Temnothorax unifasciatus
Klein als een rijstkorrel en een hoofdrolspeler in de gedragswetenschap. Temnothorax unifasciatus leeft in de spleten van zonnige stenen en in eikengallen in half Europa, en in haar piepkleine nest bewaart ze verbazingwekkende geheimen: ze ordent haar broed in perfecte ringen, elke werkster heeft haar vaste plek en zieke werksters vertrekken om alleen te sterven, zodat ze hun familie niet besmetten. Vreedzaam, sterk en fascinerend onder de loep: een van de beste soorten om mee te beginnen. Klein nest, piepkleine prooien en een winterse diapauze. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Piepkleine Europese mier van zonnige hellingen, rotsspleten en eikengallen, en een van de soorten die de gedragswetenschap het best heeft bestudeerd: ze legt haar broed in ringen, elke werkster heeft «haar eigen plek» in het nest en zieke werksters gaan in hun eentje dood om de rest niet te besmetten. Kolonies en koninginnen, met één koningin per kolonie en een rustige groei. Klein gipsnest (Qbik Wild One P 1C) met een vochtig gedeelte, 20-25 °C, piepkleine en gevarieerde prooien, nectar in een drinkbakje en diapauze van 4-5 maanden bij 5-10 °C. Ze is werkelijk minuscuul: geen enkele kier en een ontsnappingsbarrière van paraffineolie.
Temnothorax unifasciatus (Latreille, 1798) is een van de kleinste en meest onopvallende mieren van Europa, en tegelijk een van de interessantste. De werksters zijn zo’n 3 mm groot, een hele kolonie past in een eikengal of een rotsspleet en in het veld valt ze bijna niemand op. Toch is ze al ruim dertig jaar een modelorganisme in Europese laboratoria: met kolonies van deze soort is onderzocht hoe het werk wordt verdeeld, hoe het broed wordt geordend, hoe kolonies verhuizen, hoe het eierleggen door werksters onder controle wordt gehouden en hoe een samenleving zich tegen ziekten verdedigt.
Ze behoort tot het geslacht Temnothorax, in het Engels de zogeheten acorn ants: een enorm geslacht met honderden soorten verspreid over het noordelijk halfrond, bijna allemaal piepklein en met kleine kolonies die in bestaande holtes nestelen. Ze heeft in onze winkel geen gewone naam en we gaan er ook geen verzinnen. Haar wetenschappelijke naam zegt wel iets: unifasciatus betekent «met één band», naar de donkere streep over de gaster van veel werksters en koninginnen.
In deze verzorgingsgids scheiden we wat de wetenschap heeft vastgelegd, wat andere kwekers vertellen en wat we bij Antomas zelf hebben geleerd: dat dit een perfecte soort is om mee te beginnen, zolang je haar een nest op haar schaal geeft en haar diapauze respecteert.
Biologie
Met één band… die er niet altijd is
De Franse entomoloog Pierre André Latreille beschreef haar in 1798 als Formica unifasciata. Een groot deel van de 20e eeuw stond ze bekend als Leptothorax unifasciatus, de naam die in veel van de klassieke studies opduikt die we aanhalen, en in 2003 werd ze ondergebracht in Temnothorax. De naam is wat misleidend: de donkere band op de gaster is typisch, maar niet uniek voor de soort en ook niet altijd zichtbaar. Taxonomen letten meer op het profiel van het borststuk, dat vrij vlak is, en op het geheel van lichaamsmaten.
Een soort die in 2024 «kromp»
Decennialang leidde de variabiliteit van T. unifasciatus ertoe dat er telkens weer ondersoorten en verwante soorten werden beschreven. In 2024 heeft een team onder leiding van Sándor Csősz de groep herzien door het DNA van honderden genen te combineren met een statistische analyse van 18 lichaamsmaten bij exemplaren uit heel Europa. De conclusie: de diversiteit was opgeblazen, en slechts twee soorten doorstonden de analyse:
- T. unifasciatus, een pan-Europese soort die voorkomt van het Iberisch Schiereiland tot de Kaukasus.
- T. brackoi, een endemische soort van de Balkan, het Griekse vasteland en de Adriatische kust, die zich zo’n 2,5-3 miljoen jaar geleden afsplitste en in bomen leeft, terwijl T. unifasciatus vlak bij de grond nestelt.
