Carebara bengalensis
Armia w miniaturze. Ta Carebara z Azji Południowo-Wschodniej to młodsza siostra słynnej olbrzymki z tego samego rodzaju: robotnice o intensywnie pomarańczowoczerwonej barwie, mierzące niewiele ponad milimetr, i ciemni żołnierze o ogromnych głowach, wielcy jak ich jedyna królowa. Tworzy kolumny, urządza wypady i gromadzi zapasy w żołnierzach-spiżarniach. Należy do rodzaju rekordzistów: z olbrzymimi królowymi, lokatorkami termitier i żołnierzami o głowach w kształcie korka. Je wszystko, zakopuje swoje skarby i wspina się jak mało która. Bardzo odporna, ale wymaga wysokiej wilgotności i formikarium bez jednej szczeliny. Kolonie i królowe. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
Miniaturowa krewniaczka jednej z naszych najsłynniejszych azjatyckich mrówek: dimorficzna Carebara z Azji Południowo-Wschodniej, z maleńkimi pomarańczowoczerwonymi robotnicami i ciemnymi żołnierzami o dużej głowie, sprzedawana wśród hodowców jako „bengalensis” (tutaj wyjaśniamy, dlaczego nią nie jest). Kolonie z królową, z jedną królową i bardzo odporne. 24-27 °C przez cały rok, bez diapauzy, wysoka wilgotność (nigdy nie mogą wyschnąć), gniazdo ziemne, terrarium lub gniazdo gipsowe, a jedzą wszystko. Klucz: zestaw idealnie szczelny, bo robotnice przeciskają się przez każdą szczelinę, i bariera z talku.
Ta mrówka to mniejsza siostra Carebara diversa. To Carebara z Azji Południowo-Wschodniej z dwoma bardzo różnymi typami robotnic: maleńkimi robotnicami, intensywnie pomarańczowoczerwonymi i należącymi do najmniejszych, jakie można zobaczyć w formikarium, oraz żołnierzami o dużej głowie, ciemniejszymi, którzy mierzą praktycznie tyle samo co ich jedyna królowa. To w pewnym sensie jej starsza siostra w pomniejszonej skali: tam, gdzie jej starsza siostra ma żołnierzy mierzących ponad centymetr, ta ma ich po kilka milimetrów. I dzieli z nią apetyt: je wszystko i zakopuje pokarm.
Wśród hodowców sprzedaje się ją jako Carebara bengalensis, a czasem jako „qianliyan”. W Antomas zachowujemy nazwę handlową, bo tak zna ją cały świat, ale od początku chcemy postawić sprawę jasno: to nie jest prawdziwa bengalensis, a dlaczego – wyjaśniamy w pierwszym rozdziale. Jak o prawie wszystkich małych Carebara, wiadomo o niej bardzo mało, więc w tym poradniku zawsze oddzielamy trzy rzeczy: to, co udokumentowano dla rodzaju i jego azjatyckich gatunków, to, co wiadomo o krewniaczkach takich jak jej starsza siostra, i to, czego nauczyliśmy się, hodując ją w Antomas.
Biologia
Bengalensis? Qianliyan? Prawda o jej nazwie
Zacznijmy od nazwy, bo wolimy, żebyś dowiedział się tego od nas.
Prawdziwa bengalensis. Nazwa sięga 1902 roku, kiedy szwajcarski myrmekolog Auguste Forel opisał Oligomyrmex bengalensis na podstawie zaledwie dwóch okazów: królowej i samca, zebranych w Barrackpore w Bengalu Zachodnim, przy delcie Gangesu. W 2004 roku, przy reorganizacji rodzaju, gatunek otrzymał nazwę Carebara bengalensis. Ponad sto lat później jego robotnica i żołnierz wciąż nie są opisane: w kluczu do oznaczania Carebara Indii figuruje wśród gatunków znanych tylko z królowych albo z królowych i samców, a jego znany zasięg ogranicza się do subkontynentu indyjskiego: Indii, Bangladeszu i Nepalu.
Wniosek jest prosty: nie da się porównać kolonii z bengalensis Forela. Aby oznaczyć Carebara, taksonomowie patrzą przede wszystkim na robotnice i żołnierzy (liczbę członów czułków, zęby żuwaczek, kolce na tułowiu, rzeźbę gastra…), a u bengalensis nie znamy ani jednych, ani drugich. To nie wszystko: w 2024 roku zespół Zhi-yu Liu dokonał rewizji Carebara Chin i wyraźnie odrzucił występowanie C. bengalensis w tym kraju, po konsultacji z innym specjalistą.
A „qianliyan”? Druga nazwa, pod którą krąży, odpowiada prawdziwemu gatunkowi: Carebara qianliyan Terayama, 2009, opisanemu na podstawie żołnierzy i robotnic z Tajwanu. Oryginalny opis odróżnia go od innych azjatyckich Carebara dużymi rozmiarami jak na ten rodzaj (żołnierz z okazu typowego mierzy około 3,8 mm) oraz drobnymi podłużnymi prążkami na pierwszym segmencie gastra żołnierza. W 2025 roku Kohei Matsuura, Shingo Hosoishi i Hong Thai Pham ponownie zbadali ten okaz i stwierdzili, że jego czułki mają 11 członów, a nie 9, jak podawał oryginalny opis, więc prawdopodobnie należy on do grupy gatunków C. pygmaea, grupy dimorficznych Carebara z Azji Południowo-Wschodniej. Z żołnierzami około 3,8 mm dość dobrze pasuje do naszych. Ale jest znany tylko z Tajwanu i nikt nie porównał kolonii od hodowców z okazem typowym, więc nie możemy też powiedzieć, że to on.
