Camponotus cf. alii
Een Afrikaanse houtmier die niet in de woestijn leeft, maar tussen ceders, dennen en sneeuw. Camponotus cf. alii is de zwarte, glanzende mier van de bergen van Noord-Afrika, in 1889 ontdekt in een Algerijns dennenbos en in sommige bossen van de Maghreb de talrijkste soort van allemaal. Ze begint klein en laat je alles zien: de eerste middelgrote werksters, de komst van majors met een brede kop, nectar die van mond tot mond gaat en een kolonie die elke lente, na haar diapauze, krachtiger groeit. Droog nest, suiker in een drinkbakje en veel eiwit: een robuuste en zeer dankbare Camponotus om mee te beginnen. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Jonge kolonie uit eigen kweek: een koningin met 20-30 werksters en broed, met de stichtingsfase al achter de rug en klaar om te groeien. Ideaal om te zien hoe een bergmier uit Noord-Afrika uitgroeit van enkele tientallen werksters tot een polymorfe kolonie met majors.
Het belangrijkste: in het begin een klein en droog formicarium (een QBIK ONE met grote gangen of grotgangen) en uitbreiden naarmate ze groeit, 22-27 °C met een warmer punt, water in een buis met watten, nectar in een drinkbakje, overvloedig en gevarieerd eiwit, een barrière van PTFE of paraffineolie, verhuizen door uitstorten en elke winter een diapauze van 4-5 maanden bij 5-10 °C.
Weinig Afrikaanse mieren uit dit geslacht doorbreken het cliché zo sterk als Camponotus alii Forel, 1890. Het is geen savanne- of woestijnsoort: ze leeft in de bergen van de Maghreb, in dennen-, eiken- en cederbossen waar de winter vorst en sneeuw brengt. Haar werksters zijn zwart en glanzend, met lange poten, en met de jaren raakt de kolonie gevuld met werksters van zeer verschillende grootte, van slanke verkensters tot majors met een brede kop. In sommige bergbossen van Algerije is ze gewoonweg de talrijkste mier.
Deze verzorgingsgids is de hoofdgids van de soort bij Antomas en is bedoeld voor wie begint met een kleine kolonie: een koningin met haar eerste tientallen werksters en broed. Dat is de beste manier om een Camponotus echt te leren kennen: haar seizoen na seizoen begeleiden terwijl ze groeit. Alles wat we over de soort vertellen komt uit de wetenschappelijke literatuur; wat bij C. alii niet is onderzocht, leggen we uit vanuit het geslacht, en dat zeggen we er ook bij.
Wil je die fase liever overslaan en beginnen met een volwassen kolonie van honderden werksters, dan is er het Camponotus cf. alii – MegaImperium, met een eigen verzorgingsgids gericht op het houden van grote kolonies.
Biologie
Waarom we haar Camponotus cf. alii noemen
In de naam van onze lijn staat de afkorting cf., van het Latijnse confer («vergelijk met»). Taxonomen gebruiken die wanneer een exemplaar overeenkomt met een bekende soort, maar de identiteit niet met een formeel onderzoek is bevestigd: gespecialiseerde determinatiesleutels, nauwkeurige metingen en vergelijking met de typeexemplaren waarmee de soort werd beschreven. In een zo enorm geslacht als Camponotus, met meer dan duizend soorten en veel die sterk op elkaar lijken, is dat de eerlijke manier om een kweeklijn te benoemen. Onze kolonies komen in alles wat je kunt zien overeen met C. alii, en in deze verzorgingsgids behandelen we ze ook zo.
Een «ras» uit 1889 dat een soort werd
Auguste Forel, een van de grondleggers van de myrmecologie, beschreef deze mier in 1890, in zijn werk over de mieren van Tunesië en Oost-Algerije. Hij beschouwde haar toen niet als een zelfstandige soort, maar als een «ras» van Camponotus rubripes, en noemde haar C. rubripes r. alii. De werksters uit de beschrijving werden tussen maart en april 1889 verzameld in de dennenbossen van de Djebel Ozmor, een berg bij Tébessa, in het oosten van Algerije, boven 1.100 m.
Enkele jaren later ging men haar als soort behandelen, en tegenwoordig valt ze binnen het ondergeslacht Tanaemyrmex, dat veel flink grote Camponotus uit de warme streken van de Oude Wereld omvat. In de moderne indeling van de onderfamilie Formicinae, in 2016 met moleculaire gegevens herzien door Ward, Blaimer en Fisher, hoort het geslacht bij de tribus Camponotini, die van de reuzenmieren.