Vijf andere namen werden synoniemen van T. unifasciatus: T. cordieri, T. tauricus, T. berlandi, T. unifasciatus staegeri en T. tuberum ciscaucasicus. Wat verschillende soorten leken, zijn populaties van één enkele soort, getekend door de ijstijden: elke populatie raakte geïsoleerd in een refugium in Zuid-Europa (het Iberisch Schiereiland of Zuid-Frankrijk, Zuid-Italië, de Balkan of Anatolië, en de Kaukasus) en ze kwamen in de warme perioden weer met elkaar in contact. Opvallend genoeg vormen de populaties uit West-Europa de jongste lijn van het complex.
Van zonnige stenen tot eikengallen
Volgens de klassieke determinatiesleutel van Collingwood is ze algemeen in Midden- en Zuid-Europa, van Spanje tot de Kaukasus en van Zuid-Italië tot Noord-Duitsland en Nederland. In het noorden komt ze zeer plaatselijk voor (in Zweden alleen op het eiland Öland) en in Groot-Brittannië is ze alleen als toevallige introductie waargenomen.
Het is een mier van warme en droge omgevingen: droge graslanden, bosranden, lichte eiken- en dennenbossen, boomgaarden, parken en tuinen, en vooral stenige hellingen op het zuiden, waar ze zeer hoge nestdichtheden kan bereiken. In sommige streken van Midden-Europa gaat ze achteruit.
Haar nesten zijn minimaal en bijna altijd «gehuurd»: ze graaft geen grote gangenstelsels, maar betrekt bestaande holtes.
- Spleten in rotsen en onder platte stenen, vlak onder het oppervlak: dat is haar meest typische nest.
- Onder schors en in dood hout.
- Lege eikengallen, de houtige balletjes die galwespjes maken en die, eenmaal verlaten, een perfecte woning zijn voor een hele kolonie.
Deze voorkeur voor kleine, platte holtes is de sleutel tot het houden van deze soort thuis: ze voelt zich op haar gemak in kleine nesten met lage kamers, en heeft geen paleis nodig en wil er ook geen.
Het broed, geordend in ringen
Het is een van de mooiste ontdekkingen uit de myrmecologie, en ze werd met deze soort gedaan. In 1992 zagen Nigel Franks en Ana Sendova-Franks van de Universiteit van Bath dat kolonies van T. unifasciatus, die in platte spleten leven, hun broed niet willekeurig op een hoop leggen, maar het ordenen in één enkele cluster van concentrische ringen:
In het midden de eieren en piepkleine larven; daaromheen, in banden die steeds verder naar buiten liggen, steeds grotere larven. Elk type broed krijgt bovendien een eigen ruimte, groter naarmate het meer energie verbruikt. De auteurs stelden voor dat deze ordening helpt om het werk te verdelen en te bepalen welk broed als eerste verzorgd wordt. In 2004 liet dezelfde groep zien dat de ordening in twee fasen ontstaat: eerst brengen ze het broed bij elkaar en daarna spreiden ze het. Dit gedrag heeft zelfs sorteeralgoritmen in de robotica geïnspireerd, en het mooiste is dat je het thuis kunt zien, in een nest met lage kamers.
Elke werkster heeft haar plek
Nog een ontdekking van hetzelfde team. In 1995 markeerden ze de werksters van negen kolonies van T. unifasciatus een voor een en noteerden ze hun positie in het nest tijdens 33 sessies, verspreid over een jaar. Ze stelden vast dat elke werkster zich beweegt in een eigen, begrensde zone van het nest, die ze de «zone van ruimtelijke trouw» noemden. Elke werkster doet de taken die binnen haar zone vallen, en de zones vormen een doorlopend geheel van het midden van het nest, waar het broed ligt, tot de ingang: zo wordt de taakverdeling flexibel georganiseerd volgens de plek die elke werkster inneemt.
Het opvallende is dat de verdeling niet duidelijk van de leeftijd afhangt, zoals bij veel mieren werd gedacht. En het is een heel vaste ordening: als de kolonie verstoord wordt, keren de werksters meteen terug naar hun vertrouwde posities.
