Formica perpilosa
Een Formica uit de woestijn die water niet ontvlucht, maar juist opzoekt. Formica perpilosa trekt van plant tot plant door de woestijnen van het westen van Noord-Amerika, verdraagt tot 45 °C en bouwt haar steden bij beken en irrigatiekanalen, gehuld in een waas van witte haren over haar oranje met zwarte pantser. Haar grote werksters komen nooit naar buiten: zij zijn de voorraadhouders die het voedsel van de kolonie verdelen. Een vlinder trekt in haar nest om er veilig te verpoppen, en de acacia's die haar onderdak bieden, geven bijna twee keer zoveel zaden. Snel, strijdlustig en voor haar geslacht snelgroeiend: een rekruteringsspektakel bij elke druppel nectar. Stichtende koninginnen met broed. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Noord-Amerikaanse Formica uit de woestijnen van het westen die water niet ontvlucht, maar juist opzoekt: ze nestelt langs oevers, in rivierdalen en op bevloeide akkers. Snel, zeer actief en voor haar geslacht opvallend snelgroeiend. Stichtende koninginnen met broed, met claustrale koloniestichting. Gipsnest Qbik Wild met plaatselijke vochtigheid en een droog foerageergebied, 24-28 °C met een gradiënt, volop suiker en veel eiwit. Diapauze van ongeveer 3 maanden (december-februari) bij 7-11 °C. Ze klimmen goed: een goed onderhouden ontsnappingsbarrière van minerale olie.
Formica perpilosa Wheeler, 1913 is een Formica uit het westen van Noord-Amerika met een gewoonte die in haar geslacht zeldzaam is: ze leeft in de woestijn, maar vlak bij het water. Ze nestelt aan de oevers van beken, in rivierdalen en op bevloeide akkers, van de hoogvlaktes van Utah en Colorado tot in het noorden van Mexico, bijna altijd aan de voet van een struik of een boom. Ze is tweekleurig, met een oranje kop en borststuk en een zwarte gaster, en is bedekt met lange, zilverwitte haren waaraan ze haar naam dankt: perpilosa, «de zeer harige».
Het is ook een van de best bestudeerde Formica-soorten van de Noord-Amerikaanse woestijnen. Haar temperatuurgrenzen zijn gemeten, elk gebaar van haar werksters is genoteerd en er is ontdekt dat een vlinder haar nest binnengaat om te verpoppen, dat acacia's met een mierennest aan de voet bijna twee keer zoveel zaden geven en dat ze in sommige wijngaarden een plaag is geworden. In deze verzorgingsgids scheiden we wat de wetenschap heeft vastgelegd, wat kwekers doen en wat wij bij Antomas aanraden.
Biologie
«De zeer harige»: naam en geschiedenis
Perpilosa combineert het Latijnse voorvoegsel per-, dat versterkt, en pilosa, «harig»: «zeer harig». De Amerikaanse myrmecoloog William Morton Wheeler, die haar beschreef, wees op lange, rechtopstaande, zilverwitte haren op de kop, het borststuk, de petiolus, de gaster en de voorste coxae. Met een loep en goed licht lijkt een werkster in een witte stralenkrans gehuld boven het oranje en het zwart.
Wheeler maakte haar in 1902 bekend als een gewone variëteit van een andere Formica, in een Mexicaans wetenschappelijk tijdschrift, en in zijn grote revisie van het geslacht, uit 1913, behandelde hij haar al als aparte soort: vandaar de formule Formica perpilosa Wheeler, 1913. In die tijd was het de enige Formica die hij uit Mexico kende, en dan nog alleen van de hoogvlakte. En haar typelocatie, de plek waar het materiaal van de beschrijving vandaan komt, ligt niet in een hete woestijn, maar in Colorado.
Ze lijkt een slavenmaker, maar sticht alleen
Vanwege de inkeping in de clypeus van de koningin (de plaat die het voorste deel van de kop bedekt) werd ze jarenlang ingedeeld in de groep van F. sanguinea, die van de slavenmakende Formica-soorten. Tegenwoordig wordt ze tot de neogagates-groep gerekend, al lijkt ze niet nauw verwant aan de andere soorten daarvan. Wheeler vond geen enkele aanwijzing voor sociaal parasitisme of broedroof, en in de wijngaarden van Californië werd vastgesteld dat nieuwe kolonies door één enkele koningin worden gesticht, zonder hulp van een andere soort. Daarin lijkt ze op de Europese Formica-soorten uit onze winkel, Formica rufibarbis en Formica gerardi, en niet op die van de F. rufa-groep, waarvan de koninginnen een vreemd nest moeten binnendringen om te kunnen beginnen.