Een leuk weetje voor liefhebbers van natuurgeschiedenis: de oorspronkelijke exemplaren van Forel liggen nog steeds in Zwitserland. De catalogus van zijn collectie in het Naturmuseum van Solothurn, in 2017 gepubliceerd door Christoph Germann, toont foto’s van drie van die syntypen met hun handgeschreven etiket: «Djebel Ozmor p. Tebessa, 1380 m». Zij vormen de fysieke referentie van de soort, die je zou moeten raadplegen om een determinatie te bevestigen.
Omdat de soort verspreid is over bergmassieven die door vlakten en woestijnen van elkaar gescheiden zijn, zijn er in de twintigste eeuw bovendien meerdere ondersoorten beschreven, zoals C. alii auresi Emery, 1920, uit de Aurès, of C. alii hoggarensis, uit de Hoggar: geïsoleerde populaties met kleine verschillen in kleur, beharing of sculptuur.
De koningin van de bossen van Yakouren
Het opvallendste gegeven over C. alii in het wild komt uit Kabylië, in het noorden van Algerije. In 2021 publiceerden Lamia Abdi-Hamecha en collega’s, onder wie Henri Cagniant, de grote specialist in de mieren van de Maghreb, een inventaris van de mieren van het bos van Yakouren, een bergbos. Van alle soorten die ze vonden, was C. alii de talrijkste, vóór zulke algemene soorten als Pheidole pallidula of Crematogaster auberti.
Dat zo’n grote mier een bos zo domineert, zegt veel over haar efficiëntie als foerageerster. Dat zie je ook thuis: een actieve mier, met eetlust en zin om alles te verkennen.
Van de Djebel Ozmor tot de Hoge Atlas
Met de vondsten in musea en collecties is haar kaart vrij nauwkeurig te tekenen. Ze is bekend uit het oosten van Algerije (dennenbossen van de typelocatie en eikenbossen rond 1.000 m), uit de ceder- en zwarte-dennenbossen van de Djurdjura, tussen ongeveer 1.450 en 1.600 m, uit verschillende regio’s van Marokko die Cagniant in zijn catalogus van 2006 opnam, met vondsten in de oostelijke Hoge Atlas rond 2.000 m, en uit de Hoggar, in de centrale Sahara, ook op zo’n 2.000 m. Voor de Camponotus van Marokko bestaat bovendien een specifieke determinatiesleutel, in 1996 gepubliceerd door Cagniant.
Er zijn ook meldingen uit Libië en het Arabisch Schiereiland, waaronder de Verenigde Arabische Emiraten, waar Collingwood en collega’s haar in 2011 in de Wadi Wurayah vastlegden. Die kun je beter met voorzichtigheid bekijken. Een lijst van de mieren van Iran, in 2026 gepubliceerd door Khalili-Moghadam en Salata, herinnert eraan dat de bevestigde vondsten van C. alii volgens de wereldwijde databank GABI beperkt blijven tot het westelijke Middellandse Zeegebied. In Arabië leeft bovendien C. arabicus, een sterk gelijkende soort die te herkennen is aan de talrijke haren onder de kop en een sterker gesculpteerde gaster, zoals Sharaf en collega’s vermelden in hun werk over de mieren van Oman. Zeker is haar kerngebied in de bergen van Noord-Afrika.
Afrikaans, maar met sneeuwwinters
Dat habitat verklaart het belangrijkste patroon in haar verzorging. In de bergen van de Maghreb heerst een mediterraan bergklimaat: hete, droge zomers, met maanden met nauwelijks regen, en koude winters met vorst en sneeuw, die op de hoogste toppen maandenlang de grond kan bedekken. De kolonies brengen dat seizoen in rust door, beschut onder stenen, in de grond of in hout.
Daarom wordt C. alii, ook al staat ze in onze rubriek Afrika, niet als een tropische soort gehouden. Haar jaarcyclus wordt bepaald door een winterse diapauze zoals die van elke Europese Camponotus, en die pauze bereidt de koningin voor op de eileg in het voorjaar.