Verhuizingen zonder elite
Temnothorax-soorten staan erom bekend dat ze makkelijk verhuizen: hun natuurlijke nesten zijn kwetsbare holtes die breken, nat worden of te klein worden. Sendova-Franks en Franks volgden de gemarkeerde werksters van drie kolonies een week lang voordat ze hen tot een verhuizing dwongen, om te zien of een paar «elitewerksters» de nestgenoten en het broed droegen. Dat was niet zo: de dragers waren gewone werksters, uit verschillende zones van het nest, die niet veel harder werkten dan de rest. De les voor de kweker: ze passen zich heel goed aan een nieuw nest aan (zie «Aankomst en verhuizing»).
Alleen sterven om de anderen te beschermen
Dit is waarschijnlijk het bekendste onderzoek over deze soort, en het ging in 2010 de wereld rond. Jürgen Heinze en Bartosz Walter van de Universiteit van Regensburg besmetten werksters van T. unifasciatus met een schimmel die insecten doodt, Metarhizium anisopliae, en zagen iets onverwachts: de meeste besmette werksters verlieten uit zichzelf het nest, uren of zelfs dagen voor hun dood, en gingen in hun eentje sterven, ver van hun nestgenoten. Ze werden niet weggejaagd: ze vertrokken zelf.
Manipuleerde de schimmel hen? Nee: werksters die aan kooldioxide waren blootgesteld, wat hun leven verkort zonder hen te besmetten, vertrokken ook, en hetzelfde deden werksters die op natuurlijke wijze stierven. Volgens de auteurs is je terugtrekken om in eenzaamheid te sterven een doeltreffende manier om de familie niet te besmetten. Misschien zie je het thuis: een oude of zwakke werkster alleen in een hoek van het foerageergebied. Dat is geen ontsnapping, maar een van de verbazingwekkendste gedragingen van mieren.
Een klein huis, een hygiëne op maat
Als de hele kolonie in één kamer woont, zoals in een gal, is er een duidelijk risico: als er een ziekte binnenkomt, kun je je nergens verstoppen. Een Italiaans onderzoek uit 2019, met de geestige titel «Huishoudkunde in een eikengal», bekeek hoe ze zich tegen dezelfde schimmel verdedigen. De kleine kolonies brachten hun afval vooral naar buiten wanneer ze de schimmel bespeurden, wat moeite bespaarde; de grote deden het altijd. Bovendien remden ze de groei van de schimmel in het nest af zonder hem aan te raken, waarschijnlijk met vluchtige stoffen. Thuis zie je hun kleine «afvalhoop» in een hoekje: haal die af en toe weg.
Werksters die eieren leggen… en een politie die toeziet
De kolonies hebben één koningin, maar hun werksters kunnen onbevruchte eieren leggen, waaruit mannetjes komen. Als de koningin aanwezig is, doen ze dat bijna nooit; zonder haar worden er meerdere vruchtbaar en vormen ze een rangorde. De groep van Jürgen Heinze heeft de soort tot een model gemaakt van de zogeheten «werksterpolitie»:
- In 2007 zagen ze dat werksters die hun eierstokken beginnen te ontwikkelen gericht worden aangevallen door enkele nestgenoten, die zelf ook graag eieren willen leggen: een «egoïstische politie».
- In 2009 lieten ze zien dat de vruchtbaarheid zich weerspiegelt in de «chemische handtekening» van de cuticula, en dat beide omkeerbaar zijn: een gestrafte werkster wordt weer onvruchtbaar en ruikt ook weer zo.
- In 2011 toonden ze aan dat deze politie doeltreffender is in kleine groepen en minder in grote, tenzij de verwantschap tussen de werksters afneemt.
Praktisch gevolg: een kolonie zonder koningin kan alleen mannetjes grootbrengen en heeft geen toekomst. Daarom verkopen we bij Antomas kolonies en koninginnen.
De wurgende koningin: haar grote vijand
Zo’n kleine, vreedzame mier heeft, zoals te verwachten valt, gespecialiseerde parasieten. De opvallendste zijn andere mieren: T. unifasciatus is de favoriete gastheer van twee slavenmakende soorten, Chalepoxenus muellerianus en Myrmoxenus ravouxi (tegenwoordig ook Temnothorax ravouxi genoemd).