Een woestijn-Formica die bij het water leeft
Ze bewoont een enorme strook van het westen van Noord-Amerika: van Idaho en Wyoming tot Texas en Californië, met de meeste waarnemingen in Arizona, Utah en New Mexico, en in Mexico reikt ze tot Chihuahua, Coahuila, Sonora en Baja California. Ze leeft zowel in de lage, hete dalen van de Sonorawoestijn als in de Chihuahuawoestijn en op de koude hoogvlaktes van het binnenland.
Verrassend is hoe ze leeft. Wheeler schreef al dat ze vooral de bevloeide akkers en rivierdalen van de woestijnen in het zuidwesten bewoont, dat ze vrij volkrijke kolonies vormt rond de wortels van struiken en bomen en dat hij haar nooit onder stenen vond. De ingangen zijn kleine kratertjes of lage heuveltjes aan de voet van de plant. In het zuidoosten van Arizona is ze nauw verbonden met Acacia constricta (tegenwoordig ook Vachellia constricta genoemd), een acacia met extraflorale nectariën, klieren die buiten de bloem nectar afgeven; in de Chihuahuawoestijn met de mesquitebosjes en het losse zand. Altijd zoekt ze het vochtigste plekje van het landschap op: de schaduw, de rand van een droge rivierbedding en zelfs het talud van een weg.
Voor het kweken is dit het kernidee: woestijnklimaat, maar een nest met vocht (zie «Plaatselijke vochtigheid: een oase in het nest»).
45 °C boven en 5 °C onder: eten in de takken
Een onderzoek uit 1974 in de Chihuahuawoestijn vergeleek haar met een buursoort, de schimmelkwekende mier Trachymyrmex smithi neomexicanus. Die bleef binnen bij zeer droge lucht of bij een bodem van meer dan 50 °C; F. perpilosa daarentegen foerageerde zonder zich veel van het een of het ander aan te trekken. Haar truc zit in de planten: ze zoekt voedsel op de grond en op de struiken, waar ze nectar en honingdauw likt, kleine insecten vangt en dode exemplaren verzamelt, in de schaduw van de takken. Haar weerstand tegen uitdroging is niet uitzonderlijk; haar voordeel is dat ze waterverlies verdraagt en het weer aanvult met de suikerhoudende vloeistoffen die ze verzamelt.
Hetzelfde onderzoek mat haar kritische temperaturen, waarbij ze haar coördinatie verliest: 45,2 °C als maximum en 5,2 °C als minimum, tegenover 36,7 °C en 9,7 °C bij Trachymyrmex. Die 45,2 °C is een laboratoriumgrens, geen kweektemperatuur. De 5,2 °C geeft daarentegen richting aan de diapauze: bij 7-11 °C blijft de kolonie dicht bij haar activiteitsgrens, zonder eronder te zakken (zie «Diapauze: drie maanden milde kou»).
Grote werksters als uitdeelsters: 6,6% die nooit naar buiten gaat
In mei 1975 verzamelde de myrmecoloog Bert Hölldobler stichtende koninginnen in het zuidoosten van Arizona. Eén daarvan leverde een laboratoriumkolonie op van zo'n 450 werksters, die de Braziliaanse myrmecoloog C. R. F. Brandão 18 uur lang observeerde, verdeeld over vier weken, waarbij hij één voor één 2.809 handelingen noteerde. Hij verdeelde de werksters in drie groepen naar de breedte van de kop, en de grote, slechts 30, 6,6% van de kolonie, bleken heel bijzonder:
- Bijna de helft van hun handelingen, 48,6%, bestond uit het opbraken van voedsel voor hun nestgenoten.
- Ze werden nooit gezien terwijl ze foerageerden, groeven of iets droegen.
- Ze verdedigden het nest niet, zelfs niet toen er een Novomessor cockerelli binnendrong, een grote woestijnmier, en de rest van de kolonie uitrukte om haar aan te vallen.
- Hun repertoire was minimaal: zo'n 11 gedragingen, tegenover 29 bij de kleine en 36 bij de middelgrote werksters.
Brandão stelde voor dat ze een trofische subkaste vormen en dat ze een eerste evolutionaire stap zouden kunnen zijn in de richting van de repleten van de honingpotmieren, zoals Myrmecocystus mexicanus uit onze winkel. Maar het zijn geen repleten: ze hangen niet aan het plafond en zwellen niet op als druiven. Ze zijn de voorraadbeheerders van de kolonie.