Zo ontstaat een Camponotus-kolonie
Er zijn geen studies over de koloniestichting van C. alii, maar binnen het geslacht is het patroon zeer constant en is het ook het patroon dat jouw kolonie heeft gevolgd. Na de bruidsvlucht trekt de bevruchte koningin haar vleugels uit, zoekt een spleet of een kamertje onder een steen en sluit zich daarin op. Daar blijft ze wekenlang zonder naar buiten te gaan en zonder te eten: dat is de claustrale koloniestichting. Alle energie om de eerste eieren te leggen en de eerste larven te voeden komt uit haar eigen lichaam, vooral uit de vliegspieren, die ze niet meer nodig heeft, en uit haar vetreserves.
Laurent Keller en Luc Passera vergeleken in 1989 de koninginnen van veel soorten en stelden vast dat koninginnen die claustraal stichten naar verhouding groter zijn en flink meer vet meedragen dan koninginnen die tijdens de stichting naar buiten gaan om voedsel te zoeken. Die reserve betaalt de eerste generatie. De eerste werksters, soms nanitics genoemd, zijn klein, omdat ze met zeer beperkte middelen worden grootgebracht; zodra ze uitkomen, openen ze de kamer, zoeken ze voedsel en ontlasten ze de koningin van al het werk behalve eieren leggen.
Dat is de kwetsbaarste fase, en jouw kolonie heeft die al achter zich gelaten.
Eerst minors, daarna majors
Een van de mooiste dingen van het kweken van een Camponotus vanaf klein is zien hoe de verschillende typen werksters verschijnen. Zoals de andere Tanaemyrmex is C. alii polymorf: er zijn minors, media’s en majors, en de verschillen zitten niet alleen in de grootte maar ook in de verhoudingen, want de kop van de majors groeit veel sneller dan de rest van het lichaam.
Wat bepaalt of een larve een minor of een major wordt? De biologe Diana Wheeler zette in 1991 op een rij wat er bekend was over de ontwikkeling van werksterkasten en legde het zo uit: het wordt vooral bepaald door de voeding van de larve en door hormonale signalen, waaronder juveniel hormoon, die op specifieke momenten in haar ontwikkeling werken. Een larve die op het beslissende moment een bepaalde grootte overschrijdt, gaat de weg van de majors op. Daarom produceert een jonge kolonie, met weinig werksters die voedsel aanbrengen, bijna alleen minors, en beginnen de majors te verschijnen wanneer de kolonie werksters genoeg heeft en overvloedig eiwit.
In de praktijk is de eerste major een hele gebeurtenis voor de kweker: het teken dat de kolonie van overleven is overgegaan op floreren.
De chemische handtekening van een bloeiende koningin
Bij Camponotus floridanus, de best in het laboratorium onderzochte soort van het geslacht, onderzochten Annett Endler, Jürgen Liebig en Bert Hölldobler wat een koningin met haar geur «zegt». Ze zagen dat haar eieren aan het oppervlak hetzelfde mengsel van koolwaterstoffen dragen als de cuticula van de koningin, en dat dat chemische profiel verandert met de grootte van de kolonie die ze heeft opgebouwd. Het is een vruchtbaarheidssignaal: de werksters nemen het waar en zien, zolang de koningin productief is, ervan af om zich zelf voort te planten.
Het is een studie bij een andere soort uit het geslacht, maar ze helpt de groei in een formicarium te begrijpen. In het begin legt de koningin naar verhouding van wat een paar werksters kunnen verzorgen en voeden; elke nieuwe werkster brengt meer voedsel, maakt het mogelijk meer larven groot te brengen, en de kolonie komt op stoom. Daarom verloopt de groei bij Camponotus traag in de eerste seizoenen en versnelt ze daarna, en daarom maakt ruime voeding zoveel verschil bij een kleine kolonie.
Verzorgsters, schoonmaaksters en foerageersters
In 2013 volgden Danielle Mersch, Alessandro Crespi en Laurent Keller wekenlang elke werkster van verschillende kolonies van Camponotus fellah, een soort uit Noord-Afrika en het Nabije Oosten, met behulp van codelabels. Ze ontdekten dat de werksters zich organiseren in drie groepen, afhankelijk van de plek in het nest waar ze hun tijd doorbrengen: verzorgsters, die bij de koningin en het broed blijven; schoonmaaksters, die zich door de rest van het nest bewegen; en foerageersters, die naar buiten gaan. Elke werkster gaat met de leeftijd doorgaans van de ene groep naar de andere, van binnen naar buiten.
Dat zie je ook in je kolonie: de jonge werksters, die de eerste dagen wat lichter van kleur zijn, blijven bij het broed, en de veteranen gaan naar het foerageergebied, het riskantste deel.