De strategie van de koningin van M. ravouxi is filmwaardig. Na de bruidsvlucht dringt ze een nest van T. unifasciatus binnen, waar ze zelden wordt aangevallen, grijpt de koningin met haar kaken bij de nek en wurgt haar langzaam, dagen of zelfs weken lang. Daarna accepteren de werksters haar als nieuwe koningin en voeden ze haar dochters op, die andere nesten overvallen om broed te roven. Dit wurgen is een kenmerk van het hele geslacht Myrmoxenus.
Waarom trapt ze in de val? Een experiment uit 2005 gaf een aanwijzing: haar werksters leren de geur van de kolonie in de eerste dagen van hun volwassen leven, en als ze geboren worden te midden van slavenmakers, poetsen ze die vaker en worden ze agressiever tegenover hun eigen zusters. T. parvulus, een verwante soort die nooit tot slaaf wordt gemaakt, was veel minder gevoelig voor die eerste ervaring.
Zomervluchten en stichting in haar eentje
Mannetjes en gevleugelde koninginnen verschijnen midden in de zomer in de nesten: de sleutel van Collingwood noemt juli en augustus, en kwekers plaatsen de vluchten tussen eind juni en eind augustus. De kolonies hebben, zoals we zagen, één koningin, en de koloniestichting is claustraal: de bevruchte koningin werpt haar vleugels af, sluit zich op in een kleine holte en brengt haar eerste werksters groot zonder naar buiten te gaan om te eten, met de reserves van haar eigen lichaam.
De groei is in het begin traag: met zo weinig en zulke kleine werksters groeit de kolonie het eerste jaar nauwelijks. Daarom verkopen we bij Antomas van deze soort geen losse koninginnen, maar al gevestigde kolonies, met hun koningin, werksters en broed, die de lastigste fase al achter de rug hebben. Een volwassen kolonie in de natuur telt meestal een paar honderd werksters: de sleutel van Collingwood spreekt van 200 of meer, en een gemiddeld cijfer uit de literatuur is zo’n 325 werksters per kolonie. Het is een kleine samenleving die in haar geheel onder een loep past.
Discrete jagers die zich door licht laten leiden
In de natuur is T. unifasciatus vooral een jager en aaseter van kleine geleedpotigen, en ze vult haar menu aan met de honingdauw van bladluizen en andere suikerhoudende vloeistoffen. Haar werksters gaan alleen op voedseltocht en als ze iets vinden dat de moeite waard is, rekruteren ze hun nestgenoten een voor een, via tandemlopen: de verkenster leidt een nestgenote die vlak achter haar aan loopt. Zo werd ze ingedeeld in de onderzoeken van de Brusselse school in de jaren tachtig, die deze eenvoudige rekrutering in verband brachten met de geringe grootte van haar kolonies.
Een ander onderzoek uit die tijd liet zien dat ze zich vooral op het zicht oriënteren, met het licht als referentiepunt, en dat hun geurspoor niet dient om te rekruteren, maar voor de individuele oriëntatie. Thuis zie je dus geen grote colonnes: ze lopen een voor een, rustig.
Grootte en morfologie
Een piepkleine mier uit de onderfamilie Myrmicinae, met werksters van één formaat (monomorf), een iets grotere koningin en een angel die zo klein is dat hij de menselijke huid niet doorboort.
- Kleur. Werksters geelachtig of geelbruin, vaak met een bruine kop en een donkere band op het eerste segment van de gaster, waaraan de soort haar naam dankt. De band kan vervaagd zijn of ontbreken. De koningin varieert van lichtbruin tot zwartbruin, ook met de donkere band op de gaster, en het mannetje is zwartbruin met zeer bleke poten en antennen.
- Kop. Antennen met 12 segmenten en een knots van drie, zoals bij de rest van het geslacht, en kleine maar goed ontwikkelde ogen, passend bij een mier die zich op het zicht oriënteert.
- Borststuk (mesosoma). In profiel vrij vlak, een goed kenmerk om haar van gelijkende soorten te onderscheiden. De werksters hebben twee korte maar stevige doornen aan de achterkant van het borststuk (het propodeum); bij de koningin zijn die teruggebracht tot heel korte tandjes.
- Taille. Twee knopen, petiolus en postpetiolus, zoals bij alle Myrmicinae; bij de koningin is de petiolus spitser dan bij de werkster.
- Oppervlak. Kop en borststuk met een fijne sculptuur van groeven en netwerk, wat ze een matte aanblik geeft.
