Tetramorium caespitum
De graslandmier die door Linnaeus werd benoemd en die tien soorten onder één naam verborg. Tetramorium caespitum bouwt haar heuveltjes in weiden en langs paden in heel Europa, voert in de lente veldslagen met duizenden werksters en bijna zonder doden, bewaart zaden voor de winter en kauwt ze voor haar larven, en haar verkenners leiden groepjes nestgenoten naar elke vondst. Klein, onvermoeibaar en boeiend om te observeren: een van de beste soorten om mee te beginnen. Kolonies en koninginnen, klaar om te groeien. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
De mier van de graszoden die Linnaeus beschreef: klein, donker, onvermoeibaar en een van de algemeenste soorten van Europa. Kolonie met koningin, 20-30 werksters en broed, klaar om te groeien. Klein nest met plaatselijke vochtigheid (Qbik Wild One P 1C), 20-25 °C, suikerhoudende vloeistoffen, veel klein eiwit en wat zaden als aanvulling. Diapauze van 4-5 maanden bij 5-10 °C. Piepkleine werksters: barrière van paraffineolie en een goed sluitend deksel.
Tetramorium caespitum (Linnaeus, 1758) is een van de bekendste mieren van Europa: het kleine donkere miertje dat hoopjes aarde opwerpt in graslanden, tussen de tegels van een pad of aan de voet van een zonnige muur. Linnaeus noemde haar Formica caespitum, naar het Latijnse caespes, «gras» of «graszode», en daarom heet ze in het Duits Rasenameise, letterlijk «grasmier».
Achter haar bescheiden uiterlijk schuilt een van de meest ingewikkelde taxonomische geschiedenissen van de myrmecologie: onder haar naam gingen tien bijna identieke Europese soorten schuil. De echte T. caespitum is daarvan de algemeenste, vormt kolonies van duizenden werksters, voert oorlog zonder nauwelijks te doden en legt zaden aan voor de winter. In deze gids scheiden we wat gedocumenteerd is, wat kwekers vertellen en wat we bij Antomas aanraden. En we verklappen de conclusie alvast: het is een van de beste soorten om mee te beginnen.
Biologie
Tien soorten met één naam: het T. caespitum-complex
Een groot deel van de 20e eeuw heette bijna elke kleine, donkere Tetramorium in Europa T. caespitum, of hooguit T. impurum. In 2006 combineerden Schlick-Steiner en haar team mitochondriaal DNA, de morfometrie van de werksters, de genitaliën van de mannetjes en de koolwaterstoffen van de cuticula, de «geur» van elke mier, en vonden ze zeven verschillende lijnen. In dat werk werd ook het neotype van T. caespitum aangewezen, het exemplaar dat vandaag de naam van Linnaeus vastlegt: een werkster die in 2000 aan de westkust van Zweden werd verzameld.
Het definitieve werk kwam in 2017: Wagner en collega's onderzochten meer dan 1.400 nesten uit 31 landen met zes methoden tegelijk, van genetica tot de vorm van de vleugels van de koninginnen. Het resultaat: tien Europese soorten in het complex, T. alpestre, T. breviscapus, T. caespitum, T. caucasicum, T. fusciclava, T. hungaricum, T. immigrans, T. impurum, T. indocile en T. staerckei, waarvan twee nieuw voor de wetenschap. Ze noemden het, terecht, «Licht aan het eind van de tunnel».
In 2018 verklaarde hetzelfde team het als een geval van morfologische crypsis: soorten die afzonderlijk evolueren zonder dat hun vorm nauwelijks verandert. De naaste verwant van T. caespitum is T. hungaricum; T. immigrans zit op een andere tak. Praktisch gevolg: met het blote oog zijn ze niet te onderscheiden, ook niet op een foto; je moet meten onder de microscoop of een genetische analyse doen.