Nazwa ma zresztą swoją historię. Terayama nadał kilku mrówkom z Tajwanu imiona bóstw i postaci z chińskiego folkloru, w tym samej Mazu, bogini morza. Najprawdopodobniej qianliyan to transkrypcja 千里眼, „oko, które widzi na tysiąc li” (li to dawna chińska miara odległości, około 500 m). Qianliyan to jeden z dwóch generałów strzegących Mazu w jej świątyniach; drugi to Shunfeng'er, „ucho, które słyszy z wiatrem”. Nie mogliśmy przeczytać etymologii w oryginalnym opisie, więc podajemy ją jako prawdopodobną. Ale jest coś zabawnego w tym, że mrówce mającej kilka milimetrów przypadło imię strażnika o niezwykłym wzroku.
Czym więc jest? Według dzisiejszej wiedzy ta mrówka to dimorficzna Carebara z Azji Południowo-Wschodniej, której dokładna tożsamość pozostaje nierozstrzygnięta. Kandydatkami jest kilka gatunków o dimorficznych robotnicach opisanych w ostatnich latach w regionie, głównie z grupy pygmaea i sąsiedniej grupy oni, i nie można wykluczyć, że to gatunek jeszcze bez nazwy. To nic dziwnego: taksonomia azjatyckich Carebara jest w trakcie intensywnej rewizji, z nowymi gatunkami prawie co roku i przedefiniowanymi grupami. A wśród hodowców siłą rozpędu krążą stare nazwy: sama jej starsza siostra bywa wciąż sprzedawana jako Pheidologeton, rodzaj, który zniknął w 2014 roku.
Ściśle rzecz biorąc, powinniśmy ją nazywać Carebara sp., czyli gatunek nieoznaczony. Nie pasuje do niej nawet „cf.” (od confer, „porównaj z”), skrót używany, gdy okaz bardzo przypomina opisany gatunek, ale nie da się tego potwierdzić: z bengalensis Forela nie ma robotnic, z którymi można by ją porównać. Zachowujemy „bengalensis” w nazwie produktu, bo tak się ją zna i tak się jej szuka wśród hodowców, ale teraz już wiesz, co się za tym kryje. Jeśli kiedyś specjalista nada jej nazwę, zaktualizujemy ten poradnik.
Dwie kasty i nic pomiędzy: maleńkie robotnice i wielkogłowi żołnierze
Pierwsze, co zwraca uwagę, gdy patrzy się na kolonię, to to, że robotnice nie są jednakowe, ale też nie tworzą stopniowej gamy rozmiarów: są dwa typy i prawie nic pomiędzy. Z jednej strony mniejsze robotnice, maleńkie, które stanowią ogromną większość i wykonują prawie całą pracę; z drugiej żołnierze, czyli większe robotnice, dużo większe, z ogromną głową w stosunku do ciała. Biolodzy nazywają to dymorfizmem robotnic i jest to znak rozpoznawczy wielu Carebara: dawne Oligomyrmex, które dziś należą do tego rodzaju, to właśnie gatunki dimorficzne.
Po co dwie tak różne kasty? W rodzaju ogólny podział jest jasny: małe robotnice opiekują się czerwiem, a duże bronią gniazda. U niektórych gatunków głowa żołnierza stała się bardzo wyspecjalizowanym narzędziem, jak zobaczysz niżej. Nie zbadano natomiast u żadnego dimorficznego gatunku azjatyckiego, jaki odsetek żołnierzy ma kolonia ani jak dzielą się pracą na co dzień. Dla porównania w pewnej grupie gatunków afrykańskich żołnierze stanowią w niektórych gniazdach prawie 10% robotnic.
Jej starsza siostra gra w innej lidze: ma polimorfizm ciągły, z robotnicami wszystkich rozmiarów, od najmniejszej po „superżołnierza”, i należy do innej linii w obrębie rodzaju. Nasza maleńka mrówka jest prostsza i na swój sposób bardziej elegancka: dwa projekty, każdy idealny do swojego zadania.
Imperium maleńkiej Carebara: kolonia tego gatunku na filmie Anthouse.
Gigantyczne królowe i kieszonkowe robotnice: rekordowa różnica
Jeśli jest cecha, która definiuje rodzaj Carebara, to właśnie ta: królowe są na ogół wielokrotnie większe od robotnic. U Carebara w ścisłym sensie, pierwotnej grupy rodzaju, robotnice mierzą około 2 mm, a królowe, „ogromnie powiększone”, zwykle przekraczają 15 mm: ponad siedmiokrotność długości swoich córek. To jedna z największych znanych u mrówek różnic wielkości między królową a robotnicą, różnica rekordowa, choć nikt nie zamienił jej w oficjalną liczbę.
Taki rozmiar ma oczywistą zaletę: ogromna królowa nosi w sobie mnóstwo rezerw, by wychować pierwsze córki. U afrykańskiej C. vidua świeżo zapłodnione królowe wychowały w laboratorium około 1000 robotnic w 39 dni.
Nie wszystkie Carebara są takie. U gatunków dimorficznych typu dawnych Oligomyrmex, do których przypomina nasz maleńki gatunek, różnica jest dużo mniejsza: żołnierze mierzą około 2-2,5 mm, a królowa najwyżej dwa razy tyle, około 5-6 mm lub mniej. Z naszego doświadczenia u tego gatunku królowa i żołnierze mierzą praktycznie tyle samo, około 3,5-5 mm, podczas gdy robotnice, mające 1-1,5 mm, są maleńkie. Królowa nadal jest kilkakrotnie dłuższa od mniejszej robotnicy, ale nie jest olbrzymką jak jej afrykańskie kuzynki.