- Broed. De larven zijn klein en witachtig, en de poppen zijn naakt, zonder cocon, zoals bij alle Myrmicinae: je ziet perfect hoe de volwassen mier wordt gevormd.
Maten bij benadering
- Werksters: 2,8-3,5 mm
- Koningin: 4,0-4,5 mm
- Mannetje: 2,8-3,5 mm
De maten komen uit de determinatiesleutel van de mieren van Fennoscandinavië en Denemarken van Collingwood (1979). De werksters zijn allemaal even groot, dus verwacht geen soldaten of grote werksters: de hele kolonie is een samenleving van miniaturen, en de koningin valt op door haar forsere borststuk en grotere gaster.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Bij Antomas beschouwen we haar als een uitstekende soort om mee te beginnen, en dat komt overeen met wat Europese kwekers zeggen, die haar als makkelijk te houden omschrijven. Ze heeft alles wat een beginner zoekt:
- Ze is sterk. Ze leeft op zonnige hellingen en onder stenen vlak bij de grond, waar de temperatuur elke dag stijgt en daalt, en verdraagt schommelingen goed.
- Ze is vreedzaam. Ze is niet agressief, steekt geen mensen en is rustig te hanteren.
- Ze neemt weinig ruimte in. Haar hele kolonie past in een klein formicarium, en ze heeft geen voortdurende uitbreidingen nodig.
- Ze is heel dankbaar om te observeren. Het broed in ringen, de werksters met hun vaste plek en de koningin omringd door haar hofhouding zijn perfect te zien in een nest met lage kamers.
Je hoeft alleen rekening te houden met haar piepkleine formaat (formicarium zonder kieren en kleine prooien), de verplichte diapauze en het feit dat het geen soort met explosieve groei is, maar een soort met kleine, stabiele kolonies.
Aanbevolen waarden
- Nesttemperatuur: 20-25 °C in het actieve seizoen. Europese winkels en kwekers geven bereiken van 21-24 °C voor het nest, en meer heeft ze niet nodig.
- Foerageergebied: op kamertemperatuur, tussen zo’n 18 en 28 °C. Een kleine gradiënt, met een iets warmer gedeelte, laat ze zelf kiezen.
- Schommelingen: hun natuurlijke nesten liggen bijna aan het oppervlak, en Duitse kwekers raden aan ze niet op een al te constante temperatuur te houden. De normale temperatuur in huis, met dag en nacht, bevalt ze prima.
- Vochtigheid: een vochtig en een droger deel van het nest, zodat ze kunnen kiezen (zie «Aanbevolen formicaria»). Het foerageergebied droog.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het volstaat om het nest donker te laten en het foerageergebied licht, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: verplicht, 4-5 maanden bij 5-10 °C (zie «Diapauze»).
Vermijd direct zonlicht op het formicarium, radiatoren en sterke warmtebronnen: een klein nest warmt meteen op.
Aanbevolen formicaria
Voor een mier van 3 mm die in de natuur in een spleet of een gal leeft, moet het formicarium klein en met lage kamers zijn. In een te groot nest raakt de kolonie verloren, ligt het broed uit het zicht en worden de overtollige kamers afvalhopen. Bij Antomas raden we de Qbik Wild One P 1C van Anthouse aan, de kleinste uit de Qbik Wild-reeks:
Waarom deze? Omdat hij van gips is, een materiaal dat vocht vasthoudt en het geleidelijk afgeeft, waardoor je een deel van het nest wat vochtig en een ander deel droger kunt houden, zoals onder een steen in de zon. Bevochtig alleen het daarvoor bedoelde deel, met weinig water en af en toe, en laat de kolonie zelf kiezen waar ze het broed legt: je zult zien dat ze het verplaatst naar wat het op elk moment nodig heeft. Te veel water geeft condens en schimmel, en bij zulke kleine mieren is één druppel in een kamer al een plas.
Maak de opstelling compleet met deze details:
- Ontsnappingsbarrière: een strook paraffineolie bovenaan de wanden van het foerageergebied, en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en hantering»).
- Klein en droog foerageergebied, met wat zand of fijne aarde en een enkel plat steentje, zonder iets dat als brug naar de barrière kan dienen.
- Altijd water beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten.
- Een klein drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, nooit op watten (zie «Voeding»).