«Pavement ant»? De verwarring met T. immigrans
In het Engels is pavement ant, «stoepmier», de naam van de Tetramorium die op de stoepen van Noord-Amerikaanse steden leeft. Decennialang werd ze T. caespitum genoemd, maar de genetica toonde aan dat het T. immigrans is, een soort uit het complex die waarschijnlijk uit de Kaukasus komt en met de mens is meegereisd. Daarom gaat een groot deel van wat in Amerika over «T. caespitum» is gepubliceerd eigenlijk over T. immigrans. In Groot-Brittannië en Fennoscandinavië daarentegen leeft alleen T. caespitum, dus de klassieke studies van de Engelse heidevelden gaan wel over onze soort. In deze gids geven we aan wanneer een gegeven van een andere soort uit het complex komt.
Nog een verduidelijking, omdat we in de winkel twee vergelijkbare «stoepmieren» hebben. Tetramorium semilaeve is niet dezelfde soort en hoort zelfs niet bij het T. caespitum-complex: ze maakt deel uit van haar eigen, meer mediterrane soortengroep. Ze delen de volksnaam en de levenswijze, maar het zijn verschillende mieren.
De algemeenste en veelzijdigste van het complex
Van de tien Europese soorten is T. caespitum de algemeenste in het grootste deel van Europa en de minst veeleisende wat habitat betreft. Ze leeft op het hele continent, tot 63° noorderbreedte, en in de Kaukasus; in Scandinavië en Finland reikt ze tot ongeveer 62° 50′ N, en ook op het Iberisch schiereiland komt ze voor. Ze bewoont graslanden, weiden, heide, droge graslanden, wijngaarden, braakliggend land, taluds, steenvelden, grindgroeven, rivieroevers en open dennen- en eikenbossen; en in steden parken, stoepen en bermen.
Wat al die plekken gemeen hebben, is de zon: het complex mijdt dichte bossen. Wagner en collega's berekenden de gemiddelde luchttemperatuur van mei tot augustus op de vindplaatsen van elke soort. Op de 465 van T. caespitum was het gemiddelde 16,1 °C, met uitersten van 7,9 en 21,1 °C. Het is een matig warmteminnende soort: meer warmteminnend dan T. alpestre, die van het hooggebergte (8,6 °C), maar minder dan T. immigrans (19,9 °C).
Dat merk je in het veld. In Zuidoost-Frankrijk, waar ze samenleven en zelfs kruisen, domineert T. immigrans in de meest verharde omgevingen, echte hitte-eilanden, terwijl ze naar het koelere noorden toe verdwijnt en plaats maakt voor T. caespitum. En op de heidevelden in Zuid-Engeland volgde de productie van koninginnen, mannetjes en werksters van T. caespitum zeven jaar lang nauwgezet de zonnestraling van elk jaar.
Bouwster van heuveltjes en liefhebster van warme grond
T. caespitum nestelt in de grond, onder stenen en, zelden, in dood hout. Haar bouwwijze is flexibeler dan die van haar verwanten en heeft een eigen handtekening: volgens Wagner en collega's is ze de enige soort van het complex die aardheuveltjes van meer dan 10 cm opwerpt. Die kleine vulkaantjes van fijne aarde, vooral op zandgronden, zijn vaak de beste aanwijzing om haar nesten te vinden.
Daaronder zoekt het nest de warmte op. Op de Engelse heide zagen Brian en zijn collega's dat de kolonies hun broedkamers onder de zonnigste grond legden en het broed van koninginnen en mannetjes onder de leisteenplaten brachten die zij op de grond hadden gelegd. Platte stenen zijn haar natuurlijke kachel.
En de bodem moet goed draineren. Elmes verplaatste kolonies naar slecht gedraineerde heidestukken: na de natte winter kwamen ze sterk verzwakt tevoorschijn en werden ze uiteindelijk weggevaagd door hun buren, Lasius niger. Zijn verklaring: zonder droge kamers bederft de zadenvoorraad. Dat passen we toe in het formicarium (zie «Temperatuur en vochtigheid»).
Zadenvoorraden en vermalende kaken
Ze is geen pure oogstmier zoals Messor, maar omnivoor en gedeeltelijk granivoor: in de lente en zomer jaagt ze op kleine geleedpotigen en eet ze kadavers, en verzamelt ze honingdauw van bladluizen op planten en wortels; aan het eind van de zomer en in de herfst sleept ze zaden van kruiden en grassen aan en bewaart ze die in droge kamers, als voorraad voor de winter.