De rest van de taakverdeling is net zo duidelijk. De kleine werksters doen bijna al het werk van foerageren, graven en dragen, 35,5% van hun handelingen. De middelgrote, de talrijkste, zijn de kinderverzorgsters: de zorg voor het broed beslaat 24,8% van hun activiteit, bijna het dubbele van bij de andere twee groepen. En dat alles in een werksterkaste die nauwelijks polymorf is: weinig verschillen in bouw en veel in beroep.
Van 35 naar 262 in een uur: de kracht van het spoor
Brandão liet de kolonie een week zonder eten en zette honing aan het einde van een bruggetje van stokjes. Een uur lang haalde hij elke werkster weg die bij de honing aankwam, zodat er geen enkele terug kon om de anderen te waarschuwen: er kwamen er 35. In een ander uur, waarin hij de ontdeksters wel liet terugkeren, kwamen er 262. De terugkerende werksters wreven met het puntje van de gaster over het bruggetje en lieten waarschijnlijk een chemisch spoor achter. In de wijngaarden van Californië speelde het meeste foerageren en rekruteren zich af op minder dan 6,39 m van het nest. Thuis zie je het meteen: een druppel nectar in het foerageergebied en in korte tijd een rij werksters.
De vlinder die in het mierennest verpopt
Haar verbazingwekkendste relatie is die met een kleine blauwe vlinder uit de familie van de Lycaenidae, Hemiargus isola (tegenwoordig Echinargus isola), waarvan de rupsen de mieren aantrekken met afscheidingen en signalen en in ruil daarvoor hun bescherming krijgen. In het zuidoosten van Arizona ontdekte de ecologe Diane Wagner dat de rupsen die door F. perpilosa werden verzorgd uit de acacia afdaalden en de gangen van de mier binnengingen om te verpoppen. De andere deden dat in spleten in de grond, onder de schors of tussen de bladeren. En het loonde:
- Ze besteedden 67% minder tijd aan het zoeken naar een schuilplaats.
- Poppen in kamers die met een nest verbonden waren, verdwenen 's nachts 4 tot 5 keer minder vaak dan die in kamers zonder verbinding.
- Ze verloren niet meer gewicht dan de andere: mieren aantrekken is voor hen «goedkoop».
Het slot is spannend: in het veld kwamen de pas uitgekomen vlinders zonder een schrammetje uit het nest, maar in het laboratorium, een paar minuten met de mieren opgesloten, werden ze aangevallen. De gastvrijheid van de kolonie heeft een grens.
Acacia's met twee keer zoveel zaden
Ook voor de acacia loont het. Wagner vergeleek exemplaren van A. constricta met een nest van F. perpilosa aan de voet met andere zonder nest: de eerste produceerden gemiddeld 1,9 keer meer zaden, bijna het dubbele, en de bodem van de mierennesten was rijker aan voedingsstoffen. Jaren later bestudeerde ze samen met E. F. Nicklen acacia's die met mieren samenleven: de soorten die hun nectar bezoeken, nestelden dichter bij de planten dan je op grond van toeval zou verwachten, er verschenen meer nieuwe nesten wanneer er nectar werd toegevoegd en de acacia's namen stikstof op uit de mierennesten. Dat werk draait niet om F. perpilosa, maar schetst een sluitende ruil: nectar in ruil voor mest.
De wijnluis die haar tot een plaag maakte
In de wijngaarden verandert het verhaal: in de laatste decennia is ze een kostbare plaag geworden van tafeldruiven in de Coachella Valley, in Californië, en in Sonora, in Mexico. De nuance is belangrijk: het is een inheemse mier, die de wijnstok zelf niet beschadigt. Het probleem is haar partner.
Zoals zoveel mieren verzorgt ze sapzuigende insecten in ruil voor hun honingdauw: in de natuur boomcicaden van het geslacht Pubilia en andere halfvleugeligen; in de wijngaarden de wijnstokwolluis, Planococcus ficus, in Californië een exoot, van mediterrane oorsprong en ook een plaag in de Spaanse wijngaarden. Haar honingdauw bevuilt de trossen en verzwakt bij grote aantastingen de stok. De mier nestelt aan de voet van de stokken en verdedigt de wolluizen tegen hun predatoren en sluipwespen, boven en onder de grond. Waar de mier met lokaas werd uitgeschakeld, overleefden de wolluizen op de stam en de wortels niet.