Mit królowych z pasażerkami na gapę
Przez dużą część XX wieku książki opowiadały piękną historię o Carebara. Ponieważ ich robotnice są maleńkie, a królowe gigantyczne, mówiło się, że królowe afrykańskiej C. vidua wylatują na lot godowy z kilkoma maleńkimi robotnicami uczepionymi nóg, jak pasażerki na gapę, by pomogły im założyć nowe gniazdo. Entomolog George Arnold zanotował ją w 1915 roku, wielki myrmekolog William Morton Wheeler powtórzył ją w 1923 roku, a historia przechodziła z książki do książki.
Była zbyt piękna, by mogła być prawdziwa. Już w 1948 roku Lowe zauważył, że królowe zakładające kolonie innego gatunku, C. lignata, nie mają żadnej pomocy, a w 1989 roku Południowoafrykańczycy Hamish Robertson i Martin Villet zbadali zakładanie kolonii u C. vidua i nie znaleźli ani śladu towarzyszących robotnic: królowe zakładają kolonie same. Opublikowali swoją pracę pod tytułem, który nie pozostawia wątpliwości: zakładanie kolonii u Carebara vidua, czyli „rozwianie mitu”.
Dziś wiadomo, że królowe podróżujące z „bagażem” istnieją, ale w innych rodzajach: królowe Acropyga na przykład wylatują na lot godowy z czerwcem w żuwaczkach, zalążkiem przyszłego stada. Carebara tego nie potrzebują: ich sposobem jest rozmiar królowej, która nosi w sobie wszystko, czego potrzeba na start.
Skąd mógł się wziąć ten mit? To tylko nasze przypuszczenie, ale może ze sceny, którą widać u innych Carebara: u niektórych gatunków azjatyckich hodowcy opisują mniejsze robotnice siedzące na królowej lub na żołnierzach, a u jej starszej siostry mniejsze robotnice podróżują na grzbietach żołnierzy. U naszego gatunku natomiast robotnice nie wchodzą ani na żołnierzy, ani na królową.
Dzikie lokatorki termitier
Carebara gniazdują w ziemi, w zbutwiałym drewnie, a wiele z nich wewnątrz termitier. Najlepiej zbadana jest znów afrykańska C. vidua. Ekolodzy Lepage i Darlington, specjaliści od termitów, znaleźli jej gniazda w 2-10% dużych kopców termitów Macrotermes, choć także z dala od nich, i stwierdzili coś zdumiewającego: jej maleńkie robotnice potrafiły obezwładnić, zabić i zjeść robotnice termitów dużo większe od siebie. Królowe natomiast mogły przebywać wśród termitów, nie wywołując żadnego ataku.
Entomolog Joseph Bequaert widział, jak w pełni lotu godowego z wnętrza termitier wychodzą uskrzydlone samice C. junodi, a ściany termitiery pokrywały maleńkie robotnice tego samego gatunku. Klasyczna interpretacja jest taka, że dzięki swoim rozmiarom pozostają niezauważone i bezkarnie polują na termity w fortecy swoich sąsiadów. Niektóre Carebara uważa się ponadto za lestobiotyczne – to słowo pochodzi z greki i oznacza „żyć z kradzieży”: gniazdują tuż przy gniazdach innych mrówek lub termitów i kradną im pokarm lub czerw.
Nie wiadomo, czy ta mrówka żyje z termitami, ale gdy zobaczysz jej robotnice, prawie niewidoczne, zrozumiesz, dlaczego ten rodzaj odnosi sukcesy jako złodziej w białych rękawiczkach: to mrówki wielkości przecinka.
Żołnierze z głową w kształcie korka
Niektóre mrówki zamykają wejście do gniazda głową. Nazywa się to fragmozą: żołnierz o spłaszczonej lub ściętej głowie wchodzi w otwór i zatyka go jak korek; gdy przychodzi towarzyszka, odsuwa się, a gdy przychodzi wróg, zostaje na miejscu. Najsłynniejszym przykładem są Colobopsis, mrówki „odźwierne”, które gniazdują w gałęziach.
W 2022 roku Hosoishi i współpracownicy opisali Carebara z Azji Południowo-Wschodniej z żołnierzem, który wygląda, jakby wzorowano go na Colobopsis: przednia część głowy jest ścięta i tworzy tarczę, w której biorą udział nadustek, a nawet żuwaczki, a każdy tylny róg głowy ma ostry ząb, jak róg. Nazwali ją Carebara colobopsis i jest to pierwszy znany przypadek ściętej głowy fragmotycznej w tym rodzaju. Zebrano ją w ściółce suchego lasu nizinnego, a jej żołnierz jest maleńki: głowa ma nieco ponad 0,8 mm długości, niewiele ponad dwa razy więcej niż u jej mniejszych robotnic.
Jedno zastrzeżenie: to, że używa głowy jako korka, wynika z jej kształtu, bo nikt jeszcze nie znalazł jej gniazda. Ale dobrze pokazuje, jak daleko może zajść głowa żołnierza Carebara: od narzędzia do gryzienia i miażdżenia po pancerne drzwi.
Żołnierze spiżarnie
Druga wielka specjalność żołnierzy Carebara to przechowywanie pokarmu. W 2024 roku, opisując nowy gatunek, C. laeviceps, zespół Liu zauważył, że niektórzy żołnierze mieli rozdęty gaster i że taki gaster działa jak narząd magazynujący rezerwy: spiżarnia na nogach.
U jej starszej siostry ta specjalizacja jest jeszcze bardziej rozwinięta. Myrmekolog Mark Moffett opisał u niej „replety”: średnie i duże robotnice z wolem pełnym oleistej rezerwy, które żyją na stałe w gnieździe i zwracają pokarm towarzyszkom. A hodowcy C. diversa i C. affinis opowiadają, że ich najwięksi żołnierze zostają zgrupowani w komorach i działają jak pojemniki na pokarm.
