Cataglyphis bicolor
De mier die de wetenschap leerde navigeren. Met Cataglyphis bicolor werd ontdekt dat een mier de weg naar huis kan vinden door de zon en het gepolariseerde licht van de hemel te lezen, zonder één feromoonspoor. Als heerseres van de steppen van Noord-Afrika gaat ze jagen als de bodem gloeit, verdraagt ze tot 55 °C, meer nog dan haar zilveren nicht uit de Sahara, en rent ze een halve meter per seconde. Als aaseter en mierenjager trekt ze alleen op pad, en haar foerageerders leven op het randje: zo'n zes dagen daarbuiten, met een brein dat groeit terwijl ze de weg leren. Voor ervaren mierenhouders: warmte, ruimte en veel eiwit. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
De mier waarmee de wetenschap begon te ontcijferen hoe een insect zich oriënteert: ze leest de zon en het gepolariseerde licht, houdt het in het laboratorium uit tot 55,1 °C en rent met een halve meter per seconde door de steppen van Noord-Afrika. Kolonies met koningin. Gipsnest Qbik Wild met wat vocht, een droog foerageergebied met een warmtepunt van ongeveer 35 °C, substraat in en buiten het nest, veel eiwit en altijd suiker beschikbaar. Diapauze van 4-6 maanden, met de kern op 14-18 °C. Ontsnappingsbarrière van minerale olie uit voorzorg.
Cataglyphis bicolor (Fabricius, 1793) is een van de beroemdste mieren van de wetenschap, al kennen weinig mensen haar bij naam. Met haar begon eind jaren zestig een van de grote avonturen van de gedragsbiologie: uitzoeken hoe een mier die alleen foerageert, zonder feromoonsporen, tientallen meters van haar nest wegloopt en in een rechte lijn naar huis terugkeert. Het kompas van gepolariseerd licht, het systematische zoeken en de neuronen die de hemel «lezen» werden voor een groot deel met haar werksters ontdekt.
De naam «Sahara» die vaak aan deze soort wordt gekoppeld, verdient meteen een kanttekening: het is geen duinmier. Ze leeft in de steppen, de struikgebieden en de oases van Noord-Afrika, tussen de Middellandse Zeekust en de poorten van de grote woestijn. Ze is verwant aan Cataglyphis bombycina, waarvan we je de verzorgingsgids aanraden om het geslacht te leren kennen. Hier vertellen we wat C. bicolor uniek maakt, en we maken daarbij onderscheid tussen wat bij de soort is gedocumenteerd, wat bij haar verwanten is aangetoond, de praktijk van andere kwekers en de ervaring van Antomas.
Biologie
Twee kleuren en een naam uit 1793
De Deense natuuronderzoeker Johan Christian Fabricius beschreef haar in 1793 als Formica bicolor. Het epitheton komt uit het Latijn en betekent «tweekleurig», en dat past perfect: kop en borststuk roodachtig en een zwarte gaster. Ze geeft haar naam aan de bicolor-groep, een reeks roodzwarte soorten die zo op elkaar lijken dat de indeling van Donat Agosti (1990) vooral berust op de genitaliën van de mannetjes, omdat de kenmerken van de werksters overlappen.
In 2005 splitsten Knaden en collega’s de Tunesische «bicolor» in drie soorten uit aangrenzende gebieden: C. bicolor, C. viatica en C. savignyi. Het mitochondriaal DNA onderscheidt C. savignyi, maar maakt geen verschil tussen C. bicolor en C. viatica; microsatellieten tonen daarentegen aan dat ze zich niet kruisen waar ze samen voorkomen. Daarom hebben we het in deze verzorgingsgids soms over de groep en niet alleen over de soort: het zijn zussen met een zeer vergelijkbare biologie.
Van de Sahara alleen de naam: steppen, struikgebieden en oases
Haar natuurlijke verspreidingsgebied is Noord-Afrika, vooral de Maghreb: Tunesië, Algerije en Marokko. Bijna al haar gepubliceerde biologie komt uit Tunesië en van de Algerijnse kust. Meldingen uit het Nabije Oosten, de Sahel of Zuidoost-Europa gaan meestal over andere soorten uit de groep, die daarentegen ontbreekt op het Iberisch Schiereiland, waar andere Cataglyphis-soorten leven, zoals Cataglyphis velox.
Het opvallendst is waar ze niet leeft: volgens Agosti ontbreekt de bicolor-groep in de echte woestijnen. C. bicolor is een mier van steppen en lage struikgebieden, akkerranden, verstoorde terreinen, kustwetlands, eilandjes voor de Algerijnse kust en oases aan de rand van de Sahara: open, zonnige landschappen met wat vegetatie, waar ze onder de grond nestelt. Het klimaat is mediterraan of semi-aride, met hete, droge zomers en winters die aan de kust mild zijn en in de hoge steppen van het binnenland koel, met nachtvorst. Er is een echte winter, en in de koude maanden daalt de activiteit sterk of valt ze stil: dat is de basis van haar diapauze.