In de lente, wanneer er nog weinig prooien zijn, kauwen de werksters die zaden fijn om de larven te voeden, zoals Brian en zijn collega's zagen. Daar is kracht voor nodig: twee Poolse onderzoekers beschreven bij haar werksters kaken en kopspieren die «uiterst krachtig» zijn.
Verkensters die groepen gidsen: gedeeld leiderschap
Wanneer een werkster van T. caespitum voedsel vindt, laat ze niet alleen een chemisch spoor achter. Eerst keert ze terug naar het nest en gaat ze opnieuw op pad als leider, met een klein groepje nestgenoten in haar kielzog naar de vondst. Pas daarna, wanneer het spoor versterkt is, volgt de massale rekrutering, met colonnes werksters die zelfstandig het feromoon volgen.
De Belgische onderzoekers Collignon en Detrain onderzochten het in detail. Bij geconcentreerde suiker vertrokken meer groepen, met twee keer zoveel werksters, die twee keer zo snel aankwamen als bij verdunde suiker; en een doorgesneden meelworm, met de hemolymfe binnen bereik, mobiliseerde sneller en meer werksters dan een hele. De leiders passen de rekrutering aan de kwaliteit van de vondst aan, en zo kiest de kolonie de beste bron: een minderheid stuurt de beslissingen van allemaal. Wel raakt tot de helft van de volgers onderweg de weg kwijt, en zonder leider valt de groep uiteen. Leg een druppel nectar in het foerageergebied en je ziet het: eerst komen kleine groepjes en daarna de colonne.
Een territorium gemarkeerd met parfum
De werksters markeren bovendien het terrein dat ze verkennen met een feromoon uit de klier van Dufour, in het achterlijf. De markering houdt 3 tot 6 minuten aan en is soortspecifiek, niet koloniespecifiek: ze trekt elke werkster van T. caespitum aan en maakt haar agressiever tegenover mieren van andere soorten die ze op dat terrein tegenkomt. In België en Duitsland gedragen T. caespitum en haar verwant T. impurum zich als directe rivalen.
De lenteoorlogen
Zie je in de lente op een stoep of een pad een donkere vlek van honderden of duizenden mieren die nergens heen lijken te gaan, dan kijk je naar een van de beroemde veldslagen van de Tetramorium-soorten uit het complex. Twee naburige kolonies treffen elkaar op de grens van hun territoria: de werksters grijpen elkaar in paren met de kaken vast, duwen, slepen, laten los en beginnen opnieuw. Bijna nooit steken ze of rijten ze de tegenstander uiteen.
De best gemeten cijfers zijn van T. immigrans in Noord-Amerika: uitgelokte veldslagen duurden gemiddeld zo'n 44 minuten, tussen 25 en 88, met weinig doden, van tientallen tot een honderdtal, op duizenden deelnemers. Niemand weet nog wat ze uitlokt of wat ze beslechten; een hypothese, geopperd bij een andere soort uit de groep, is dat ze strijden om de warmste stukjes grond, de beste om koninginnen en mannetjes te kweken.
Met andere soorten is er geen ritueel dat telt: Brian en zijn collega's zagen ze in rijen oprukken, barricades van aarde tegen de tegenstander duwen en na het veroveren van het voedsel vaak doorstoten tot het vijandelijke nest. De les voor de kweker: ze zijn erg territoriaal, en kolonies voeg je niet samen.
Kolonies van duizenden en een koningin met meerdere mannetjes
Het zijn grote kolonies voor zo'n klein miertje. Op de heidevelden in Zuid-Engeland schatten Brian en zijn collega's gemiddelden van 7.800 tot 14.000 werksters, met kolonies van 1.400 tot 31.000 werksters. En hun investering in voortplanting is verbazingwekkend: aan het begin van de zomer kon het broed van koninginnen en mannetjes 43-53% van de massa van de kolonie uitmaken, met goede en slechte jaren die elkaar afwisselden.