Ta mrówka też je ma: w naszych koloniach są replety, żołnierze z wydętym, błyszczącym gastrem, którzy służą kolonii za spiżarnię. Jeśli ich zobaczysz, już wiesz, kim są.
Mniejsza siostra słynnej krewniaczki
Pokrewieństwo nie jest przypadkowe. Jej słynna krewniaczka, Carebara diversa, przez ponad 150 lat nosiła nazwę Pheidologeton diversus, aż w 2014 roku Georg Fischer, Frank Azorsa i Brian Fisher wykazali, że Pheidologeton nie ma własnych cech uzasadniających oddzielenie go od Carebara. Od tamtej pory obie mrówki należą do tego samego rodzaju, choć do różnych linii: pierwsza jest polimorficzna, z robotnicami wszystkich rozmiarów, a druga dimorficzna.
Starsza siostra słynie ze swoich najazdów: wychodzi na łowy masowo, w kolumnach i w wachlarzowatych rojach liczących dziesiątki tysięcy robotnic, które pozwalają jej bardzo szybko zbierać łup, kraść pokarm innym gatunkom i chwytać duże ofiary. Jej krewniaczka z malajskiej dżungli, C. silenus, jest jeszcze szybsza: jej roje posuwają się nawet o 4,5 m na godzinę, a jej średni i duzi żołnierze zajmują się oczyszczaniem drogi i dobijaniem ofiar.
Czy ta maleńka mrówka robi to samo? W swojej skali – tak. Nikt nie badał, jak żerują w naturze azjatyckie dimorficzne Carebara, ale w naszych koloniach ten gatunek tworzy kolumny i urządza najazdy: robotnice wychodzą grupą, znajdują pokarm, ćwiartują go i zabierają albo zakopują na miejscu. Kieszonkowa armia.
Jeśli chcesz poznać starszą siostrę, jej pełny poradnik znajdziesz w naszym sklepie: Carebara diversa.
Jedzą wszystko… i to zakopują
Większość Carebara to maleńkie mrówki podziemne, żywiące się głównie martwymi owadami i innymi bezkręgowcami. Wśród ofiar podawanych dla rodzaju są roztocza, skoczogonki i jaja stawonogów, a analiza izotopów stabilnych sześciu gatunków afrykańskich, technika pokazująca, na którym szczeblu łańcucha pokarmowego żywi się zwierzę, plasuje je jako drapieżniki, niektóre bardzo wyspecjalizowane.
Jej starsza siostra to przeciwny biegun: całkowicie wszystkożerna, poluje na wszystko, co może, korzysta z padliny i owoców i zbiera nasiona prosto z roślin.
W Antomas nasze doświadczenie z tym gatunkiem jest jednoznaczne: je wszystko, od owadów po słodkie płyny. I podobnie jak jej starsza siostra zakopuje pokarm, co opisują też hodowcy C. affinis. W naturze ukrycie łupu pod ziemią prawdopodobnie chroni go przed innymi mrówkami; w formikarium zakopane resztki gniją i przyciągają roztocza (zob. „Karmienie”).
Maleńkie, podziemne i prawie nieznane
Rodzaj Carebara jest ogromny: ma 234 ważne gatunki, w tym dziewięć kopalnych, rozsiane po regionach tropikalnych i subtropikalnych całego świata. A mimo to jest jednym z wielkich nieznanych myrmekologii, z powodu swoich rozmiarów i trybu życia: robotnice mające milimetr czy dwa, żyjące pod ziemią, w zbutwiałym drewnie albo w termitierach, które prawie nigdy się nie pokazują. Wiele gatunków znanych jest z jednej kasty, a niektóre, jak bengalensis Forela, tylko z królowej i samca.
W Azji Południowo-Wschodniej tempo odkryć jest zawrotne. Od 2021 roku prawie co roku opisuje się nowe gatunki: jeden żyjący w półmroku jaskini; inny, z grupy pygmaea, z bezskrzydłą królową, tak podobną do robotnicy, że nazywa się ją ergatoidalną, gniazdujący w zbutwiałym drewnie; kilka z grupy oni, żyjących w rozłożonym drewnie lub pod kamieniami, od 370 do 2200 m n.p.m., i ten z żołnierzami o głowie-korku. A w rewizji grupy pygmaea z 2024 roku po raz pierwszy opisano królową C. pygmaea, gatunku znanego od 1887 roku. Sto trzydzieści siedem lat, by poznać królową mrówki: tak nieuchwytne są te mrówki.
Sami taksonomowie przyznają, że niewiele wiadomo o ich zachowaniu i cyklu życiowym, więc każda obserwacja w domu się liczy.
Klimat bez zimy
Jej region obejmuje klimat od równikowego po monsunowy, a subtropikalny tylko na dalekiej północy. Pokazują to normy klimatyczne z lat 1991-2020 z trzech stacji obejmujących ten gradient:
- Równikowy. Bez termicznych pór roku: średnie miesięczne 27-28,5 °C przez cały rok, noce około 24 °C, deszcz w każdym miesiącu, wilgotność powietrza 79-84% i dni trwające około 12 godzin.
- Monsunowy. Pora chłodna i sucha (listopad-luty) ze średnimi 22-25 °C i nocami 16-20 °C; pora gorąca (marzec-kwiecień) z maksimami 35-37 °C oraz pora deszczowa (maj-październik) ze średnimi 26-29 °C i wilgotnością powietrza 71-82%.
- Subtropikalny, na północnym skraju. Tylko tutaj jest prawdziwa zima, ze średnimi 14-15,5 °C od grudnia do lutego.