Haar grote moderne vijand is de ploeg. In een gebied in Tunesië dat door Knaden en Wehner werd bestudeerd, liet het in cultuur brengen van de grond het aantal nesten dalen van 27 naar 4.
De heerseres van het bevloeide struikgewas
In een groot deel van Tunesië deelt ze haar gebied met haar zustersoort C. savignyi. Hoe verdelen twee bijna identieke mieren het terrein? Dietrich en Wehner bestudeerden dat in 2003 aan de hand van de vegetatie rond 113 nesten, en het antwoord is een schoolvoorbeeld van asymmetrische concurrentie: waar ze samenleven, neemt C. bicolor de plantenpercelen die meer water nodig hebben, zoals bevloeide zones die rijker zijn aan voedsel, en verdringt ze C. savignyi naar de droge steppe. Bij lokaas en in het laboratorium domineert ze haar zustersoort, en haar foerageersters maken kortere tochten. Waar elk van beide alleen leeft, bezetten ze elk willekeurig microhabitat.
1969: de mier die de wetenschap leerde navigeren
In 1969 publiceerden de zoöloog Rüdiger Wehner en zijn collega R. Menzel in Science een artikel van drie pagina’s: «Homing in the ant Cataglyphis bicolor», over de terugkeer naar het nest van de mier Cataglyphis bicolor. Het was het startpunt van meer dan een halve eeuw onderzoek door de groep die Wehner later aan de Universiteit van Zürich leidde, en die van Cataglyphis hét grote model maakte voor het onderzoek naar de navigatie van insecten.
Ze ontdekten dat de foerageersters zich op herkenningspunten in het landschap richten zolang die in zicht zijn, en dat ze terugvallen op de zon als die ontbreken. En dat niet alle werksters gelijk zijn: de graafsters hebben een slechter visueel geheugen dan de foerageersters, de foerageersters behoren tot de grootste klasse, en grote en kleine werksters reageerden verschillend op de streeppatronen die men hun voorhield.
Later nam C. fortis, uit de Tunesische zoutvlakten, het stokje over, waarschijnlijk vanwege haar vlakke landschap vrijwel zonder herkenningspunten, ideaal om «blinde» navigatie te bestuderen. Daarom is het goed de ontdekkingen uit elkaar te houden. De padintegratie, het optellen van richtingen en afstanden om op elk moment te weten waar het nest ligt, zoals het gegist bestek van zeevaarders, is vooral bij C. fortis onderzocht. En de beroemde stappenteller, het bewijs dat ze de afstand meten door stappen te tellen met werksters die «steltjes» kregen, werd in 2006 uitgevoerd met C. fortis, haar verwant. Wat wel met C. bicolor is ontdekt, lees je in de twee volgende paragrafen.
Een hemel die zij ziet en wij niet
Om de zon als kompas te gebruiken, moet je weten waar ze staat, ook als er een wolk voor zit. Cataglyphis-mieren lossen dat op met gepolariseerd licht: het licht van de hemel trilt in richtingen die een geordend patroon rond de zon vormen, onzichtbaar voor ons, dat haar positie verraadt zelfs als er maar een stukje blauwe lucht te zien is. In 1973 onderzochten Duelli en Wehner met C. bicolor welke kleuren licht de mier gebruikt om dat patroon te lezen, en later onderzoek plaatste het in het ultraviolet.
De sensor zit in het bovenste deel van de facetogen, een strook gespecialiseerde facetten die naar de hemel kijkt: het dorsale randgebied. In het jaar 2000 registreerde Thomas Labhart in de optische kwab van C. bicolor de POL-neuronen, die reageren op de polarisatierichting en hun ultraviolette input uit die strook ontvangen: een circuit dat speciaal dient om de hemel te lezen. En er is meer. In 1985 toonden Fent en Wehner bij Cataglyphis, met onderzoek aan C. bicolor, aan dat ook de drie ocelli, de enkelvoudige ogen boven op de kop, werken als kompas voor gepolariseerd licht. Thuis, zonder open hemel, steunen ze vooral op wat ze om zich heen zien, maar al die uitrusting dragen ze in hun kop.