Een volwassen kolonie van een paar honderd werksters kan na verloop van tijd wat meer ruimte nodig hebben. Breid pas uit als je het nest vol werksters en broed ziet en veel mieren stil in het foerageergebied staan zonder plek binnen, en doe dat met een module van vergelijkbare grootte, niet met een enorm nest.
Aankomst en verhuizing
Laat de kolonie bij ontvangst tot rust komen op een rustige, schemerige plek en controleer of er water in de buis zit. Bij Antomas verhuizen we kolonies door ze uit te storten: we openen de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en storten de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit, waarbij we de achterblijvers helpen met een heel fijn penseel. Bij deze soort werkt dat bijzonder goed: Temnothorax-soorten zijn gemaakt om te verhuizen. Drie tips:
- Bereid alles vooraf voor: het formicarium opgebouwd, de oliebarrière aangebracht en de waterbuis op zijn plaats.
- Werk boven een lichte bak, waarin je elke ontsnapte werkster goed ziet. Met 3 mm verlies je ze meteen uit het oog.
- Houd het nestgedeelte donker zodat ze het zo snel mogelijk betrekken. Als er nog wat broed in de buis achterblijft, laat die dan een paar uur in het foerageergebied liggen; ze halen de rest er zelf uit.
Als je de kolonie ooit naar een ander formicarium moet overzetten, gebruik dan dezelfde methode.
Voeding
Suikerhoudende vloeistoffen. In de natuur drinken ze honingdauw en andere suikerhoudende vloeistoffen, en thuis zijn die de brandstof van de werksters. Wissel de suikers af: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week aan en 1-2 keer per week een andere suikerhoudende vloeistof of nectar. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd in een drinkbakje aan en nooit op watten, want watten beschimmelen en bederven de vloeistof meteen. Gebruik een klassiek of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt. Bij zo’n kleine mier volstaat een klein druppeltje: in een grote plas kunnen ze vast blijven zitten of verdrinken. Vervang het voordat het gaat gisten.
Eiwit: hoe meer, hoe beter, maar op hun schaal. Het is de motor van hun groei, en het is de filosofie van Antomas: als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, kun je ze beter overvoeren, want dan begrijpt de kolonie dat ze meer middelen heeft en groeit ze sneller en talrijker. Als je niet vaak kunt schoonmaken, kun je beter niet overvoeren: overgebleven voer gaat rotten en brengt schimmel en mijten. Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet altijd hetzelfde eten. Wat bij deze soort telt, is de grootte van de prooi: kleine prooien, of grote maar in stukjes of opengesneden, zodat hun piepkleine kaken ermee overweg kunnen.
- Thermobia domestica: een kleine, zachte en voedzame prooi, perfect voor kleine kolonies zoals deze. De nimfen heel; de volwassen dieren liever in stukjes.
- Springstaarten, Sinella curviseta: piepklein, precies de juiste maat voor T. unifasciatus, en ze helpen bovendien schimmel en resten in het formicarium op te ruimen.
- Drosophila (fruitvliegjes), kleine vliegen en muggen zonder gif of insecticiden.
- Stukjes krekel, runner-kakkerlak of meelworm, vers gedood en opengemaakt.
Geef kleine stukjes, zo groot als ze in één dag op kunnen, en haal de resten de volgende dag weg. Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied. Ook al voeden ze zich met vloeistoffen, water mag nooit ontbreken.
Groei van de kolonie
Bij Antomas verkopen we al gevestigde kolonies en koninginnen, die de traagste en kwetsbaarste fase, die van de koningin alleen, al achter de rug hebben. Vanaf dan groeit de kolonie in haar eigen tempo:
- Rustig tempo. De koningin legt vooral in de lente en de zomer. Na de diapauze ontwikkelen de larven die de winter hebben doorgebracht zich verder: dat is het moment om meer eiwit te geven.
- Een volwassen kolonie blijft meestal steken op een paar honderd werksters, zoals in de natuur. Dat is haar natuurlijke grootte, geen fout in de verzorging.
- Gevleugelden. Grote, gezonde kolonies kunnen in de zomer mannetjes en gevleugelde koninginnen grootbrengen. Dat is een goed teken; laat ze nooit vrij.