Elke kolonie heeft één enkele koningin, gepaard met meerdere mannetjes: in een genetische studie in Frankrijk gemiddeld 2,4, tegenover 1,7 bij T. immigrans. Dezelfde studie vond hybride kolonies tussen de twee soorten, met hybride koninginnen maar geen enkel hybride mannetje. In het lab kunnen meerdere koninginnen samen een kolonie stichten en sneller groeien, maar na een jaar blijft er maar één over. Bij Antomas voegen we geen koninginnen samen.
Bruidsvluchten in juni en juli
De larven waaruit koninginnen en mannetjes komen, ontwikkelen zich in de winter, en in de lente stort de kolonie zich op hen. Volgens de gegevens van Wagner en collega's zitten de volwassen geslachtsdieren gemiddeld rond 25 juni in het nest, met waarnemingen van eind mei tot half augustus. De rechtstreeks waargenomen vluchten waren op 14 en 15 juni, die laatste halverwege de ochtend, en op 30 juni, vroeg in de ochtend. Collingwood situeert ze eind juni en in juli in Scandinavië.
De koninginnen zijn veel groter dan de werksters, vol reserves, en stichten hun kolonie alleen en ingesloten: de koloniestichting is claustraal. In de natuur is het een heel kwetsbare fase: Brian en zijn collega's zagen in tien jaar opvolging van hun heideveld niet één nieuwe kolonie verschijnen.
Gastheer van sociale parasieten
Een mier die zo talrijk is, is ook een bron voor anderen. T. caespitum is een natuurlijke gastheer van sociale parasieten, mieren die op kosten van haar kolonies leven. In de revisie van 2017 worden er twee in haar nesten vermeld:
- Anergates atratulus, een extreme parasiet die geen werksters heeft: haar koningin nestelt zich in een Tetramorium-kolonie en de gastheerwerksters kweken alleen nog haar koninginnen en mannetjes.
- Strongylognathus testaceus, met sabelvormige kaken, die samenleeft met de gastheerkoningin en de productie van geslachtsdieren van de kolonie inpikt. We hebben haar in de winkel: Strongylognathus testaceus.
En ze concurreren met elkaar: in gemengde labkolonies tolereerden de werksters van T. caespitum de ingebrachte Anergates-koninginnen, maar die van S. testaceus doodden ze. Volgens genetische studies is sociaal parasitisme in deze tribus meer dan eens ontstaan. Voor jouw kolonie is het geen enkel risico: in een gesloten formicarium komen geen parasieten binnen.
Grootte en morfologie
Een kleine, robuuste Myrmicinae, met monomorfe werksters (allemaal even groot, zonder soldaten) en een in verhouding enorme koningin. Dit zijn haar kenmerken:
- Werkster. Donkerbruin tot zwartachtig, soms iets lichter, met lichtere poten en antennen. Kop en thorax zijn bedekt met regelmatige lengtestrepen, die haar onder de loep een «gestreept» uiterlijk geven. Heel korte doorns op het propodeum, het achterste deel van de thorax. Een taille met twee knopen, de petiolus en de postpetiolus, zoals bij alle Myrmicinae.
- Kop. Iets langer dan breed, met eerder kleine ogen. Bij Iberische populaties worden de strepen op de kop soms onderbroken door gladde, glanzende zones (Wagner en collega's).
- Een kenmerk van het complex. Onder de kop, net achter de mond, hebben minstens enkele werksters van elk nest lange haren die als een «c» gebogen, gekruld of gegolfd zijn. Het is een van de herkenningstekens van het T. caespitum-complex.
- Koningin. Zwartbruin, met lichtere aanhangsels en kaken, veel groter dan de werkster en met een bredere petiolus en postpetiolus.
- Mannetje. Met een kop die veel smaller is dan de thorax en heel grote ogen.
- Angel. Die heeft ze, zoals elke Myrmicinae, maar ze is zo klein dat het voor de kweker geen enkel probleem is.
- Naakte poppen, zonder cocon, zoals bij alle Myrmicinae.