Co to oznacza dla hodowli? Że na większości obszaru jej występowania zima nie istnieje i nie trzeba jej naśladować. A ponieważ żyją pod ziemią lub w zbutwiałym drewnie, docierają do nich złagodzona temperatura i stała wilgotność gleby lasu tropikalnego. Dlatego w Antomas trzymamy je w 24-27 °C przez cały rok, bez diapauzy i w warunkach wysokiej wilgotności.
Wielkość i morfologia
Maleńka, dimorficzna mrówka z podrodziny Myrmicinae: maleńkie pomarańczowoczerwone mniejsze robotnice, ciemniejsi żołnierze o dużej głowie i królowa, która mierzy praktycznie tyle samo co oni. Ponieważ nie wiemy na pewno, o jaki gatunek chodzi, opisujemy to, co widzimy w naszych koloniach, i to, co wiadomo o azjatyckich dimorficznych Carebara.
- Mniejsze robotnice. Wyjątkowo małe: mierzą 1-1,5 mm, a niektóre nie mają nawet milimetra. Mają bardzo czerwony, bardzo pomarańczowy kolor. To one uciekają: przechodzą przez szczeliny, które gołym okiem wydają się zamknięte.
- Żołnierze. Dużo więksi, z dużą i masywną głową, nieproporcjonalną do ciała, w kolorze bardziej brązowym i ciemniejszym niż robotnice. Z naszego doświadczenia mierzą 3,5-5 mm i nie uciekają. U podobnych gatunków azjatyckich głowa żołnierza może mieć rogi, przyoczka lub tarczę.
- Królowa. Mierzy praktycznie tyle samo co żołnierze, około 3,5-5 mm, i również jest brązowa i ciemna. Też nie ucieka. Jedna w kolonii.
- Czułki. U azjatyckich dimorficznych Carebara mają 9 lub 11 członów, zależnie od grupy gatunków: 9 w grupie oni i 11 w grupie pygmaea.
- Żuwaczki. Z 5 lub 6 zębami, również zależnie od grupy.
- Samiec. Brak opublikowanych danych i własnych pomiarów.
Jeśli masz dobry mikroskop, Twoja kolonia może coś wnieść do nauki: na podstawie zdjęć w dużym powiększeniu żołnierza i mniejszej robotnicy (czułki, żuwaczki, propodeum i pierwszy segment gastra żołnierza) albo, jeszcze lepiej, martwych okazów zakonserwowanych w alkoholu specjalista mógłby powiedzieć, czy to gatunek znany, czy nowy. Jeśli spróbujesz, daj nam znać.
Przybliżone wymiary
- Mniejsze robotnice: 1-1,5 mm, a niektóre nie mają nawet milimetra (doświadczenie Antomas). U zmierzonych azjatyckich dimorficznych Carebara mniejsza robotnica ma 1,0-1,9 mm długości całkowitej, przy szerokości głowy 0,3-0,5 mm
- Żołnierze: 3,5-5 mm (doświadczenie Antomas). Żołnierz z okazu typowego C. qianliyan mierzy około 3,8 mm, a żołnierze z grupy oni 2,8-3,4 mm
- Królowa: 3,5-5 mm, praktycznie tyle samo co żołnierze (doświadczenie Antomas; nie ma naukowych pomiarów królowej żadnej azjatyckiej dimorficznej Carebara)
- Samiec: brak danych
Wymiary robotnic, żołnierzy i królowych są nasze; te dotyczące podobnych gatunków służą do porównania. Pasują do wzorca dimorficznych Carebara: żołnierze mający kilka milimetrów i królowe nieprzekraczające około 5-6 mm.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany
To nie jest delikatna mrówka. Z naszego doświadczenia jest bardzo odporna. Tak to widzimy w naszych koloniach, choć hodowcy jej dużych krewniaczek, C. diversa i C. affinis, opisują je jako wrażliwe na suchość, zimno i roztocza. Być może różnica leży w gatunku; w każdym razie odporność nie jest wymówką, by zaniedbywać podstawy. Od początkujących oddzielają ją trzy rzeczy:
- Ucieczki. Jej robotnice są tak małe, że przeciskają się przez każdą szczelinę, a do tego dobrze się wspinają. Zestaw musi być idealnie szczelny i dlatego na razie nie polecamy dla tego gatunku żadnej marki gniazd.
- Wilgotność. Potrzebuje wysokiej wilgotności, stałej i bez zaniedbań. Dopuszczenie do odwodnienia to poważny błąd.
- Higiena. Zakopuje pokarm, a zakopane resztki przyciągają roztocza. Trzeba regularnie sprzątać i utrzymywać arenę nieco bardziej suchą niż gniazdo.
I naprawdę warto. To dimorficzna Carebara w formikarium, rzadkość w europejskim handlu: dwie kasty, które w niczym się nie przypominają, prawie niewidoczne robotnice pracujące bez przerwy i życie maleńkich mrówek tropikalnej gleby, które prawie nikt nie obserwował z bliska. A na dokładkę mała zagadka taksonomiczna na Twojej półce.
Zalecane parametry
- Temperatura: 24-27 °C przez cały rok. Umiarkowany spadek nocą im nie szkodzi: przy podobnych gatunkach hodowcy obniżają ją bez problemów do około 22 °C. Jeśli potrzeba ciepła, dostarczaj je z zewnątrz, z boku gniazda i z termostatem, nigdy kablami wchodzącymi do zestawu.
- Wilgotność gniazda: wysoka, ze strefą zawsze wilgotną; na dużej części obszaru jej występowania wilgotność powietrza przez wiele miesięcy w roku wynosi około 75-85%.