En ze rukt snel op: ze koloniseerde een wijngaard waar ze nog niet voorkwam en tastte in anderhalf jaar 9% van de stokken aan, en in september bezette ze 16 tot 22% van de stokken in wijngaarden van 5, 20 en 30 jaar oud. Een bevloeide wijngaard midden in de woestijn is precies het habitat dat Wheeler beschreef, de «bevloeide akkers». De plaag ontstaat uit een heel specifieke combinatie: een inheemse mier, een ingevoerde wolluis en een bevloeide monocultuur.
Tegen de katoenbolsnuitkever
Haar landbouwgeschiedenis was niet altijd slecht. Wheeler vertelde in 1913 dat de Mexicaanse natuuronderzoeker Herrera, naar alle waarschijnlijkheid de bioloog Alfonso L. Herrera, haar waarde had aangetoond als verdelger van de katoenbolsnuitkever, Anthonomus grandis, een snuitkever die uitgroeide tot een van de ergste plagen van de Amerikaanse landbouw. Aan het begin van de 20e eeuw werd ze bestudeerd als bondgenoot van de boeren; een eeuw later als plaag van de wijngaarden.
Eén koningin, meerdere nesten en zomervluchten
De kolonies hebben één enkele koningin, maar niet altijd één enkel nest: in de wijngaarden werd vastgesteld dat ze seizoensgebonden polydoom is, met satellietnesten tijdens het actieve seizoen. Dat is geen polygynie: er is één moeder en meerdere seizoenswoningen. Het zijn volkrijke kolonies: in de Chihuahuawoestijn werden per kolonie tussen 2.000 en 3.500 foeragerende werksters geschat, de werksters die binnen blijven niet meegerekend.
In de Coachella Valley vindt de bruidsvlucht begin augustus en in de eerste helft van september plaats; in Arizona zijn stichtende koninginnen in mei verzameld, en over haar hele verspreidingsgebied schieten de waarnemingen omhoog van juni tot augustus en verdwijnen ze bijna in december en januari. Na de vlucht werpt de koningin haar vleugels af en sticht ze alleen, op claustrale wijze: ze gaat niet naar buiten om te eten en brengt haar eerste werksters groot met haar eigen reserves. In een kweekdagboek op een Noord-Amerikaans forum proefde de koningin pas van de honing op de dag dat haar eerste twee werksters uitkwamen.
Mierenzuur: wapen, ontsmettingsmiddel en dressing
Zoals alle Formicinae heeft ze geen angel: haar wapen is mierenzuur, dat ze uitstoot via het acidoporus, een klein mondstukje aan het puntje van de gaster. Wheeler beschreef haar al als een «zeer actieve en agressieve» mier. In 2020 werd bij Camponotus floridanus en andere Formicinae aangetoond dat ze bovendien hun eigen gif inslikken wanneer ze zich poetsen: zo houden ze de krop zuur, de «sociale maag» waarin ze het voedsel bewaren dat ze uitdelen, en filteren ze de microben eruit. Bij een soort met voorraadbeheerders is dat heel logisch. En een praktisch detail: kwekers vertellen dat ze zuur op het eiwitvoer spuit, zelfs op dode prooien, en dat dat de opstelling vervuilt. Een dun laagje zand in het foerageergebied neemt het op.
Grootte en morfologie
Het is een middelgrote Formica, tweekleurig, glanzend en zeer harig, met werksters van iets verschillende grootte binnen de kolonie en zonder angel.
- Kleur volgens Wheeler. Geelachtig rood, met een zwarte gaster. Bij de kleine werksters zijn de achterkant van de kop en de rugzijde van het borststuk donkerder, roodbruin tot bruin. Dit varieert tussen populaties.
- Kleur van onze kolonies. De koningin heeft een oranje-amberkleurige kop en mesosoma (het borststuk) en een glanzend zwarte gaster. De werksters zijn oranje, met een iets donkerdere kop en een zwarte gaster.
- Beharing. Lange, rechtopstaande, zilverwitte haren op de kop, het borststuk, de petiolus, de gaster en de voorste coxae: haar meest kenmerkende eigenschap.
- Kop en oppervlak. Lichaam en poten glanzend. Clypeus met een kiel, stevige antennes en kleine ogen.
- Clypeus. Bij de werkster met een bijna altijd afgeronde rand; bij de koningin met een brede, ondiepe inkeping.
- Petiolus. Smal en wigvormig.
- Koningin. Zoals de werkster, met donkere vlekken op de kop en het borststuk. Kleurloze vleugels met bruine aders.
- Mannetje. Zwart en mat, met grijze beharing, gele poten en berookte vleugels.