En hoe onderscheid je haar van haar verwanten in het complex? Met het blote oog lukt dat niet: Wagner en collega's maten onder de microscoop een twintigtal kenmerken van elke werkster, en hun morfometrische sleutel determineert meer dan 97% van de nesten. Wat je in je kolonie wel ziet, zijn de kenmerken van het geslacht: een gestreepte kop en thorax, twee knopen in de taille en een enorme koningin naast haar werksters.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 2,5-4 mm
- Koningin: 6-8 mm
- Mannetje: 5,5-7 mm
- Kopgrootte-index van de werksters: gemiddeld 761 µm (591-867 µm), groter dan bij de meeste soorten van het complex
De lengtes zijn van Collingwood (1979), op basis van materiaal uit Scandinavië, waar alleen T. caespitum leeft. De kopgrootte-index, die lengte en breedte van de kop combineert, is van Wagner en collega's (2017). De koningin kan twee keer zo groot zijn als een grote werkster: het is een van de opvallendste groottecontrasten onder de gewone Europese mieren.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Bij Antomas beschouwen we haar als een van de beste soorten om mee te beginnen. Ze is sterk, eet van alles, verdraagt kleine fouten in temperatuur en vochtigheid goed, en zodra de kolonie op gang komt, groeit ze snel. In de hobby heeft ze dezelfde reputatie: Europese kwekers raden haar vaak aan als eerste kolonie.
Ze vraagt alleen een goede ontsnappingsbarrière, omdat haar werksters piepklein zijn, en haar winterdiapauze. In ruil daarvoor geeft ze bijna constante activiteit en, met de jaren, een kolonie van duizenden werksters.
Aanbevolen parameters
- Nesttemperatuur: 20-25 °C in het actieve seizoen.
- Warme plek: optioneel, tot zo'n 28 °C aan één uiteinde, zodat de kolonie kiest waar ze het broed legt.
- Vochtigheid: plaatselijk, met een vochtig deel van het nest en een droger deel; het foerageergebied droog.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het volstaat om ze een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: 4-5 maanden, van november tot maart, bij 5-10 °C (zie «Diapauze»).
- Ontsnappingsbarrière: paraffineolie en een goed sluitend deksel.
Nest en aanbevolen formicarium
Bij Antomas raden we aan te beginnen met een Qbik Wild One P 1C van Anthouse: een compact formicarium van gips, dat vocht goed vasthoudt en waarbij je maar een deel vochtig kunt maken. Dat is wat een kolonie van 20-30 werksters van een kleine soort nodig heeft: kleine kamers, duisternis voor het broed en een vochtige zone zonder de rest te doorweken.
Wanneer de kolonie groeit, is de volgende stap de Qbik Wild Duo P 2C: een vochtigere kamer voor het broed en een drogere voor poppen en zaden.
Breid uit wanneer je veel werksters in het foerageergebied ziet zonder plaats binnen, maar niet eerder: in een te groot nest worden de overtollige kamers afvalhopen. Maak de opstelling zo af:
- Plaatselijke vochtigheid: maak maar een deel van het nest vochtig, zodat er altijd een droger deel overblijft.
- Droog foerageergebied, met wat fijn zand of aarde in een hoek en een platte steen, waar ze dol op zijn.
- Altijd water beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten.
- Een klein drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, nooit in watten (zie «Voeding»).
- Barrière van paraffineolie en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
Temperatuur en vochtigheid
In de natuur beginnen de Tetramorium-soorten van het complex te foerageren wanneer de bodem warmer is dan zo'n 10 °C, zijn ze het actiefst tussen 20 en 25 °C en trekken ze zich terug rond 36 °C (gemeten bij T. immigrans). T. caespitum is iets minder warmteminnend, dus 20-25 °C in het nest is een comfortabel bereik, met een warmere plek aan één uiteinde voor het broed. Gebruik je warmte, laat die dan zacht zijn, aan een zijkant en met een thermostaat.
Bij vochtigheid is de sleutel de gradiënt. Ze leven in goed gedraineerde bodems en, zoals we zagen bij het experiment van Elmes, een doorweekte bodem kan een kolonie ten onder doen gaan. Kwekers van het complex die Moss en collega's citeren, vertellen dat ze gedijen met eieren en larven in de vochtige zone en poppen en zaden in de droge: precies wat een plaatselijk bevochtigd gipsnest mogelijk maakt. Maak nooit het hele nest nat (condens, schimmel, mijten), maar laat het ook niet volledig uitdrogen: klein broed droogt meteen uit.