- Wilgotność areny: nieco niższa niż w gnieździe, aby uniknąć roztoczy i pleśni.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Wentylacja: taka, by nie było kondensacji ani zatęchłego powietrza, i zawsze przez bardzo drobną siatkę.
- Światło: wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, z cyklem dnia i nocy około 12 godzin, jak w ich regionie.
- Diapauza: nie przechodzi (zob. „Diapauza”).
Wysoka wilgotność, zawsze: błąd, którego się nie wybacza
To połowa sukcesu. Ta mrówka potrzebuje w gnieździe wysokiej wilgotności, każdego dnia w roku. I ma zaletę, która Ci to ułatwia: od razu szukają wilgoci. Gdy tylko jakaś część gniazda wyschnie, kolonia przenosi się do strefy wilgotnej, z królową i czerwiem: jeśli tłoczą się w najwilgotniejszym kącie, reszta gniazda wyschła.
Dopuszczenie do ich odwodnienia to poważny błąd. Przy tak małych robotnicach margines jest minimalny: im mniejsze ciało, tym większą ma powierzchnię w stosunku do objętości i tym szybciej traci wodę (to fizyka, a nie dane zmierzone u tego gatunku). U jej starszej siostry pewien hodowca stracił całą kolonię w jeden dzień z powodu odwodnienia. Sprawdzaj wilgotność gniazda przy każdym karmieniu i uzupełniaj zbiornik, zanim się opróżni.
Wysoka wilgotność nie oznacza zalania: stojąca woda, przemoczone podłoże i spływająca kondensacja to raj dla pleśni i roztoczy. Dlatego w Antomas wolimy nieco suchszą arenę: gniazdo wilgotne, a strefa, w której jedzą, bardziej sucha i przewiewna, z resztkami pokarmu na widoku. Hodowcy jej starszej siostry dochodzą do tego samego wniosku.
Formikarium: co musi mieć każdy zestaw
Na razie w Antomas nie polecamy dla tego gatunku żadnej marki formikariów. To nie krytyka żadnego producenta: jej robotnice są tak małe, że znajdują luzy tam, gdzie inne gatunki nic nie widzą, i wolimy nie polecać modelu, dopóki nie będziemy pewni, że jest dla nich szczelny. Możemy za to powiedzieć, co musi mieć każdy zestaw, kupiony czy domowy:
- Idealna szczelność. Pokrywy muszą pasować bez luzu. Jeśli pokrywa się rusza, tamtędy wyjdą.
- Sprawdzone luzy i pokrywy. Uszczelki, zatyczki, połączenia rurek i łączenia między modułami: wszystko. Prosty sposób: przed włożeniem kolonii obejrzyj zestaw pod światło; jeśli widzisz światło przez łączenie, przejdzie tamtędy robotnica.
- Bardzo drobna siatka w otworach wentylacyjnych. U podobnych gatunków głowa mniejszej robotnicy ma 0,3-0,5 mm szerokości, więc oczka siatki muszą być wyraźnie mniejsze (to nasz wniosek z tych wymiarów). Hodowcy C. affinis opowiadają, że ich mniejsze robotnice przechodzą przez siatkę zwykłego formikarium.
- Żadnych przepustów na kable. Ani kabli grzewczych, ani sond termometru czy higrometru wchodzących przez otwór: każdy przepust na kabel to drzwi. Ciepło i pomiary – zawsze z zewnątrz.
Jeśli chodzi o typ gniazda, z naszego doświadczenia dość dobrze sprawdzają się gniazda ziemne, terraria i gniazda gipsowe: wszystkie trzy pozwalają utrzymać stabilną wilgotną strefę, którą możesz kontrolować. Wymagania co do szczelności są dla wszystkich takie same; w terrarium – dopasowana pokrywa i wentylacja tylko przez bardzo drobną siatkę. Jeśli używasz ziemi, niech nie będzie to niesterylizowana ziemia z ogrodu: przynosi roztocza i pleśń. Cokolwiek wybierzesz: najpierw szczelność, potem cała reszta.
Ucieczki i bariery
Dobra wiadomość i zła. Dobra: królowa i żołnierze nie uciekają; są za duzi na szczeliny, przez które przeciskają się ich siostry, więc serce kolonii jest bezpieczne. Zła: robotnice – tak. Są maleńkie i dobrze się wspinają, także po gładkich powierzchniach, jak opowiadają hodowcy C. affinis, a jeśli ucieczki są ciągłe, kolonia powoli się wykrwawia.
Bariera. Z naszego doświadczenia przy tym gatunku sprawdza się prawie każda bariera. Olej mineralny działa dobrze, ale niektóre robotnice mogą w nim ugrzęznąć, a przy tak małych mrówkach oznacza to ich utratę. Dlatego w Antomas wolimy talk. Częstym sposobem nakładania jest wymieszanie go z odrobiną alkoholu i namalowanie pędzlem szerokiego pasa w górnej części ścian areny; gdy alkohol odparuje, zostaje warstwa drobnego proszku, której nie mogą się uchwycić. Utrzymuj ją suchą i odnawiaj, gdy zobaczysz, że jest zbita, brudna lub ma przerwy.
Bariera to druga linia obrony, nigdy pierwsza. To, co naprawdę zatrzymuje ten gatunek, to dobrze zamknięty zestaw; bariera jest dla tych, które znajdą drogę, którą przeoczyłeś. I ostrożnie przy otwieraniu: otwieraj tylko na tyle, ile trzeba, pracuj spokojnie, najlepiej nad tacą, i zamknij po skończeniu.
Przyjazd i przeprowadzka
W Antomas sprzedajemy kolonie z królową, robotnicami i czerwiem, już rozwinięte. Po otrzymaniu swojej zostaw ją w spokojnym miejscu, w 24-27 °C, i sprawdź, czy probówka utrzymuje wilgotność.