Kleur alleen is niet genoeg om haar te determineren: in haar regio leven andere, vergelijkbare tweekleurige Formica-soorten, en op fora worden ze vaak verward. Ze verraadt zich door de overvloedige witte beharing en de inkeping in de clypeus, die bij de koninginnen het duidelijkst is. Zoals bij alle Formica spinnen de larven een cocon voordat ze verpoppen, en de pas uitgekomen werksters zijn bleek en worden geleidelijk donkerder.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 3-5,5 mm
- Koningin: 7,5-9 mm
- Mannetje: 7-8 mm
- Kopbreedte van de werksters: klein, tot 1,0 mm; middelgroot, 1,0-1,4 mm; groot, meer dan 1,4 mm
De lengtes zijn die uit de beschrijving van Wheeler (1913). De groepen naar kopbreedte zijn die van Brandão (1978), die ze zelf willekeurig noemde: ze dienen om gedrag te vergelijken, het zijn geen drie gescheiden kasten.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Sommige Noord-Amerikaanse kwekers vinden haar geschikt om mee te beginnen, en dat is begrijpelijk: ze eet van alles, rekruteert snel en groeit snel voor een Formica. Bij Antomas geven we haar een 3/5, om vier redenen:
- Vocht in de juiste mate: geen droog en geen doorweekt nest, maar plaatselijke vochtigheid (zie «Plaatselijke vochtigheid: een oase in het nest»).
- Warmte en gradiënt: bij kamertemperatuur ontwikkelt ze zich nauwelijks.
- Snelle, klimmende werksters met zuur: schrikachtig in het begin en agressief wanneer de kolonie groeit (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Een echt koude diapauze: ongeveer 3 maanden bij 7-11 °C.
En ze is het meer dan waard. Het is een Formica die je in Europa zelden ziet, prachtig door het contrast tussen oranje en zwart en door haar stralenkrans van witte haren, met een spectaculaire rekrutering en voorraadbeheerders die je in het nest zelf kunt observeren. Goed gevoed kan ze in haar eerste jaar groeien van een handjevol werksters tot enkele honderden.
Aanbevolen waarden
- Temperatuur in het nest: 24-28 °C in het actieve seizoen, met een gradiënt: één kant op 29-30 °C en een koelere kant op 22-24 °C. Over dit bereik zijn kwekers het eens; zonder warmte groeit ze nauwelijks.
- Warmte: een verwarmingskabel of -mat met thermostaat, aan een zijkant of onder een deel van het nest, nooit onder het waterreservoir.
- Vochtigheid: plaatselijk: één deel van het nest vochtig en stabiel, de rest droger en geventileerd. Het foerageergebied droog.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het volstaat om het nest donker te houden en het foerageergebied licht, met een normale dag-nachtcyclus.
- Diapauze: ongeveer 3 maanden, van december tot februari, bij 7-11 °C (zie «Diapauze: drie maanden milde kou»).
Plaatselijke vochtigheid: een oase in het nest
In de natuur kiest ze de vochtige plekken in een droog landschap: de oever van een beek, een bevloeide akker, de wortels van een acacia. In het formicarium moet je haar hetzelfde geven: een vochtig en stabiel hoekje, waar de kolonie het broed naartoe kan brengen, en drogere, geventileerde kamers in de rest.
- Niet droog en niet doorweekt: als het nest helemaal uitdroogt, lijdt het broed; als het helemaal nat wordt, krijg je condens, schimmel en mijten.
- Laat haar kiezen: de plek waar ze het broed neerlegt, is de beste leidraad om vocht en warmte bij te stellen.
- Een snufje fijn, schoon zand in een hoekje helpt de larven hun cocon te spinnen. Het is niet nodig om het nest met substraat te vullen.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we de Qbik Wild-reeks van Anthouse aan: gipsnesten, die het vocht goed vasthouden, en modulair, zodat ze meegroeien met de kolonie door modules aan te koppelen.
1. Om te beginnen: Qbik Wild One P 1C. Een kleine gipsmodule van ongeveer 6,8 × 6,8 cm en 5 cm hoog, met een centraal vochtpunt dat je met water bijvult. Het is precies de juiste maat voor de koningin en haar eerste tientallen werksters: de kolonie neemt hem helemaal in gebruik en verdedigt hem goed.
2. Om te groeien: Qbik Wild Duo P 2C Hybrid. Dubbel zo groot, met een onderste reservoir dat vocht geeft door verdamping, zonder dat het water de kamers raakt, en een drinkbuis aan de zijkant. Het is de handigste manier om de plaatselijke, stabiele vochtigheid te handhaven die deze soort nodig heeft. Als je verwarmt, doe dat dan aan een zijkant en nooit onder het reservoir.