Voeding
Suikerhoudende vloeistoffen. In de natuur drinken ze honingdauw van bladluizen, en in het formicarium stellen ze suiker op prijs. Wissel de suikers af: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse aan, 4-5 keer per week, en 1-2 keer per week een andere suikerhoudende vloeistof of nectar. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd in een drinkbakje en nooit in watten aan, want watten beschimmelen en bederven de vloeistof snel. Gebruik een klein traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt.
Eiwit: veel en klein. Het is de motor van de groei, en het is de filosofie van Antomas: doe je dagelijks onderhoud en haal je de resten weg, dan is overvoeren beter, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en talrijker. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel, want voedsel dat overblijft brengt schimmel en mijten mee. Voor zulke kleine werksters: kleine prooien of prooien in stukjes:
- Thermobia domestica, een kleine prooi, perfect voor jonge kolonies.
- De springstaarten, Sinella curviseta, een piepkleine levende prooi, op maat van een Tetramorium.
- Kleine krekels en meelwormen, in stukjes of pas gedood. Snijd de meelworm open: met de hemolymfe binnen bereik rekruteren ze sneller en in grotere groepen.
- Vliegen en Drosophila, in stukjes voor kleine kolonies.
Wissel het soort insect van week tot week af, zodat ze niet altijd hetzelfde eten, en koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden behandeld zijn, kunnen de kolonie doden.
Zaden, als aanvulling. Bied af en toe een paar kleine zaden aan (grassen, kanariezaad, gierst), vooral aan het eind van de zomer en in de herfst, wanneer ze in de natuur hun voorraad aanleggen. Sommige kwekers vertellen dat hun kolonies dol zijn op stukjes zonnebloempit; andere dat ze de zaden nauwelijks aanraken. Nooit als basis van het menu, en haal ze weg als ze beschimmelen.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied.
Koloniestichting en groei
Je kolonie komt al gesticht aan: een koningin met 20-30 werksters en broed. Je slaat de kwetsbaarste fase over, de claustrale koloniestichting, waarin de koningin, alleen en ingesloten, haar eerste werksters grootbrengt met haar eigen reserves.
- Vanaf het begin voedsel. Met 20-30 werksters is er al wie het voedsel ophaalt en de larven voedt.
- Het tempo. Kwekers van het complex spreken van iets meer dan een maand van ei tot werkster bij warmte; met veel eiwit kan de kolonie in één seizoen meerdere keren zo groot worden.
- Gevleugelden. In gevangenschap kunnen kolonies van het complex vanaf hun tweede jaar koninginnen en mannetjes voortbrengen (kwekers geciteerd door Moss en collega's): een teken van een gezonde kolonie. Laat ze niet vrij.
- Eén koningin. Voeg geen koninginnen, werksters of broed uit andere nesten toe: ze zouden worden aangevallen.
Aankomst en verhuizing
Laat je kolonie na ontvangst rusten op een rustige, donkere plek, op 20-25 °C, en controleer of ze water heeft. Om haar naar het formicarium over te brengen, doen we het bij Antomas door uitschudden: we openen de bak in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en schudden de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit, waarbij we achterblijvers helpen met een zacht penseel. Vier tips:
- Zet alles vooraf klaar: het formicarium in elkaar gezet, met de olie-barrière en de waterbuis.
- Werk boven een dienblad: ze zijn zo klein dat je ze meteen uit het oog verliest.
- Controleer of de koningin eruit is: ze is groot en makkelijk te zien, maar zorg dat ze niet in de bak achterblijft.
- Rustig aan: na het uitschudden brengen de werksters het broed naar het nest. Houd het nest donker zodat ze het meteen innemen.
Verhuis je de kolonie ooit naar een ander formicarium, gebruik dan dezelfde methode.
Diapauze
T. caespitum leeft in streken met een echt koude winter, en haar jaarcyclus is sterk uitgesproken: de kolonie legt in de herfst zaden aan, de larven van koninginnen en mannetjes overwinteren in het nest en in de lente komt alles weer op gang. Bij Antomas raden we de diapauze van een Europese mier aan: 4-5 maanden, van november tot maart, bij 5-10 °C.