Methodisch verdwalen: het systematische zoeken
Hoe nauwkeurig haar kompas ook is, een werkster die van 20 of 30 meter ver terugkomt, stapelt kleine fouten op en vindt niet altijd meteen de ingang, een gaatje van een paar millimeter. Dan dwaalt ze niet lukraak rond. Wehner en Srinivasan beschreven in 1981, bij Cataglyphis en met onderzoek aan C. bicolor, een systematisch zoekpatroon: lussen die steeds opnieuw vertrekken vanaf en terugkeren naar het punt waar het nest «zou moeten» liggen, steeds wijder. Over elkaar gelegd vormen haar trajecten een klok, met de grootste dichtheid waar ze de ingang vermoedt. Het is de efficiëntste strategie om iets te vinden waarvan je de positie met een foutmarge kent.
Hittebestendiger dan haar zilveren verwant
Haar zilverkleurige verwant uit de duinen staat bekend als de hittebestendigste mier, maar in het laboratorium doet C. bicolor het beter. In 1995 maten Gehring en Wehner in dezelfde studie de kritische maximumtemperatuur (CTmax), het punt waarop de mier de controle over haar bewegingen verliest: 55,1 °C bij C. bicolor en 53,6 °C bij C. bombycina. Haar werksters foerageren met een lichaamstemperatuur van meer dan 50 °C. Het is hetzelfde onderzoek naar vooraf aangemaakte hitteschokeiwitten waarover we vertellen in de verzorgingsgids van haar zilverkleurige verwant.
Waarom leeft dan juist de zilverkleurige soort in de heetste duinen? Omdat fysiologie maar een deel van het verhaal is: C. bombycina compenseert met haar reflecterende haren, haar snelheid en een tot op de minuut afgestemd tijdschema. C. bicolor heeft geen zilveren spiegels, maar wel een grotere thermische marge. Het is één studie, met een eigen methode, maar het gegeven verrast iedereen die de reputatie van haar verwant kent.
Een halve meter per seconde
In 2021 filmden Tross, Wolf en Pfeffer met hogesnelheidscamera’s werksters van C. bicolor uit een kuststeppe in Tunesië, om te zien of de maat ertoe doet bij het rennen. Dat doet ze:
- De kleine werksters, met een mesosoma van 2,4-3,5 mm, haalden 516 mm/s, zo’n 80 lichaamslengtes per seconde.
- De grote, met een mesosoma van 4-5 mm, kwamen tot 468 mm/s, zo’n 49 lichaamslengtes per seconde.
- Boven ongeveer 300 mm/s stabiliseert de pasfrequentie zich op zo’n 26 passen per seconde, en om sneller te gaan verlengen ze hun pas met zweeffasen, zonder één poot op de grond.
In dezelfde studie versnelde C. albicans door de frequentie op te voeren, tot zo’n 40 passen per seconde. C. bicolor wint niet op frequentie maar op paslengte: ze heeft lange poten en benut die.
Wegwerpfoerageersters: zes dagen buiten
Foerageerster zijn is het gevaarlijkste werk in de kolonie. In 1984 merkten P. en R. Schmid-Hempel werksters in het zuiden van Tunesië en volgden ze hun lot:
- Voordat ze naar buiten gaat, brengt elke werkster zo’n 4 weken in het nest door.
- Zodra ze begint te foerageren, daalt de gemerkte populatie met 16,4% per dag: na 4,2 dagen is de helft verdwenen, en de levensverwachting van een foerageerster is maar 6,1 dagen.
- De belangrijkste schuldigen zijn spinnen en roofvliegen (Asilidae).
In die korte tijd maken ze gemiddeld 3,7 tochten per dag. De kolonie werkt als een bedrijf met een roterend personeelsbestand: ze maakt onophoudelijk foerageersters aan omdat ze weet dat ze die zal verliezen, en de koningin en de jonge werksters stellen zich nooit bloot. Thuis zijn er geen spinnen of roofvliegen, maar dat er af en toe een oude werkster sterft, hoort bij hun normale cyclus.
Het vak leren
Een beginnende foerageerster weet nog niet alles als ze voor het eerst naar buiten gaat. In 2004 volgden Wehner, Meier en Zollikofer werksters van C. bicolor vanaf hun eerste tocht: met de ervaring worden hun tochten langer, tot gemiddeld zo’n 40 minuten, ze gaan tot zo’n 28 m van het nest, komen bij 70% van de tochten terug met een prooi en worden vooral trouw aan één richting. Al in 1984 had Paul Schmid-Hempel gezien dat elke foerageerster haar eigen sector en eigen zoekmethode heeft, en die tocht na tocht aanhoudt. Het zijn werksters met een eigen stijl.