Do formikarium przenosimy ją przez wysypanie, a przy tym gatunku jest to szczególnie łatwe, bo od razu szukają wilgoci: gdy tylko ją znajdą, osiedlają się.
- Przygotuj wszystko wcześniej: zestaw zamknięty i sprawdzony, a wilgotna strefa gniazda już nawodniona, żeby od pierwszej minuty miały dokąd pójść.
- Pracuj nad tacą albo wewnątrz dużego pojemnika, żeby żadna robotnica nie skończyła na stole.
- Wysyp kolonię na arenę, przy wejściu do gniazda: otwórz probówkę i lekko w nią postukując, wysyp robotnice, żołnierzy, królową i czerw. Pomóż maruderkom bardzo cienkim pędzelkiem.
- Od razu zamknij i zostaw je w spokoju. Wkrótce ruszą w stronę wilgoci w gnieździe i przeniosą tam czerw.
Jeśli kiedyś będziesz musiał przenieść kolonię do innego formikarium, użyj tej samej metody.
Jedna kolonia, jedna królowa
Kolonie tego gatunku mają jedną królową. W rodzaju jest wszystko: gatunki z jedną królową, jak C. lignata, i inne z kilkoma, jak jej starsza siostra czy C. affinis, która według pewnego niemieckiego sklepu ma do 16 królowych.
W rodzaju zakładanie kolonii jest klaustralne: królowa zamyka się i sama wychowuje pierwsze robotnice ze swoich rezerw. My sprzedajemy kolonie z królową, więc omijasz ten etap i zaczynasz od zabawnej części: obserwowania, jak rośnie. Do jakich rozmiarów? Nie ma żadnych opublikowanych danych o wielkości kolonii azjatyckich dimorficznych Carebara. W rodzaju jest wszystko, od grup gatunków z koloniami liczącymi do około tysiąca osobników po ogromne kolonie jej starszej siostry.
Kolonia żyje dzięki swojemu czerwiowi. U jej starszej siostry hodowcy opowiadają, że mniejsze robotnice żyją miesiąc lub dwa i że kolonia, która przestaje wychowywać czerw, w kilka tygodni zostaje bez robotnic. Nie wiemy, czy u tego gatunku jest tak samo, ale rada się sprawdza: obfite białko, stabilna wilgotność i stała temperatura, żeby zawsze był czerw w drodze.
Karmienie
Z naszego doświadczenia ta mrówka je wszystko, ale najlepiej służą jej owady i słodkie płyny. Trzeba wziąć pod uwagę jej wielkość i zwyczaj zakopywania pokarmu.
Białko: obfite i urozmaicone. To motor kolonii i taka jest filozofia Antomas: jeśli codziennie wykonujesz prace pielęgnacyjne i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia rozumie, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie będziesz mógł często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: nadmiar pokarmu gnije i przyciąga pleśń i roztocza. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego: muszki owocowe, małe świerszcze, nimfy karaczanów, pokrojone mączniki lub larwy barciaka… Przy tak małych robotnicach krój lub rozcinaj duże ofiary; świeżo zabite owady nadają się doskonale, jak w naturze. I kupuj owady od zaufanego dostawcy: te traktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Uwaga na zakopany pokarm. To ich słaby punkt: zakopują to, czego nie zjedzą od razu, a te resztki, poza zasięgiem Twojego wzroku, gniją i przyciągają roztocza. Podawaj białko w suchej strefie areny, na gładkiej powierzchni (kawałku folii aluminiowej lub małej nakrętce), usuwaj resztki najpóźniej po 24 godzinach, jak zalecają hodowcy jej krewniaczek, i regularnie sprawdzaj gniazdo: plamka pleśni albo ruszające się białe lub brązowe kropeczki przy zakopanej resztce to znak, że trzeba posprzątać.
Cukry: urozmaicone i w poidełku. W Antomas zalecamy urozmaicać cukry: nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu, a inny słodki płyn lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Do nektaru możesz też dodać trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn. Używaj tradycyjnego lub domowego poidełka, w którym kropla jest „rozlana” i łatwo dostępna; przy tak małych robotnicach lepiej małe krople niż kałuże, i wymieniaj płyn, zanim zacznie fermentować.
Nasiona i orzechy: tylko rozgniecione i jako dodatek. Jej starsza siostra zbiera nasiona, a hodowcy innych azjatyckich Carebara je podają, ale ta mrówka jest tak mała, że trudno jej je rozłupać. Jeśli chcesz jej jakieś dać, niech zawsze będą rozgniecione (sezam, proso lub niesolone orzeszki ziemne), w małej ilości i od czasu do czasu, a to, czego nie zabiorą, usuwaj, bo też mogą to zakopać. Podstawą diety są zawsze owady i słodkie płyny.
Woda: zawsze dostępna, w probówce z watą.
Diapauza
Nie przechodzi diapauzy: na większości obszaru jej występowania nie ma zimy (zob. „Klimat bez zimy”). Sklepy i hodowcy są zgodni, że azjatyckie Carebara jej nie potrzebują. W Antomas utrzymujemy ją aktywną przez cały rok, w 24-27 °C, bez zimowych spadków. Uważaj jednak na zimne pokoje zimą: w dzienniku hodowli jej starszej siostry zimno w źle ocieplonym domu zabiło prawie cały czerw samców i część czerwiu robotnic.
Zachowanie w niewoli
Poszukiwaczki wilgoci. Zawsze idą w stronę wilgoci, co pomaga Ci je prowadzić przy przeprowadzce i służy jako wskaźnik wilgotności gniazda.
Wspinaczki. Robotnice bez wysiłku wchodzą po ścianach areny: szczelność i bariera nie podlegają negocjacjom.