Partners voor het leven: Blochmannia
Camponotus-mieren dragen een symbiotische bacterie in zich, Blochmannia, die in speciale cellen van hun darm leeft. Christina Sauer en collega’s stelden in 2002 bij C. floridanus vast dat de bacterie ook in de eierstokken van de koningin zit en in de eieren terechtkomt, zodat elke werkster al met haar partners wordt geboren. Enkele jaren later, in 2007, toonde het team van Heike Feldhaar aan dat Blochmannia essentiële aminozuren aanmaakt die de mier zelf niet kan produceren, en dat die bijdrage merkbaar is in de groei van het broed als het menu arm is aan eiwit.
Daarom kunnen deze mieren vooral van suikers leven; toch heeft een jonge kolonie veel dierlijk eiwit nodig om te groeien.
Voedsel dat van mond tot mond gaat
Camponotus-mieren geven vloeibaar voedsel van mond tot mond door, een uitwisseling die trofallaxis heet. In 2016 analyseerde het team van Adria LeBoeuf bij C. floridanus de inhoud van die druppels en vond veel meer dan voedsel: groeigerelateerde eiwitten, juveniel hormoon en chemische signalen. Daarmee beïnvloeden de werksters de ontwikkeling van de larven die ze voeden; zo is de cirkel rond met wat Wheeler uitlegde over het ontstaan van de majors.
Bovendien hebben Camponotus, zoals andere formicinen, geen angel en verdedigen ze zich met mierenzuur. Simon Tragust en zijn team ontdekten in 2020 dat ze het ook inwendig gebruiken: na het eten brengen de werksters het uiteinde van de gaster naar hun mond en slikken ze een druppel van hun eigen gif in, wat de krop zuur maakt en een groot deel van de microben in het voedsel doodt. Zie je na het bijvullen van de nectar een werkster die dubbelgevouwen zit, met de gaster onder haar kop, dan is dat precies wat ze doet.
Grootte en morfologie
Het is een mier met een langgerekt en robuust silhouet, lange poten en antennes, een taille van één segment (de petiolus, schubvormig) en een gaster die eindigt in de acidopore, de opening waaruit ze mierenzuur sproeit. Bij onze lijn zie je deze kenmerken:
- Kleur: zwart of zwartbruin, met een duidelijke glans; kaken en antennepunten met een roodachtige tint, en de segmenten van de gaster met een fijne, lichtere rand.
- Minors: de eerste die je ziet en de talrijkste in een jonge kolonie; slank, met een kleine, ronde kop en zeer lange poten, snel en nieuwsgierig.
- Media’s: verschijnen naarmate de kolonie werksters wint; de kop is al naar verhouding breder.
- Majors: komen wanneer de kolonie goed gevoed en gegroeid is; brede kop, van voren gezien bijna vierkant, en sterke kaken.
- Koningin: de grootste van de kolonie, met een gezwollen borststuk waar de vleugels vastzaten en een volumineuze gaster, die in het voorjaar opzwelt wanneer de eileg op gang komt.
- Broed: piepkleine eieren in pakketjes, witte larven en, zoals bij alle formicinen, poppen in een zijden cocon van crème tot lichtbruin.
Om C. alii van haar verwanten te onderscheiden, letten specialisten op fijne details, zoals de beharing onder de kop, de sculptuur van de gaster of het profiel van het borststuk, met de sleutel van Cagniant (1996) als referentie voor Noord-Afrika. Zonder dat onderzoek is de juiste naam van onze lijn C. cf. alii.
Afmetingen bij benadering
We hebben in toegankelijke wetenschappelijke bronnen geen afmetingen van de kasten van C. alii gevonden: de beschrijving van Forel is kort en latere publicaties gaan vooral over haar verspreiding. We geven liever geen cijfers die van andere soorten zijn overgenomen. Wat je wel zult zien, is dat het verschil tussen minors, majors en koningin met de groei steeds opvallender wordt.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Bij Antomas vinden we haar een zeer geschikte soort om met Camponotus te beginnen. Ze eet van alles, verdraagt de temperatuur in huis goed, vraagt geen hoge luchtvochtigheid en vergeeft kleine fouten. Met een kolonie die al 20-30 werksters heeft, is bovendien het kwetsbaarste moment, dat van de koningin alleen met haar eerste larven, al voorbij. Er zijn maar twee dingen die je niet mag verwaarlozen: de diapauze van elke winter en ruime voeding tijdens het actieve seizoen, want daarvan hangt de groeisnelheid af.