Een brein dat groeit als ze de wereld in gaat
Dat leerproces zie je terug in de hersenen. In 2006 reconstrueerden Kühn-Bühlmann en Wehner in drie dimensies de paddenstoellichamen van werksters van C. bicolor, de centra in het insectenbrein die met leren en geheugen te maken hebben. Hun volume neemt sterk toe als de werkster begint te foerageren, vooral in de kraag (collar), het gebied dat de visuele informatie ontvangt, en veel meer dan de leeftijd verklaart: wat het in gang zet is de taakwisseling. Bovendien is de toename naar verhouding groter bij de kleine werksters, wat erop wijst dat er een minimale hersengrootte nodig is om te navigeren. Wanneer een werkster voor het eerst naar buiten gaat en landschappen begint te onthouden, reorganiseert haar brein zich om er ruimte voor te maken.
Aaseter en mierenjager
In de natuur eet ze vooral dode insecten. De foerageersters doorkruisen het terrein alleen, vinden dode of verzwakte geleedpotigen en komen terug met één stuk per tocht, vaak op de middaguren, wanneer de hitte andere insecten heeft gedood. De myrmecoloog Henri Cagniant beschrijft haar als een dagactieve predator die vooral dode insecten eet, vaak andere mieren, zoals Messor, Camponotus en andere Cataglyphis, plus rupsen, larven, kevers, kleine spinachtigen en zoete plantensappen. Analyses van resten in Algerije bevestigen dat:
- Op eilandjes en aan de kust van het noordoosten van Algerije stelden Henine-Maouche en collega’s vast dat meer dan 95% van de prooien insecten waren, en dat mieren de favoriete prooi waren, met frequenties van 52 tot 87%.
- In een kustwetland zagen Ouarab en Doumandji dat één enkele soort, de oogstmier Messor barbarus, 87% en 82,2% van de prooien van twee nesten uitmaakte, onder 60 prooisoorten van 1 tot 30 mm.
Maar tellen is niet alles: naar gewicht leverden die Messor amper 0,37% van de biomassa, terwijl één enkele loopkever, Ophonus, 9,36% leverde. Veel kleine prooien en af en toe een grote: een goede les voor de kweek.
Eén koningin, veel nesten
Een kolonie C. bicolor heeft meestal een moedernest, met de koningin, en meerdere satellietnesten in de buurt, zonder koningin, met werksters en broed: dat heet polydomie. Maar het blijft een monogyne kolonie, met één koningin. Dillier en Wehner, die jarenlang de kolonies van verschillende Tunesische Cataglyphis-soorten volgden, beschreven een landschap in beweging: nesten op zo’n 9 m van het buurnest, een dichtheid die zo’n 100 keer hoger ligt dan die van C. fortis, met zo’n 42 kg mieren per vierkante kilometer, en nesten die voortdurend veranderen: een derde verdwijnt binnen twee weken, en minder dan 5% zit het jaar daarop nog op dezelfde plek.
Volgens de gegevens van Schmid-Hempel, verzameld door Lenoir en collega’s, heeft een kolonie gemiddeld zo’n 2.600 werksters. Thuis hoef je de polydomie niet na te bootsen: een jonge kolonie leeft prima in één nest.
Reizende koninginnen
Nieuwe kolonies ontstaan door onafhankelijke koloniestichting na een bruidsvlucht, en de genen vertellen dat de koninginnen ver vliegen. Knaden en Wehner onderzochten het mitochondriaal DNA, dat alleen van moeders op dochters overgaat, bij 25 kolonies verspreid over 250 km in Tunesië: ze vonden 16 lijnen, zonder enige geografische structuur, en identieke lijnen op meer dan 180 km afstand. Haar buursoort C. mauritanica doet het omgekeerde: die plant zich voort door knopvorming (budding), en de onderzoekers zagen zo’n 20 werksters een nieuw nest graven op 30 m en daar te voet een koningin naartoe brengen.
Mannetjes en vrouwtjes uit hetzelfde nest vliegen meestal niet tegelijk uit, wat kruising met andere kolonies bevordert, en in het zuiden van haar verspreidingsgebied vinden de vluchten eerder plaats. Er is geen gepubliceerde kalender per maand, en evenmin is bekend met hoeveel mannetjes een koningin van C. bicolor paart; bij haar zustersoorten C. savignyi en C. viatica zijn dat er gemiddeld 5-9.
Dochters zonder vader: de thelytokie van de werksters
Bij de meeste mieren leveren weeswerksters die eieren leggen alleen mannetjes op. Bij C. bicolor niet. In 1990 zagen Dartigues en Lenoir dat werksters zonder koningin eieren legden waaruit vrouwtjes kwamen, zonder bevruchting: dat is thelytoke parthenogenese, naar het Grieks voor «die vrouwtjes voortbrengt». Binnen de bicolor-groep is dat ook bevestigd bij C. savignyi en C. viatica, terwijl andere soorten uit de groep het lijken te zijn kwijtgeraakt. Er is daarentegen niet aangetoond dat de koningin via parthenogenese koninginnen maakt, zoals bij andere Cataglyphis-soorten, en een kolonie zonder koningin is op lange termijn niet levensvatbaar.