- Laat de temperatuur geleidelijk dalen, over een of twee weken, en laat ze aan het eind op dezelfde manier weer stijgen.
- Ga niet onder zo'n 5 °C: het is helemaal niet nodig om in de buurt van vorst te komen.
- Tijdens de diapauze: altijd water, een droge zone in het nest, weinig of geen suikerhoudende vloeistof en geen eiwit. Stoor de kolonie zo weinig mogelijk.
- Geef aan het eind weer eiwit zodra je activiteit en broed ziet. Een paar zaden aan het begin van het seizoen bootsen haar lentevoorraad na.
Waarom? Het geeft de koningin rust en houdt het natuurlijke ritme van de kolonie in stand. In dit complex ontwikkelen de larven van de toekomstige koninginnen zich in de winter en hebben ze mogelijk kou nodig. Met een zomergemiddelde van zo'n 16 °C op haar vindplaatsen hoort de winter bij haar leven.
Gedrag in gevangenschap
Actief en georganiseerd. Bij warmte is het foerageergebied bijna altijd levendig: ze vinden het voedsel meteen en rekruteren in groepjes en daarna in colonnes.
Voorraad en stilstand. Geef je ze zaden, dan bewaren ze die in een kamer, meestal de droogste. In de herfst neemt de activiteit af en legt de koningin minder: het teken dat ze om haar diapauze vraagt.
Kijk zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om ze hun donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, en ze met zachte hand te observeren, zo weinig mogelijk ingrijpend en stress veroorzakend. Met een loep zie je de strepen op hun kop en het verschil in grootte tussen de koningin en haar dochters.
Alarmsignalen:
- Broed dat stilstaat of verdwijnt midden in het seizoen: bijna altijd een tekort aan eiwit.
- Condens of schimmel: te veel vocht of vergeten resten.
- Beschimmelde zaden in het nest: de voorraadkamer is te vochtig.
- Een koningin die in de lente of zomer stopt met leggen: controleer de temperatuur, het voedsel en de vochtigheid.
- Veel werksters die stil in het foerageergebied zitten, zonder plaats binnen: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen en barrières
De werksters van T. caespitum zijn piepklein en glippen door elke kier. Ze zijn geen grote klimmers op gladde oppervlakken, maar je kunt er beter niet op vertrouwen: één kier of een vuile barrière is genoeg om ze te laten ontsnappen. Bij Antomas raden we aan:
- Een dunne, ononderbroken strook paraffineolie bovenaan de wanden van het foerageergebied. Vernieuw ze zodra er stof of resten op zitten: een vuile barrière is een brug.
- Een goed sluitend deksel, als tweede verdedigingslinie.
- Geen kieren: controleer de aansluitingen, stoppen en buizen. Waar een grote mier niet doorkomt, komt een Tetramorium wel door.
- Niets dat als brug dient in de buurt van de barrière: geen stenen of takjes tegen de wanden.
- Voorzichtig bij het openen: open niet meer dan nodig, werk rustig en sluit af als je klaar bent.
Hanteren en veiligheid
Voor de kweker zijn ze onschuldig. Ze hebben een angel, zoals alle Myrmicinae, maar ze zijn zo klein dat je hun steek nauwelijks voelt, als ze al door de huid komen. Hanteer ze met entomologisch gereedschap, zoals een zacht penseel, en niet met je handen: je plet of verliest ze heel makkelijk. Voeg geen verschillende kolonies samen. En hoewel ze Europees is, laat haar niet vrij: mieren van de ene populatie naar de andere verplaatsen verstoort de lokale populaties, en in dit complex zijn er soorten die samenleven en zelfs kruisen.
Wat je niet moet doen
- Het hele nest nat maken of laten doorweken, vooral in de winter: ze hebben een droge zone nodig.
- Het nest volledig laten uitdrogen: klein broed droogt uit.
- De kolonie overzetten naar een nest dat te groot is voor haar omvang.
- De suikerhoudende vloeistoffen in watten geven of laten opraken.
- Altijd hetzelfde insect geven, te grote prooien geven of resten niet opruimen.