Aanbevolen parameters
- Temperatuur: 22-27 °C in het nest tijdens het actieve seizoen, ongeveer van maart tot oktober.
- Warm punt: 28-30 °C aan één kant van het nest, met een verwarmingsmat of -kabel met thermostaat, zodat de kolonie het broed kan verplaatsen waar het haar uitkomt. Nooit het hele nest verwarmen.
- Vochtigheid: droog nest, met een iets vochtigere zone alleen in de eerste dagen na de plaatsing.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: nest in het halfdonker en foerageergebied verlicht, met het normale dag-nachtritme.
- Diapauze: 4-5 maanden bij 5-10 °C, ongeveer van november tot maart.
Aanbevolen formicarium
Een kleine kolonie voelt zich veiliger in een nest op haar maat, waar ze de koningin en het broed in één kamer kan verzamelen en de ingang met weinig werksters kan verdedigen. Voor een kolonie van 20-30 werksters raden we bij Antomas een QBIK ONE uit de Alpha-reeks van Anthouse aan: droog, modulair en met ruimte om te groeien zonder te groot te zijn. Kies altijd grote gangen of grotgangen: ook al zijn er nu alleen minors, de majors komen eraan en hebben een ruime doorgang nodig.
Heb je liever een gipsnest, waarin je de kolonie heel goed ziet, dan is de Qbik Wild One P 1C een goed alternatief voor deze fase. Bevochtig het een beetje bij het plaatsen van de kolonie en laat het daarna opdrogen: C. alii heeft geen vochtig nest nodig.
Het foerageergebied van gemiddelde grootte, met wat droog substraat, een platte steen en een tak of stuk schors om in te klimmen.
Hoe je kolonie zal groeien
Er zijn geen gepubliceerde gegevens over het groeitempo van C. alii, en bij Camponotus hangt het sterk af van temperatuur, voer en diapauze. Wat binnen het geslacht wel constant is, is de vorm van de curve: traag in het begin en steeds sneller. Dit zie je meestal bij een kolonie zoals de jouwe:
- Eerste weken: de kolonie installeert zich, brengt het broed naar de warmste kamer en begint het foerageergebied te verkennen. Het is normaal dat er in het begin weinig werksters naar buiten komen.
- Eerste seizoen: met warmte en eiwit opeenvolgende reeksen cocons; bijna alle nieuwe werksters zijn minors, en er verschijnt af en toe een media.
- Na de eerste diapauze: de koningin hervat in het voorjaar krachtig de eileg. Dat is het seizoen waarin veel kolonies de sprong maken van tientallen naar honderd of meer werksters.
- Eerste majors: komen wanneer de kolonie werksters genoeg en overvloedig voer heeft. Ze zijn het teken dat de kolonie volwassen is geworden en dat ze binnenkort meer ruimte zal vragen.
Wanneer uitbreiden: wanneer de kamers vol broed en werksters zitten, wanneer je cocons in de gangen ziet of werksters die buiten het nest blijven slapen. Breid module voor module uit en denk, als de kolonie rond de honderd werksters zit, aan de overstap naar een QBIK DUO. Een nest dat te groot is voor de kolonie raakt vol resten en schimmel in de lege kamers.
Aankomst en verhuizen door uitstorten
Laat de kolonie na ontvangst in haar transportverpakking op een rustige plek staan, op kamertemperatuur, met water binnen bereik, en geef haar een dag om bij te komen. Bij Antomas gebeuren verhuizingen altijd door uitstorten:
- Zet het formicarium vooraf klaar, met de ontsnappingsbarrière aangebracht en opgedroogd, de waterbuis op haar plaats en een druppel nectar in het drinkbakje.
- Stort de kolonie met zachte tikjes uit in het foerageergebied, bij de ingang van het nest, boven een dienblad voor het geval er een buiten valt.
- Controleer of de koningin en het broed eruit zijn; blijft er iets achter, laat de verpakking dan een paar uur open in het foerageergebied staan en de werksters halen het op.
- Dek het nest af zodat het halfdonker is. Binnen korte tijd hebben ze het broed binnen en is de koningin geïnstalleerd.
Latere verhuizingen, wanneer de kolonie een groter nest nodig heeft, gaan op dezelfde manier.