Breid uit wanneer broed en werksters zich in het foerageergebied beginnen op te hopen; tot die tijd is een krap nest beter, want kamers die niet gebruikt worden, raken vol resten. De polydomie uit de wijngaarden betekent niet dat je meerdere nesten moet opzetten: het volstaat om modules toe te voegen. Maak de opstelling compleet met een droog en ruim foerageergebied (een dun laagje zand, een platte steen en een takje, uit de buurt van de barrière), de ontsnappingsbarrière van minerale olie en een goed sluitend deksel, de waterbuis en een drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, nooit op watten.
Koloniestichting: koningin met broed, stap voor stap
Bij Antomas verkopen we stichtende koninginnen met broed: koninginnen die hun kolonie al in een reageerbuis zijn begonnen, met hun broed en, afhankelijk van de optie, met hun eerste werkster.
- Buis, duisternis en milde warmte. Houd de buis zoals hij aankomt, met het waterreservoir achter de watten, op een donkere en rustige plek, bij 25-27 °C. Als je verwarmt, doe dat dan onder de droge helft van de buis en nooit bij het reservoir: dat veroorzaakt condens en kan de buis laten overstromen.
- Water. Controleer of de watten nog vochtig zijn en of er nog water is. Raakt het op of wordt de buis erg vuil, verhuis haar dan door overkieperen naar een nieuwe.
- Weinig verstoring. Een gestreste Formica-koningin of een koningin met eiwittekort kan een deel van het broed opeten.
- Voer vanaf het begin. Zodra de eerste werkster in de buis is, bied je twee of drie keer per week een stukje insect aan en een druppeltje suikerhoudende vloeistof op een stukje aluminiumfolie, nooit op de watten, die gaan schimmelen en het reservoir bederven. Haal de resten de volgende dag weg. De larven groeien in een paar dagen: met eiwit is te veel beter dan te weinig.
- Geduld, maar niet te veel. Met warmte en goed voer rekenen kwekers op zo'n 4-7 weken van ei tot werkster. De eerste werksters zijn klein, de volgende worden steeds groter.
Wanneer verhuis je haar naar het nest? Je hoeft niet lang te wachten: met een paar werksters kan ze al naar de Qbik Wild One P 1C, die klein is en op haar formaat is afgestemd. En eerder als de buis te klein wordt, vuil wordt of zonder water komt te zitten.
Aankomst en verhuizing
Laat je koningin na ontvangst tot rust komen op een rustige, donkere plek, bij 24-27 °C, en controleer of er water in de buis zit. Om haar te verhuizen doen wij het bij Antomas door overkieperen: je opent de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en kiepert de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig uit, waarbij je de achterblijvers helpt met een zacht penseeltje. Zorg dat het nest vooraf klaarstaat, met zijn vocht en de oliebarrière aangebracht; werk boven een dienblad, want ze zijn erg snel, en houd het broedgedeelte donker zodat ze het meteen innemen. Bij een grote kolonie is de methode dezelfde, maar met een pas vernieuwde barrière: met honderden nerveuze werksters is dit het moment met het grootste risico op ontsnappingen.
Voeding
Volop suiker. In de natuur leeft ze voor een groot deel van nectar en van de honingdauw van de halfvleugeligen die ze verzorgt, en ze houdt werksters die zich bijna alleen bezighouden met het uitdelen van vloeistoffen. Varieer de suikers: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse aan, 4-5 keer per week, en 1-2 keer per week een andere suikerhoudende vloeistof of nectar. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd in een drinkbakje aan en nooit op watten, die gaan schimmelen en de vloeistof snel bederven: liever een traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt. Vermijd pure honing, die te dik is; als je honing gebruikt, verdun die dan.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, raden we bij Antomas aan om overvloedig te voeren: de kolonie begrijpt dat ze middelen genoeg heeft en kweekt sneller en meer broed op. Kun je niet vaak schoonmaken, overdrijf dan niet, want wat overblijft rot en brengt schimmel en mijten. Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet altijd hetzelfde eten:
- Thermobia domestica, een kleine prooi, perfect voor de koningin met haar eerste werksters en voor jonge kolonies.
- Drosophila en kleine vliegjes, die kwekers tot hun favorieten rekenen.
- Kakkerlakken Blaptica dubia, klein of in stukjes, nog een van hun favorieten.
- Krekels en meelwormen, in stukjes voor kleine kolonies.