Diapauze
Het is een Europese soort van een gematigd of mediterraan klimaat, en in de natuur brengt ze de winter in rust door onder stenen of in haar gal. De diapauze is verplicht: zonder diapauze raakt de koningin uitgeput en verzwakt de kolonie in de loop der jaren. Bij Antomas raden we een diapauze aan van 4-5 maanden bij 5-10 °C, bijvoorbeeld van november tot maart. Dat komt overeen met wat Europese winkels en kwekers voorstellen: zij houden eind oktober tot eind maart aan bij 5-8 °C, en benadrukken dat ze kou heel goed verdraagt.
- Bereid haar in de herfst voor. Als de kolonie minder begint te eten en je weinig klein broed ziet, verlaag dan de temperatuur geleidelijk, over een of twee weken.
- Plek. Een koele, stabiele plek: een onverwarmde kamer, een vorstvrije garage of een wijnkoelkast. Gebruik je een gewone koelkast, controleer de temperatuur dan eerst met een thermometer.
- Tijdens de diapauze: altijd water beschikbaar en geen eiwit. Kijk af en toe even of de waterbuis niet is uitgedroogd en stoor ze zo weinig mogelijk.
- Aan het einde verhoog je de temperatuur net zo langzaam, bied je nectar aan en ga je, zodra je activiteit en broed ziet, weer over op ruim eiwit.
Het is normaal dat de kolonie tijdens de diapauze bijna stil ligt, dicht opeengepakt rond de koningin en de larven.
Gedrag in gevangenschap
Vreedzaam en discreet. Het zijn rustige mieren, die zelden agressief zijn tegenover andere kolonies of soorten. Bij verstoring vallen ze niet aan, maar blijven ze eerder stilstaan of verstoppen ze zich met het broed.
Kijken zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om ze hun donkere zone in het nest te geven en het foerageergebied licht, en ze voorzichtig te observeren, met zo min mogelijk ingrepen en stress. Bij deze soort is een loep je beste vriend: de broedringen en het tandemlopen zijn een schouwspel in miniatuur.
Alarmsignalen:
- Broed dat stilvalt of verdwijnt midden in het actieve seizoen: bijna altijd een tekort aan eiwit.
- Condens op de wanden of schimmel: te veel vocht of vergeten resten.
- Werksters die vastzitten in het drinkbakje: de druppel is te groot.
- Veel stilstaande werksters in het foerageergebied, zonder plek binnen: tijd om uit te breiden met een kleine module.
- Een werkster alleen, afgezonderd in een hoek: meestal een oude of zieke werkster die zich terugtrekt om te sterven (zie «Alleen sterven om de anderen te beschermen»).
Ontsnappingen en hantering
Het ontsnappingsrisico bij T. unifasciatus zit niet in haar kracht of snelheid, maar in haar grootte: een werkster van 3 mm kruipt door kieren die je niet eens ziet. Bovendien kunnen ze, zoals veel kleine mieren, over gladde oppervlakken klimmen. Daarom:
- Een strook paraffineolie (of vloeibare vaseline) bovenaan de wanden van het foerageergebied, dun en ononderbroken. Vernieuw die als er stof of resten op komen.
- Geen enkele kier: controleer deksels, verbindingen en doppen. Ventilatieroosters moeten van heel fijn gaas zijn.
- Niets dat als brug kan dienen naar de barrière: geen leunende stenen of takjes.
- Voorzichtig bij het openen: open niet verder dan nodig, werk rustig, boven een lichte bak, en sluit af als je klaar bent.
Hantering en veiligheid. Ze hebben een angel, zoals alle Myrmicinae, maar die is zo klein dat hij de menselijke huid niet doorboort: ze vormen geen enkel gevaar. Hanteer ze altijd met entomologisch gereedschap, zoals een heel fijn penseel, nooit met je vingers, want ze zijn kwetsbaar en worden makkelijk geplet. Voeg geen koninginnen of verschillende kolonies samen en houd ze niet samen met andere soorten. Ook al is het een Europese soort, laat haar nooit vrij in de natuur: ze kan ziekten meedragen en lokale populaties verstoren.
Wat je niet moet doen
- Haar een te groot formicarium geven: het nest moet klein zijn en lage kamers hebben.
- De diapauze overslaan of te kort maken: elke winter 4-5 maanden bij 5-10 °C.
- Het hele nest nat maken: alleen vocht in één deel, zodat ze kunnen kiezen.