- Het menu op zaden baseren, of beschimmelde zaden in het nest laten liggen.
- De diapauze overslaan, of ze abrupt doen.
- De ontsnappingsbarrière verwaarlozen: met zulke kleine werksters is een vuile barrière of een met gaten een zekere ontsnapping.
- Kolonies samenvoegen of koninginnen, werksters of broed uit andere nesten toevoegen.
- Ze met je handen hanteren of ze vrijlaten.
Wetenschappelijke bronnen
Deze gids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Tetramorium caespitum en haar soortencomplex, en op de ervaring van Antomas en andere kwekers. Naast de lijst hebben we werken zonder DOI gebruikt: de revisie van het complex door Wagner en collega's (2017, Myrmecological News 25: 95–129), de fauna van Collingwood (1979, Fauna Entomologica Scandinavica 8) en het werk van Seifert over de mieren van Midden-Europa. Belangrijkste referenties:
- Schlick-Steiner, B. C. et al. (2006). A multidisciplinary approach reveals cryptic diversity in Western Palearctic Tetramorium ants (Hymenoptera: Formicidae). Molecular Phylogenetics and Evolution 40: 259–273. doi:10.1016/j.ympev.2006.03.005
- Wagner, H. C. et al. (2018). Evolution of morphological crypsis in the Tetramorium caespitum ant species complex (Hymenoptera: Formicidae). Scientific Reports 8: 12547. doi:10.1038/s41598-018-30890-z
- Moss, A. D., Swallow, J. G. & Greene, M. J. (2022). Always under foot: Tetramorium immigrans (Hymenoptera: Formicidae), a review. Myrmecological News 32: 75–92. doi:10.25849/myrmecol.news_032:075
- Brian, M. V., Hibble, J. & Stradling, D. J. (1965). Ant pattern and density in a southern English heath. Journal of Animal Ecology 34: 545–555. doi:10.2307/2448
- Brian, M. V., Elmes, G. & Kelly, A. F. (1967). Populations of the ant Tetramorium caespitum Latreille. Journal of Animal Ecology 36: 337–342. doi:10.2307/2917
- Brian, M. V. & Elmes, G. W. (1974). Production by the ant Tetramorium caespitum in a southern English heath. Journal of Animal Ecology 43: 889–903. doi:10.2307/3542
- Elmes, G. W. (1971). An experimental study on the distribution of heathland ants. Journal of Animal Ecology 40: 495–499. doi:10.2307/3258
- Collignon, B. & Detrain, C. (2010). Distributed leadership and adaptive decision-making in the ant Tetramorium caespitum. Proceedings of the Royal Society B 277: 1267–1273. doi:10.1098/rspb.2009.1976
- Collignon, B. & Detrain, C. (2014). Accuracy of leadership and control of the audience in the pavement ant Tetramorium caespitum. Animal Behaviour 92: 159–165. doi:10.1016/j.anbehav.2014.03.026
- Cammaerts, M.-C. & Cammaerts, R. (2000). Foraging area marking in two related Tetramorium ant species (Hymenoptera: Formicidae). Journal of Insect Behavior 13: 679–698. doi:10.1023/A:1007891910530
- Cordonnier, M. et al. (2020). Effects of urbanization–climate interactions on range expansion in the invasive European pavement ant. Basic and Applied Ecology 44: 46–54. doi:10.1016/j.baae.2020.02.003
- Cordonnier, M. et al. (2020). Multiple mating in the context of interspecific hybridization between two Tetramorium ant species. Heredity 124: 675–684. doi:10.1038/s41437-020-0310-3
- Sanetra, M. & Buschinger, A. (2000). Phylogenetic relationships among social parasites and their hosts in the ant tribe Tetramoriini (Hymenoptera: Formicidae). European Journal of Entomology 97: 95–117. doi:10.14411/eje.2000.017
- Purkart, A. et al. (2022). Laboratory observations on Anergates atratulus (Schenck, 1852): mating behaviour, incorporation into host colonies, and competition with Strongylognathus testaceus (Schenck, 1852). Biologia 77: 125–135. doi:10.1007/s11756-021-00901-y
- Moeilijkheidsgraad
- Beginner