Jonge kolonies krijgen het voer liever in stukjes of pas gedood; grote kolonies jagen goed op kleine levende prooien. Koop de insecten bij een betrouwbare leverancier, nooit in het wild gevangen, en geef ze geen wolluizen of aangetaste planten om hun natuurlijke dieet na te bootsen. Haal de resten weg na zo'n 16-24 uur: omdat ze zuur op het eiwitvoer spuiten, bederft het sneller. Ter referentie: de kolonie van Brandão groeide op een kunstmatig dieet, water met honing drie keer per week en een wekelijkse portie kakkerlakken. Dat is een minimumschema; met vaker eiwit groeit ze sneller. En water, altijd, in de buis met watten in het foerageergebied, ook al heeft het nest zijn eigen vocht.
Groei: wat je kunt verwachten
Voor een Formica groeit ze snel, al lopen de tempo's die kwekers noemen uiteen. Een Noord-Amerikaanse winkel spreekt van meer dan 300 werksters in minder dan 6 maanden en meer dan 1.000 in het tweede jaar. Een kweekdagboek op een forum, met verwarming via een kabel, is bescheidener: 13 werksters zo'n vijf weken nadat de eerste uitkwamen, 23 na tweeënhalve maand en zo'n 150-200 na een jaar. De kolonie van Brandão telde ongeveer 450 werksters toen ze werd onderzocht. Het verschil zit in de warmte en vooral in het eiwit: de eerste maanden gaan langzaam, en vanaf een paar tientallen werksters vermenigvuldigt het foerageren zich en versnelt de groei.
Diapauze: drie maanden milde kou
In de natuur is er een duidelijke winterstop. Zelfs in de warme dalen van Californië waren de nesten alleen actief van begin februari tot half oktober, en over haar hele verspreidingsgebied verdwijnen de waarnemingen bijna in december en januari. Haar klimaat varieert van woestijndalen zonder echte winter, met een gemiddelde januaritemperatuur van zo'n 15 °C, tot de uitlopers van het gebergte en de hoogvlakte, met januarigemiddelden rond 5 °C en nachtvorst, en de hoogvlaktes van Utah, Colorado, Wyoming en Idaho, met koude winters.
Bij Antomas raden we een diapauze aan van ongeveer 3 maanden, van december tot februari, bij 7-11 °C. Dat doen de kwekers die haar houden: sommigen koelen haar 6-10 weken af tot 7-11 °C en anderen ongeveer 3 maanden tot zo'n 9 °C. De waarden van 14-17 °C die rondgaan, passen alleen bij de populaties uit de warmste dalen.
- Bereid haar in de herfst voor: voer haar goed en verlaag de warmte, zodra de eileg en het foerageren afnemen, geleidelijk over een of twee weken.
- Tussen 7 en 11 °C: een koele kamer of een wijnklimaatkast volstaat. Houd haar niet lang onder 7 °C: haar kritische minimum is 5,2 °C.
- Water en wat suiker: haar stofwisseling vertraagt, maar stopt niet. Eiwit weinig of niets.
- Normale beweging: een kweker die haar rond 9 °C hield, merkte dat zijn werksters vrij actief bleven. Geen reden tot ongerustheid.
- Geleidelijk ontwaken: verhoog in maart de temperatuur langzaam en begin weer met eiwit zodra er activiteit en broed is.
Gedrag in gevangenschap
Schrikachtig in het begin, agressief als ze groeien. Jonge kolonies rennen weg om het broed te verstoppen wanneer het nest wordt geopend; grote kolonies stormen massaal naar buiten om het te verdedigen met beten en zuur. Na verloop van tijd raken ze allemaal gewend aan je aanwezigheid.
Een taakverdeling die je ziet. De kleine werksters foerageren en de grote blijven binnen om voedsel uit te delen: met een loep zie je een voorraadbeheerder die verschillende nestgenoten van mond tot mond voert. En wanneer een verkenster voedsel ontdekt, laat de rij rekruten niet lang op zich wachten.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om het nest donker te houden en het foerageergebied licht, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrijpen en stress.
Alarmsignalen:
- Broed dat buiten de diapauze stagneert: bijna altijd een tekort aan eiwit of warmte.
- Al het broed op een hoop bij het water en de rest van het nest kurkdroog: te weinig vocht.
- Condens of schimmel: te veel vocht of vergeten resten.
- Een stichtende koningin die het broed opeet: te veel verstoring of te weinig eiwit.