- Suikerhoudende vloeistoffen op watten geven, of in grote druppels waarin ze kunnen verdrinken.
- Ze grote, harde prooien in hun geheel geven, altijd hetzelfde insect, of resten laten liggen.
- Kieren, losse verbindingen of slecht sluitende deksels laten, of de barrière niet vernieuwen.
- Het formicarium in direct zonlicht of naast een radiator zetten.
- Verschillende kolonies samenvoegen of ze met andere soorten mengen.
- Ze met je vingers hanteren.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Temnothorax unifasciatus en haar geslacht, de sleutel van Collingwood (1979) voor de maten en de verspreiding, en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Csősz, S., Alicata, A., Báthori, F., Galkowski, C., Schifani, E., Yusupov, Z., Herczeg, G. & Prebus, M. M. (2025). Integrative taxonomy reveals inflated biodiversity in the European Temnothorax unifasciatus complex (Hymenoptera: Formicidae). Zoologica Scripta 54: 33–49. doi:10.1111/zsc.12690
- Prebus, M. M. (2017). Insights into the evolution, biogeography and natural history of the acorn ants, genus Temnothorax Mayr (Hymenoptera: Formicidae). BMC Evolutionary Biology 17: 250. doi:10.1186/s12862-017-1095-8
- Franks, N. R. & Sendova-Franks, A. B. (1992). Brood sorting by ants: distributing the workload over the work-surface. Behavioral Ecology and Sociobiology 30: 109–123. doi:10.1007/BF00173947
- Sendova-Franks, A. B., Scholes, S. R., Franks, N. R. & Melhuish, C. (2004). Brood sorting by ants: two phases and differential diffusion. Animal Behaviour 68: 1095–1106. doi:10.1016/j.anbehav.2004.02.013
- Sendova-Franks, A. B. & Franks, N. R. (1995). Spatial relationships within nests of the ant Leptothorax unifasciatus (Latr.) and their implications for the division of labour. Animal Behaviour 50: 121–136. doi:10.1006/anbe.1995.0226
- Sendova-Franks, A. B. & Franks, N. R. (1995). Division of labour in a crisis: task allocation during colony emigration in the ant Leptothorax unifasciatus (Latr.). Behavioral Ecology and Sociobiology 36: 269–282. doi:10.1007/BF00165836
- Heinze, J. & Walter, B. (2010). Moribund ants leave their nests to die in social isolation. Current Biology 20: 249–252. doi:10.1016/j.cub.2009.12.031
- Bordoni, A., Matejkova, Z., Chimenti, L., Massai, L., Perito, B., Dapporto, L. & Turillazzi, S. (2019). Home economics in an oak gall: behavioural and chemical immune strategies against a fungal pathogen in Temnothorax ant nests. The Science of Nature 106. doi:10.1007/s00114-019-1659-0
- Stroeymeyt, N., Brunner, E. & Heinze, J. (2007). «Selfish worker policing» controls reproduction in a Temnothorax ant. Behavioral Ecology and Sociobiology 61: 1449–1457. doi:10.1007/s00265-007-0377-3
- Brunner, E., Kroiss, J. & Heinze, J. (2009). Chemical correlates of reproduction and worker policing in a myrmicine ant. Journal of Insect Physiology 55: 19–26. doi:10.1016/j.jinsphys.2008.09.006
- Walter, B., Brunner, E. & Heinze, J. (2011). Policing effectiveness depends on relatedness and group size. The American Naturalist 177: 368–376. doi:10.1086/658396
- Winter, U. & Buschinger, A. (1983). The reproductive biology of a slavemaker ant, Epimyrma ravouxi, and a degenerate slavemaker, E. kraussei (Hymenoptera: Formicidae). Entomologia Generalis 9: 1–15. doi:10.1127/entom.gen/9/1983/1
- Heinze, J., Buschinger, A., Poettinger, T. & Suefuji, M. (2015). Multiple convergent origins of workerlessness and inbreeding in the socially parasitic ant genus Myrmoxenus. PLoS ONE 10: e0131023. doi:10.1371/journal.pone.0131023
- Blatrix, R. & Sermage, C. (2005). Role of early experience in ant enslavement: a comparative analysis of a host and a non-host species. Frontiers in Zoology 2: 13. doi:10.1186/1742-9994-2-13
- Moeilijkheidsgraad
- Beginner