Een parasiet in huis: Cataglyphis hannae
In 1994 beschreef Donat Agosti Cataglyphis hannae, een sociale parasiet die werd gevonden in nesten van C. bicolor in een oase in het zuiden van Tunesië, naast bevloeide akkers. Het is een inquiline: er zijn geen werksters van bekend, alleen koninginnen en mannetjes die in het nest van hun gastheer leven. In gevangenschap voerden de werksters van C. bicolor de geslachtsdieren van C. hannae zonder enige agressie, alsof ze familie waren. Sindsdien is ze nauwelijks nog teruggevonden.
Grootte en morfologie
Een slanke formicine, met lange poten en een lichaam dat hoog boven de grond staat, grote ogen en drie ocelli. Anders dan haar zilverkleurige verwant heeft ze geen soldaten: haar werksters variëren doorlopend in grootte, zonder aparte kasten.
- Kleur van onze kolonies. Kop en mesosoma (het borststuk) oranjerood, lange roodachtige poten en een zwartbruine gaster met lichte banden.
- Werksters in alle maten. Het mesosoma varieert van zo’n 2,4 mm bij de kleinste tot bijna 5 mm bij de grootste. De groten gaan foerageren; de kleinen blijven vooral in het nest om het broed te verzorgen.
- Kop. Fijn genetst, met grote facetogen, zoals past bij een visuele navigator.
- Poten. Lang; binnen het bicolor-complex dragen de achterscheenbenen een aanliggende beharing, van wit tot geel.
- Petiolus. Knoopvormig, bovenaan afgerond.
- Geen angel. Ze verdedigt zich door te bijten en met mierenzuur, dat ze uitstoot via de acidopore, aan de punt van de gaster.
- Koningin en mannetje. We hebben geen enkele gepubliceerde afmeting gevonden. Binnen de groep zijn de genitaliën van het mannetje de sleutel om de soorten te onderscheiden.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: mesosoma van 2,39-4,96 mm (Tross en collega’s, 2021).
- Werksters: kopbreedte gemiddeld 1,7 ± 0,4 mm (500 werksters uit Tunesië; Knaden en Wehner, 2006).
- Totale lengte van de werksters: niet gepubliceerd. Uit hun snelheden in lichaamslengtes per seconde volgt een lengte van zo’n 6,5 mm bij de kleine en zo’n 9,5 mm bij de grote werksters (eigen berekening).
- Koningin en mannetje: geen gepubliceerde afmetingen.
We zeggen het liever duidelijk: er bestaat geen enkele gepubliceerde wetenschappelijke afmeting van de koningin van C. bicolor, en de cijfers die rondgaan halen vaak soorten uit de groep door elkaar. Daarom geven we alleen die van de werksters.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Haar voeding heeft geen geheimen en haar karakter is goed te hanteren, maar het is geen mier om mee te beginnen: ze heeft een goed opgezette warmte nodig, met een warmtepunt in het foerageergebied en een gematigder nest; ze is razendsnel, dus je moet met een vaste methode werken bij het openen en schoonmaken; ze waardeert ruimte, omdat ze grote oppervlakken afpatrouilleert; en ze houdt een lange diapauze die je moet begrijpen. Kwekers zijn het niet met elkaar eens: het soortprofiel van het Duitse Ameisenforum raadt haar af voor beginners, en een kweker van hetzelfde forum, die twee jaar lang een kweekdagboek bijhield, beschreef haar als de makkelijkste soort die hij ooit had gehad, zolang de temperatuur maar klopte. Allebei is waar.
En het is de moeite meer dan waard. Je ziet live de mier waarmee de geschiedenis van de dierlijke navigatie is geschreven: roodzwarte werksters die een voor een naar buiten komen, op topsnelheid over het hete zand rennen, abrupt stilstaan om zich te oriënteren en in een rechte lijn met hun prooi naar het nest terugkeren.
Temperatuur en luchtvochtigheid
- Nest: 24-28 °C in het actieve seizoen, gematigd en stabiel, met wat vocht in één zone; nooit nat en zonder condens.
- Warmtepunt in het foerageergebied: ongeveer 35 °C, in slechts één deel van het foerageergebied. Elke warmtebron is goed, een verwarmingskabel of -mat eronder of een lamp erboven, altijd met thermostaat en met de temperatuur gemeten in het substraat. Nooit op het nest of op de hele opstelling.
- Foerageergebied: droog.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten.
- Licht: het nest donker of afgedekt; het foerageergebied met daglicht en een duidelijk dag-nachtritme.