- Werksters en broed die zich ophopen in het foerageergebied: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen en barrières
Formica-soorten klimmen goed, ook over glas en plastic, en F. perpilosa heeft daarbij nog zeer snelle en nerveuze werksters. Bij Antomas raden we een goed onderhouden ontsnappingsbarrière van minerale olie aan:
- Een dunne, doorlopende strook minerale olie bovenaan de wanden van het foerageergebied. Controleer haar elke week en vernieuw haar wanneer er stof, zand of resten op zitten.
- Zand weg van de wanden: korrels die aan de barrière plakken, vormen bruggen.
- Een goed sluitend deksel als tweede verdedigingslinie, zonder kieren bij aansluitingen, stoppen of buizen.
- Niets wat als brug kan dienen: geen takken of stenen die vlak bij de barrière tegen de wand leunen.
- Voorzichtig bij het openen: open niet verder dan nodig, werk rustig en sluit zodra je klaar bent.
Hantering en veiligheid
Ze steken niet, want ze hebben geen angel, maar ze bijten en spuiten mierenzuur, dat prikt op een gevoelige huid of in een klein wondje. Niets om je zorgen over te maken als je rustig werkt. Hanteer ze met entomologisch gereedschap, zoals een zacht penseeltje of een lange pincet, nooit met je handen, en houd je gezicht op afstand bij het openen. Voeg geen koninginnen samen: volgens kwekers gaan stichtende koninginnen die een buis delen meestal vechten wanneer de werksters uitkomen. Meng ook geen kolonies. Het is een exotische soort in Europa en mag in geen geval worden vrijgelaten; bovendien komt de wijnstokwolluis waarmee ze in Californië samenspant, ook in de Spaanse wijngaarden voor.
Wat je niet moet doen
- Haar in een volledig droog nest houden: ze heeft een vochtige zone nodig.
- Het hele nest nat maken: vocht alleen in een deel.
- Haar houden zonder warmte of zonder gradiënt.
- Verwarmen onder het waterreservoir of ernaast.
- De diapauze overslaan, haar te warm laten verlopen of lange tijd onder 7 °C gaan.
- Te weinig eiwit geven wanneer er larven zijn, of altijd hetzelfde insect geven.
- De suikerhoudende vloeistoffen op watten aanbieden, pure honing gebruiken of ze laten opraken.
- Voedselresten langer dan een dag laten liggen.
- De barrière verwaarlozen of zand tegen de wanden laten liggen.
- Koninginnen of verschillende kolonies samenvoegen.
- Ze wilde insecten, wolluizen of aangetaste planten geven.
- Ze met je handen hanteren of ze vrijlaten.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Formica perpilosa en haar onderfamilie, de verspreidingsgegevens en klimaatdata van haar leefgebied, en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Wheeler, W. M. (1913). A revision of the ants of the genus Formica (Linné) Mayr. Bulletin of the Museum of Comparative Zoology 53: 379–565. archive.org/details/biostor-21207
- Schumacher, A. & Whitford, W. G. (1974). The foraging ecology of two species of Chihuahuan desert ants: Formica perpilosa and Trachyrmyrmex smithi neomexicanus (Hymenoptera: Formicidae). Insectes Sociaux 21: 317–330. doi:10.1007/BF02226923
- Whitford, W. G., Kay, C. A. & Schumacher, A. M. (1975). Water loss in Chihuahuan desert ants. Physiological Zoology 48: 390–397. doi:10.1086/physzool.48.4.30155664
- Brandão, C. R. F. (1978). Division of labor within the worker caste of Formica perpilosa Wheeler (Hymenoptera: Formicidae). Psyche 85: 229–237. doi:10.1155/1978/10958
- Wagner, D. (1995). Pupation site choice of a North American lycaenid butterfly: the benefits of entering ant nests. Ecological Entomology 20: 384–392. doi:10.1111/j.1365-2311.1995.tb00472.x
- Wagner, D. (1997). The influence of ant nests on Acacia seed production, herbivory and soil nutrients. Journal of Ecology 85: 83–93. doi:10.2307/2960629
- Wagner, D. & Nicklen, E. F. (2010). Ant nest location, soil nutrients and nutrient uptake by ant-associated plants: does extrafloral nectar attract ant nests and thereby enhance plant nutrition? Journal of Ecology 98: 614–624. doi:10.1111/j.1365-2745.2010.01640.x
- Tollerup, K., Rust, M. K. & Klotz, J. H. (2007). Formica perpilosa, an emerging pest in vineyards. Journal of Agricultural and Urban Entomology 24: 147–158. doi:10.3954/1523-5475-24.3.147
- Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld

