die rimpelen of verdwijnen: gebrek aan water of voedsel.
- Dode werksters na een verhuizing of een schrik: stress; geef ze rust en ruimte.
- Werksters die onophoudelijk langs de rand van het foerageergebied patrouilleren: controleer de barrière.
Ontsnappingen: een mier die springt en klimt
Een werkster die 7,5-10 cm springt en die volgens een Australische kweker veel beter over gladde oppervlakken klimt dan M. forficata, vraagt om een opstelling die voor haar is ontworpen. Een kweker zag zelfs Myrmecia in volle vaart over een oliebarrière rennen, met de vaart van de aanval. Wat we aanraden:
- Goed sluitend deksel van metaalgaas, zonder speling.
- Brede PTFE-barrière op het bovenste deel van de wanden van het foerageergebied, die je vaak vernieuwt: ze verliest haar werking door vocht en stof. Olie alleen als versterking.
- Wanden met marge, zodat de sprong de rand niet haalt, en niets wat als brug kan dienen: geen takken of resten die dicht bij de barrière tegen de wand leunen.
- Stevige verbindingen en stoppen: een watje dat losschiet als je een buis aansluit, betekent een massale ontsnapping.
- Voorzichtig bij het voeren: dan zijn er de meeste ontsnappingen. Voedsel klaar, net genoeg openen en meteen sluiten; nog beter: een buis of luikje om te voeren zonder het deksel te openen.
Hantering en veiligheid
Haar steek doet flink meer pijn dan die van een bij of een wesp, en omdat de angel niet blijft steken, kan ze meerdere keren steken. Een Australische kweker vertelde dat het dagenlang pijn deed. Zonder paniek, maar met respect:
- Nooit met je handen: lange pincetten, langzame bewegingen en nooit werken boven de nestingang.
- We raden haar niet aan voor mensen die allergisch zijn voor steken van vliesvleugeligen, en ook niet voor huishoudens met kleine kinderen of huisdieren.
- Voeg geen koninginnen of kolonies samen, en laat haar nooit vrij: het is een exotische soort.
Wat je niet moet doen
- De volgroeide larven dagenlang boven ongeveer 28 °C houden, of warmte geven om de kolonie te versnellen.
- Haar in een nest zonder substraat zetten.
- De cocons nat maken of water aan de buis blijven toevoegen terwijl de larven groeien.
- Het nest helemaal laten uitdrogen met larven erin.
- De koningin zonder eiwit laten als de eieren uitkomen, of haar tijdens de stichting levende prooien geven.
- De stichting in het licht of op een doorloopplek laten plaatsvinden.
- Haar in onze zomer afkoelen omdat de koningin minder legt.
- Haar te vroeg naar een groot nest verhuizen.
- De suiker op watten geven of altijd hetzelfde insect voeren.
- Vertrouwen op een oliebarrière zonder deksel, of het foerageergebied openen zonder dat het voedsel klaarligt.
- Haar met je handen hanteren of haar houden in een huishouden met kleine kinderen of huisdieren.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de literatuur over Myrmecia nigrocincta, haar soortengroep en het geslacht, op de verspreidingsgegevens en het klimaat van haar verspreidingsgebied, en op de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Ogata, K. (1991). Ants of the genus Myrmecia Fabricius: a review of the species groups and their phylogenetic relationships (Hymenoptera: Formicidae: Myrmeciinae). Systematic Entomology 16: 353–381. doi:10.1111/j.1365-3113.1991.tb00694.x
- Ogata, K. & Taylor, R. W. (1991). Ants of the genus Myrmecia Fabricius: a preliminary review and key to the named species (Hymenoptera: Formicidae: Myrmeciinae). Journal of Natural History 25: 1623–1673. doi:10.1080/00222939100771021
- Hasegawa, E. & Crozier, R. H. (2006). Phylogenetic relationships among species groups of the ant genus Myrmecia. Molecular Phylogenetics and Evolution 38: 575–582. doi:10.1016/j.ympev.2005.09.021
- Mera-Rodríguez, D., Jourdan, H., Ward, P. S., Shattuck, S., Cover, S. P., Wilson, E. O. & Rabeling, C. (2023). Biogeography and evolution of social parasitism in Australian Myrmecia bulldog ants revealed by phylogenomics. Molecular Phylogenetics and Evolution 186: 107825. doi:10.1016/j.ympev.2023.107825
- Aibekova, L., Keller, R. A., Katzke, J., Allman, D. M., Hita-Garcia, F., Labonte, D., Narendra, A. & Economo, E. P. (2023). Parallel and divergent morphological adaptations underlying the evolution of jumping ability in ants. Integrative Organismal Biology 5: obad026. doi:10.1093/iob/obad026
- Palavalli-Nettimi, R., Ogawa, Y., Ryan, L. A., Hart, N. S. & Narendra, A. (2019). Miniaturisation reduces contrast sensitivity and spatial resolving power in ants. Journal of Experimental Biology 222: jeb203018. doi:10.1242/jeb.203018
- Ogawa, Y., Jones, L., Ryan, L. A., Robson, S. K. A., Hart, N. S. & Narendra, A. (2023). Physiological properties of the visual system in the Green Weaver ant, Oecophylla smaragdina. Journal of Comparative Physiology A 209: 489–498. doi:10.1007/s00359-023-01629-7
- Liu, S.-P., Richter, A., Stoessel, A. & Beutel, R. G. (2019). The mesosomal anatomy of Myrmecia nigrocincta workers and evolutionary transformations in Formicidae (Hymenoptera). Arthropod Systematics & Phylogeny 77: 1–19. doi:10.26049/ASP77-1-2019-01
- Haskins, C. P. & Haskins, E. F. (1950). Notes on the biology and social behavior of the archaic ponerine ants of the genera Myrmecia and Promyrmecia. Annals of the Entomological Society of America 43: 461–491. doi:10.1093/aesa/43.4.461
- Imai, H. T., Crozier, R. H. & Taylor, R. W. (1977). Karyotype evolution in Australian ants. Chromosoma 59: 341–393. doi:10.1007/BF00327974
- Street, M. D., Donovan, G. R., Baldo, B. A. & Sutherland, S. (1994). Immediate allergic reactions to Myrmecia ant stings: immunochemical analysis of Myrmecia venoms. Clinical & Experimental Allergy 24: 590–597. doi:10.1111/j.1365-2222.1994.tb00957.x
- Brown, S. G. A., van Eeden, P., Wiese, M. D., Mullins, R. J., Solley, G. O., Puy, R., Taylor, R. W. & Heddle, R. J. (2011). Causes of ant sting anaphylaxis in Australia: the Australian Ant Venom Allergy Study. Medical Journal of Australia 195: 69–73. doi:10.5694/j.1326-5377.2011.tb03209.x
- Moeilijkheidsgraad
- Ervaren