- Diapauze: 4-6 maanden, met de kern van december tot februari op 14-18 °C (zie «Diapauze»).
Kwekers die haar hebben gehouden gebruikten een gradiënt van 25 tot 35 °C in het zand en zijn het erover eens: de werksters verzamelen zich bij de warmtepunten. Zonder warmte dooft de kolonie uit. Wat vocht betreft is weinig genoeg: een Duitse kweker zag dat zijn werksters de vochtige zone van het nest nauwelijks gebruikten en liever uit het drinkbakje dronken. Bij Antomas hebben we liever dat het nest altijd wat vocht bij de hand heeft, zonder dat het tot condens of schimmel komt.
Aanbevolen formicaria
Bij Antomas raden we een gipsnest aan uit de Qbik Wild-reeks van Anthouse, in de normale uitvoering: het gips houdt een milde vochtigheid in het nest vast terwijl het foerageergebied droog blijft. Om met onze kolonies te beginnen, de Qbik Wild One P 1C:
Om te groeien, wanneer de kolonie het nest vult, de Qbik Wild Duo P 2C:
- Substraat in en buiten het nest. Onmisbaar: in onze ervaring met het geslacht spinnen de larven zonder substraat hun cocon niet goed. Een dun laagje zand, of zand met minerale aarde, in de kamers en in het foerageergebied. Ze is een geboren graafster: in een kweekdagboek verhuisde de kolonie uit zichzelf naar een terrarium met aarde en bouwde ze kleine muurtjes van zand.
- Een ruim foerageergebied. Het profiel van het Ameisenforum vraagt minimaal zo’n 40 × 30 cm voor een kleine kolonie, en liever 80 × 40 cm, omdat ze «echte wandelaars» zijn. Voeg wat platte stenen of takjes toe als uitkijkposten.
- Water, drinkbakje en barrière: de waterbuis, een drinkbakje voor de suiker en een strook minerale olie bovenaan de wanden.
Breid uit wanneer het nest te klein wordt, niet eerder: in een te groot nest worden de overtollige kamers uiteindelijk afvalhopen.
Stichting en groei
Bij Antomas verkopen we kolonies met koningin, al met werksters: de beste manier om met een Cataglyphis te beginnen. In de natuur sticht ze onafhankelijk, maar niemand heeft onderzocht of de koningin strikt claustraal is, zonder naar buiten te gaan om te eten, of semi-claustraal, en winkels en kwekers spreken elkaar tegen. Wat wel duidelijk is: de kolonie heeft één koningin; voeg geen kolonies samen en voeg geen koninginnen toe.
Groeitempo. Er zijn geen wetenschappelijke gegevens over de ontwikkelingstijd. Het beste praktijkgegeven komt van de kweker van het Ameisenforum: hij kreeg eind van de winter een kolonie van zo’n 50-60 werksters met veel broed en had in de herfst meer dan 400 werksters, met in de zomer tot een honderdtal poppen tegelijk. Met warmte en veel eiwit groeit ze snel, en in de natuur telt een volwassen kolonie rond de 2.600 werksters.
Aankomst en verhuizing. Zet het formicarium vooraf klaar, met substraat, vocht en de barrière aangebracht. Bij Antomas plaatsen we haar door uitstorten: we openen de verpakking in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en storten de koningin, de werksters en het broed er voorzichtig in, waarbij we de achterblijvers met een penseel helpen. Werk boven een dienblad, met de verwarming een paar minuten van tevoren uitgeschakeld, want in de koelte bewegen ze trager, en houd het nest donker zodat ze het meteen betrekken. Als je ooit van formicarium wisselt, gebruik je dezelfde methode. De eerste dagen kan er wat uitval zijn: de Duitse kweker verloor na de aankomst enkele werksters, iets waarvan zijn leverancier hem al had gezegd dat het normaal was.
Voeding
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Ze is een aaseter en mierenjager, dus de basis zijn kleine dode insecten. In het begin kleine prooien, dood of in stukjes: Thermobia domestica, door haar formaat perfect voor kleine kolonies, vliegen, Drosophila of stukjes krekel en runner-kakkerlak. Als de kolonie groeit, vergroot je de prooi en pas je de staat ervan aan: meelwormen, hele krekels en kakkerlakken, half dood of net gedood. De kweker van het Ameisenforum zag zijn kolonie alles ontleden, van vliegen tot een wandelende tak van 15 cm.
Bij Antomas raden we insecten aan 4-5 keer per week, of vaker. Als je dagelijks onderhoud doet en de resten verwijdert, is het beter om ruim te voeren: de kolonie begrijpt dan dat er meer middelen zijn en groeit sneller en talrijker. Kun je niet vaak schoonmaken, doe het dan liever niet, want voedsel dat overblijft brengt schimmel en mijten. Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet steeds hetzelfde eten. Een trucje: leg de prooi in de gematigde zone, bij het warmtepunt, want daar zie je de meeste foerageersters.