Voeding
Altijd een gevarieerd menu. In het wild combineren Camponotus-soorten suikerhoudende vloeistoffen, zoals honingdauw van bladluizen en schildluizen of nectar, met prooien en dode insecten. Thuis moet je die mix nabootsen.
Suikers. De Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week, en een andere nectar of suikerhoudende vloeistof 1-2 keer per week, zodat ze niet steeds hetzelfde krijgen. Je kunt ook eiwit aan de nectar toevoegen. Bied het aan in een drinkbakje, waarin de druppel bereikbaar blijft, nooit op watten, want die gaan schimmelen en bederven de vloeistof binnen een paar dagen.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Eiwit is wat eieren in werksters verandert, en het is de factor die de groei van een kleine kolonie het sterkst versnelt. Bij Antomas is het voor ons duidelijk: als je dagelijks onderhoud doet en de resten verwijdert, kun je beter te veel dan te weinig geven, omdat de kolonie merkt dat er middelen zijn en sneller en talrijker groeit; kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te ruim. Wissel elke week van insect:
- Thermobia domestica: zacht en precies de goede maat voor een jonge kolonie, die ze in hun geheel aankan.
- Krekels (Acheta domesticus): klein, of in stukken als ze groot zijn.
- Runner-kakkerlak (Shelfordella lateralis) of dubia-kakkerlak (Blaptica dubia): kleine nimfen of opengesneden stukken.
- Meelworm (Tenebrio molitor): in stukjes, zodat ze bij de binnenkant kunnen.
Gebruik gekweekte insecten, niet uit het veld, want die kunnen insecticiden bevatten, en verwijder de resten binnen 24-48 uur.
Diapauze
Bij een soort uit besneeuwde bergen is de diapauze niet optioneel. Bij Antomas raden we 4-5 maanden bij 5-10 °C aan, ongeveer van november tot maart:
- Geleidelijke start: zet in de herfst het warme punt uit en laat de kolonie een paar weken op 15-18 °C staan. De koningin stopt met leggen en de werksters maken het aanwezige broed af.
- Tijdens de rust: in een kelder, een garage, een koude kamer of een wijnkoelkast, nooit onder 0 °C; altijd water beschikbaar in de buis, een beetje nectar en bijna geen eiwit.
- Geleidelijk einde: verhoog in het voorjaar de temperatuur in stappen tot 22-27 °C, zet het warme punt weer aan en begin eiwit aan te bieden zodra je activiteit ziet.
Veel kolonies overwinteren met enkele larven, die in het voorjaar hun ontwikkeling hervatten. Het overslaan van de diapauze leidt meestal tot een koningin die minder legt en een kolonie die stilvalt.
Gedrag en observatie
Het is een zeer dankbare mier om te observeren. De minors verkennen het foerageergebied, klimmen in de takken en keren, als ze een prooi vinden die ze alleen niet kunnen verplaatsen, terug naar het nest en komen vergezeld weer terug. Bij het drinkbakje zie je meerdere werksters hun krop vullen en kort daarna wordt de nectar binnen in het nest van mond tot mond verdeeld.
Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, om ze te observeren en ervan te leren. Met het nest in het halfdonker en het foerageergebied verlicht kun je ze bekijken wanneer je maar wilt; doe het gewoon voorzichtig en grijp zo weinig mogelijk in. Een jonge kolonie volgen en noteren wanneer de eerste major verschijnt, leert je veel.
Alarmsignalen: geen cocons midden in het seizoen wijst meestal op te weinig warmte of eiwit; schimmel in het nest duidt op te veel vocht of niet verwijderde resten; plotseling dode werksters komen meestal door watergebrek of bedorven voer.
Ontsnappingen en hantering
Ze klimt vlot tegen plastic en glas op. Breng een barrière van PTFE (fluon) of paraffineolie aan bovenaan de wanden van het foerageergebied, vernieuw die als ze vuil wordt en houd het deksel goed gesloten. Pas op voor bruggen: een tak of buis die de barrière raakt, is een gegarandeerde uitgang.
Ze steekt niet, maar kan bijten en mierenzuur sproeien, wat prikt op gevoelige huid en in de ogen. Hanteer haar met een zacht pincet en een penseel. Voeg nooit verschillende kolonies samen, houd haar niet samen met andere soorten en laat haar nooit vrij: het is een exotische soort.
Wat je niet moet doen
- De diapauze overslaan of haar uitvoeren met plotselinge temperatuurwisselingen.