W kolumnie i do ataku. Tworzą kolumny i urządzają najazdy: gdy znajdą pokarm, wychodzą po niego grupą, jak jej starsza siostra w miniaturze.
Grabarki. Pokarm znika pod ziemią lub w gnieździe szybciej, niż się spodziewasz. Nie zjadły go: jest schowany.
Z własną spiżarnią. Mają replety, żołnierzy z wydętym gastrem, którzy przechowują rezerwy (zob. „Żołnierze spiżarnie”).
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, a obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Przy tym gatunku lupa ręczna to Twój najlepszy sprzymierzeniec.
Kolonia tego gatunku w niewoli, na filmie Anthouse.
Sygnały alarmowe:
- Robotnice spacerujące poza zestawem: jest jakiś luz albo barierę trzeba odnowić.
- Plamki pleśni, spływająca kondensacja albo ruszające się białe lub brązowe kropeczki przy pokarmie: jest za dużo stojącej wody albo są zakopane resztki.
- Czerw, który przestaje się rozwijać lub znika: prawie zawsze brakuje białka albo jest za zimno.
Obsługa i bezpieczeństwo
Są nieszkodliwe dla ludzi: nie mogą Ci dokuczyć ani nic zrobić, a ich ugryzienie jest znikome. Przy tak małych robotnicach wyzwanie jest inne: nie zgubić ich. Jak przy każdym gatunku, obsługuj je narzędziami entomologicznymi: bardzo cienkim pędzelkiem lub ekshaustorem, nigdy rękami. Pracuj powoli i nad tacą, żeby nie zgubić ani nie uszkodzić żadnej robotnicy, a tym bardziej królowej. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać.
Czego nie robić
- Zostawiać szczelin: pokrywy z luzem, luźne uszczelki, źle dopasowane połączenia, siatki o dużych oczkach albo przepusty na kable. Jej robotnice znajdą każdą lukę.
- Polegać wyłącznie na barierze: najważniejszy jest dobrze zamknięty zestaw. A jeśli używasz oleju i widzisz uwięzione w nim robotnice, zastąp go talkiem.
- Dopuścić do wyschnięcia gniazda, choćby na jeden dzień: odwodnienie ich to poważny błąd.
- Zalewać arenę albo tolerować stojącą wodę i kondensację: gniazdo wilgotne, arena nieco suchsza.
- Gromadzić zakopane resztki: usuwaj nadmiar pokarmu w ciągu 24 godzin i sprawdzaj gniazdo.
- Podawać słodkie płyny na wacie: zawsze w poidełku.
- Dawać im ciągle tego samego owada, żałować białka albo podawać całe nasiona: jeśli już je dajesz, to rozgniecione.
- Robić im diapauzę albo zostawiać je zimą w zimnym pokoju.
- Brać je do rąk.
Źródła naukowe
Poradnik opracowany na podstawie literatury naukowej o rodzaju Carebara, danych o klimacie jej regionu oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Główne źródła:
- Liu, Z.-y., Zhong, Y., Huang, Y.-y., Ran, H. & Song, F. (2024). A new ant species of the genus Carebara Westwood, 1840 (Hymenoptera, Formicidae, Myrmicinae) with a key to Chinese species. ZooKeys 1190: 1–37. doi:10.3897/zookeys.1190.110552
- Fischer, G., Azorsa, F. & Fisher, B. L. (2014). The ant genus Carebara Westwood (Hymenoptera, Formicidae): synonymisation of Pheidologeton Mayr under Carebara, establishment and revision of the C. polita species group. ZooKeys 438: 57–112. doi:10.3897/zookeys.438.7922
- Sharaf, M. R., Aldawood, A. S. & Taylor, B. (2011). First record of the myrmicine ant genus Carebara Westwood, 1840 (Hymenoptera: Formicidae) from Saudi Arabia with description of a new species, C. abuhurayri sp. n. ZooKeys 92: 61–69. doi:10.3897/zookeys.92.770
- Matsuura, K., Hosoishi, S. & Sokh, H. (2024). A remarkable new species from the pygmaea species group of the genus Carebara Westwood, 1840 (Hymenoptera: Formicidae: Myrmicinae) from Cambodia. Far Eastern Entomologist 496: 1–9. doi:10.25221/fee.496.1
- Hosoishi, S., Yamane, S. & Sokh, H. (2022). Discovery of a new phragmotic species of the ant genus Carebara Westwood, 1840 (Hymenoptera, Formicidae) from Cambodia. Journal of Hymenoptera Research 91: 357–374. doi:10.3897/jhr.91.82490
- Lepage, M. G. & Darlington, J. P. E. C. (1984). Observations on the ant Carebara vidua F. Smith preying on termites in Kenya. Journal of Natural History 18: 293–302. doi:10.1080/00222938400770221
- Moffett, M. W. (1984). Swarm raiding in a myrmicine ant. Naturwissenschaften 71: 588–590. doi:10.1007/BF01189188
- Moffett, M. W. (1988). Foraging dynamics in the group-hunting myrmicine ant, Pheidologeton diversus. Journal of Insect Behavior 1: 309–331. doi:10.1007/BF01054528
- Moffett, M. W. (1988). Foraging behavior in the Malayan swarm-raiding ant Pheidologeton silenus (Hymenoptera: Formicidae: Myrmicinae). Annals of the Entomological Society of America 81: 356–361. doi:10.1093/aesa/81.2.356
- Moffett, M. W. (2019). Marauder ants (Carebara in part). In: Starr, C. (ed.), Encyclopedia of Social Insects. Springer. doi:10.1007/978-3-319-90306-4_75-1
- Poziom trudności
- Średnio zaawansowany