Suiker, altijd beschikbaar. Hoewel ze vooral vleesetend is, neemt ze zoete vloeistoffen. Bij Antomas raden we een drinkbakje met suiker ad libitum aan. Wissel de suikers af: de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week en een andere suikerhoudende vloeistof of nectar 1-2 keer per week. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen, en bij een kweker accepteerden ze fruit, zoals kersen. Altijd in een drinkbakje, nooit op watten: watten gaan schimmelen en de vloeistof bederft snel. Gebruik een traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt.
Water: de reageerbuis met water en watten, altijd gevuld. En koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten uit het veld kunnen insecticiden of parasieten meebrengen.
Diapauze: een lange pauze
Ja, ze houdt diapauze. In haar verspreidingsgebied is er een winter, en de kweker van het Ameisenforum zag dat bij zijn kolonie: in oktober nam het broed af en kwamen er nog maar zo’n 20 werksters per dag naar buiten, tegenover 60-70 in de zomer. Veel gidsen spreken van 1-2 maanden bij 15-18 °C, maar in onze ervaring met het geslacht is de natuurlijke diapauze van deze Noord-Afrikaanse Cataglyphis-soorten flink langer, vergelijkbaar met die van de soorten uit Spanje. Bij Antomas raden we aan:
- Herfst (oktober-november): wanneer de kolonie het broed afremt en minder naar buiten komt, verlaag je geleidelijk de temperatuur en verkort je de lichturen.
- Kern (december-februari): 14-18 °C. Dat is de veiligste zone; kouder hoeft niet.
- Voorjaar (maart-april): verhoog geleidelijk de temperatuur en verleng de lichturen.
- In totaal: zo’n 4-6 maanden rust en halve rust.
- Tijdens de diapauze: geen warmtepunt, geen kunstlicht en geen insecten, maar wel suikerwater beschikbaar en de waterbuis. Het vocht in het nest zoals altijd.
De diapauze het eerste jaar overslaan. In onze ervaring met het geslacht kun je haar het eerste jaar zonder problemen overslaan, door de kolonie boven 30 °C te houden met een lange fotoperiode, vooral met kunstlicht. Dat is handig als de kolonie in de herfst aankomt. Vanaf het tweede jaar respecteer je haar diapauze.
Gedrag in gevangenschap
Solitair foerageren. Je ziet geen kolonnes of sporen: ze rekruteert geen nestgenoten. Elke foerageerster gaat alleen naar buiten, zoekt razendsnel met abrupte stops om zich te oriënteren en keert in een rechte lijn terug met haar prooi; ze werken alleen samen als de prooi groot is en vlak bij de ingang ligt. De werksters die je buiten ziet zijn de veteranen van de kolonie.
Zeer gevoelig voor trillingen. De kweker van het Ameisenforum vertelt dat het al genoeg was om het terrarium aan te raken om paniek te veroorzaken. Zet het op een stabiele ondergrond, uit de buurt van dichtslaande deuren en trillende apparaten. Ze houden het nest schoon en brengen de resten naar buiten: haal jij die uit het foerageergebied weg.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, om ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. C. bicolor heeft een zeer goed gezichtsvermogen en went snel aan licht en aan je aanwezigheid. Het volstaat om haar een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, en haar voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrepen.
Alarmsignalen: weinig werksters buiten bij warmte buiten de diapauze (controleer het warmtepunt en het voer); condens of schimmel (te veel vocht of etensresten); en broed dat midden in het seizoen stilvalt (te weinig eiwit of warmte).
Ontsnappingen en hantering
Volgens andere kwekers klimt C. bicolor tegen glad glas op, maar niet ondersteboven. Toch is ze zo snel dat we bij Antomas uit voorzorg een ontsnappingsbarrière van minerale olie aanraden: een dunne, ononderbroken strook bovenaan de wanden van het foerageergebied, te vernieuwen wanneer er stof op ligt; schone wanden, zonder opgedroogde suiker die houvast geeft; een goed sluitend deksel en aansluitingen zonder kieren; en niets wat als brug naar de barrière kan dienen.
Het lastige moment is het openen van het formicarium: bij warmte is een werkster buiten voordat je haar ziet. Zet het warmtepunt een paar minuten van tevoren uit, open niet verder dan nodig en werk rustig. Ze steekt niet, want ze heeft geen angel, maar ze bijt, en meteen: de Duitse kweker vertelt dat ze beten zodra hij zijn hand erin stak, al «doet het niet echt pijn». Ze kan ook mierenzuur sproeien, wat prikt in een wondje of bij de ogen. Hanteer haar met een zacht penseel of een zacht pincet, nooit met je handen, en gebruik altijd een thermostaat bij de warmtebron. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Haar zonder warmte houden, of de hele opstelling verwarmen zonder koelere zones over te laten.