- Het nest nat houden nadat de kolonie geplaatst is.
- Een kleine kolonie in een enorm nest zetten: breid geleidelijk uit.
- Kleine gangen gebruiken: altijd grote gangen of grotgangen.
- De nectar op watten geven of het drinkbakje leeg laten staan.
- Bezuinigen op eiwit in voorjaar en zomer, of steeds hetzelfde insect geven.
- Etensresten in het formicarium laten liggen.
- Het hele nest gelijkmatig verwarmen.
- Verschillende kolonies of koninginnen samenvoegen.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Camponotus alii (beschrijving, catalogi en faunastudies van Noord-Afrika en Arabië) en over de biologie van het geslacht Camponotus, aangevuld met de ervaring van Antomas. Belangrijkste referenties:
- Cagniant, H. (1996). Les Camponotus du Maroc (Hymenoptera: Formicidae): clé et catalogue des espèces. Annales de la Société entomologique de France (N.S.) 32(1): 87–100. doi:10.1080/21686351.1996.12278857
- Germann, C. (2017). On the Auguste Forel ant collection in the Naturmuseum Solothurn, Switzerland: current state and illustrated type catalogue (Hymenoptera, Formicidae). Revue suisse de Zoologie 124(2): 241–254. doi:10.5281/zenodo.893513
- Abdi-Hamecha, L., Barech, G., Khaldi, M., Ali-Ahmed Sadoudi, D., Salem, S., Zazgad, I. & Cagniant, H. (2021). Diversité des fourmis (Hymenoptera, Formicidae) dans la forêt de Yakouren (Algérie): estimation de la richesse, biogéographie et taxonomie. Revue suisse de Zoologie 128(1): 61–72. doi:10.35929/RSZ.0035
- Sharaf, M. R., Wetterer, J. K., Mohamed, A. A. & Aldawood, A. S. (2022). Faunal composition, diversity, and distribution of ants (Hymenoptera: Formicidae) of Dhofar Governorate, Oman, with updated list of the Omani species and remarks on zoogeography. European Journal of Taxonomy 838: 1–106. doi:10.5852/ejt.2022.838.1925
- Khalili-Moghadam, A. & Salata, S. (2026). Checklist of the Iranian ants (Hymenoptera: Formicidae): additions and updates. Zootaxa 5833(1): 1–75. doi:10.11646/zootaxa.5833.1.1
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072(3): 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Keller, L. & Passera, L. (1989). Size and fat content of gynes in relation to the mode of colony founding in ants (Hymenoptera; Formicidae). Oecologia 80(2): 236–240. doi:10.1007/BF00380157
- Wheeler, D. E. (1991). The developmental basis of worker caste polymorphism in ants. The American Naturalist 138(5): 1218–1238. doi:10.1086/285279
- Endler, A., Liebig, J. & Hölldobler, B. (2006). Queen fertility, egg marking and colony size in the ant Camponotus floridanus. Behavioral Ecology and Sociobiology 59: 490–499. doi:10.1007/s00265-005-0073-0
- Mersch, D. P., Crespi, A. & Keller, L. (2013). Tracking individuals shows spatial fidelity is a key regulator of ant social organization. Science 340(6136): 1090–1093. doi:10.1126/science.1234316
- Sauer, C., Dudaczek, D., Hölldobler, B. & Gross, R. (2002). Tissue localization of the endosymbiotic bacterium «Candidatus Blochmannia floridanus» in adults and larvae of the carpenter ant Camponotus floridanus. Applied and Environmental Microbiology 68(9): 4187–4193. doi:10.1128/AEM.68.9.4187-4193.2002
- Feldhaar, H., Straka, J., Krischke, M., Berthold, K., Stoll, S., Mueller, M. J. & Gross, R. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- LeBoeuf, A. C., Waridel, P., Brent, C. S., Gonçalves, A. N., Menin, L., Ortiz, D., Riba-Grognuz, O., Koto, A., Soares, Z. G., Privman, E., Miska, E. A., Benton, R. & Keller, L. (2016). Oral transfer of chemical cues, growth proteins and hormones in social insects. eLife 5: e20375. doi:10.7554/eLife.20375
- Tragust, S., Herrmann, C., Häfner, J., Braasch, R., Tilgen, C., Hoock, M., Milidakis, M. A., Gross, R. & Feldhaar, H. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Moeilijkheidsgraad
- Gevorderde beginner