- Verwarmen zonder thermostaat of de warmtebron op het nest zetten.
- Het nest of het foerageergebied nat maken, of condens laten ontstaan.
- Haar zonder substraat houden: de larven spinnen hun cocon dan niet goed.
- Haar een piepklein foerageergebied geven.
- De suiker op watten aanbieden, haar steeds hetzelfde insect geven of resten laten liggen.
- De diapauze inkorten tot een paar weken of haar heel koud houden.
- Schrikken van af en toe een dode oude foerageerster.
- Haar op een trillende ondergrond zetten of haar gehaast openen met de verwarming aan.
- Kolonies samenvoegen, koninginnen toevoegen of haar met andere soorten samen houden.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Cataglyphis bicolor, haar soortengroep en het geslacht Cataglyphis, op gepubliceerde kweekdagboeken en op de ervaring van Antomas met het geslacht. Belangrijkste referenties:
- Wehner, R. & Menzel, R. (1969). Homing in the ant Cataglyphis bicolor. Science 164: 192–194. doi:10.1126/science.164.3876.192
- Duelli, P. & Wehner, R. (1973). The spectral sensitivity of polarized light orientation in Cataglyphis bicolor (Formicidae, Hymenoptera). Journal of Comparative Physiology 86: 37–53. doi:10.1007/BF00694476
- Schmid-Hempel, P. & Schmid-Hempel, R. (1984). Life duration and turnover of foragers in the ant Cataglyphis bicolor (Hymenoptera, Formicidae). Insectes Sociaux 31: 345–360. doi:10.1007/BF02223652
- Dartigues, D. & Lenoir, A. (1990). La ponte des ouvrières chez Cataglyphis bicolor F. (Hymenoptera: Formicidae) : mise en évidence d’une parthénogénèse thélytoque. Annales de la Société Entomologique de France (N.S.) 26: 121–123. doi:10.1080/21686351.1990.12277816
- Agosti, D. (1994). A new inquiline ant (Hymenoptera: Formicidae) in Cataglyphis and its phylogenetic relationship. Journal of Natural History 28: 913–919. doi:10.1080/00222939400770481
- Gehring, W. J. & Wehner, R. (1995). Heat shock protein synthesis and thermotolerance in Cataglyphis, an ant from the Sahara desert. PNAS 92: 2994–2998. doi:10.1073/pnas.92.7.2994
- Labhart, T. (2000). Polarization-sensitive interneurons in the optic lobe of the desert ant Cataglyphis bicolor. Naturwissenschaften 87: 133–136. doi:10.1007/s001140050691
- Dietrich, B. & Wehner, R. (2003). Sympatry and allopatry in two desert ant sister species: how do Cataglyphis bicolor and C. savignyi coexist? Oecologia 136: 63–72. doi:10.1007/s00442-003-1245-0
- Wehner, R., Meier, C. & Zollikofer, C. (2004). The ontogeny of foraging behaviour in desert ants, Cataglyphis bicolor. Ecological Entomology 29: 240–250. doi:10.1111/j.0307-6946.2004.00591.x
- Knaden, M. & Wehner, R. (2006). Fundamental difference in life history traits of two species of Cataglyphis ants. Frontiers in Zoology 3: 21. doi:10.1186/1742-9994-3-21
- Kühn-Bühlmann, S. & Wehner, R. (2006). Age-dependent and task-related volume changes in the mushroom bodies of visually guided desert ants, Cataglyphis bicolor. Journal of Neurobiology 66: 511–521. doi:10.1002/neu.20235
- Henine-Maouche, A., Aissat, L. & Moulaï, R. (2019). Diet of Cataglyphis bicolor (Hymenoptera-Formicidae) in an insular condition in north-eastern Algeria. Zoology and Ecology 29: 120–130. doi:10.35513/21658005.2019.2.8
- Ouarab, S. & Doumandji, S. (2019). Relative biomass and size class of ant prey Cataglyphis bicolor (Fabricius, 1793) (Hymenoptera Formicidae) in the Reghaïa wetland reserve (Algeria). Biodiversity Journal 10: 101–108. doi:10.31396/Biodiv.Jour.2019.10.2.101.108
- Tross, J., Wolf, H. & Pfeffer, S. E. (2021). Allometry in desert ant locomotion (Cataglyphis albicans and Cataglyphis bicolor) – does body size matter? Journal of Experimental Biology 224: jeb242842. doi:10.1242/jeb.242842
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld

