Crematogaster senegalensis: królowa i robotnice – prawdziwe zdjęcie Antomas
Crematogaster senegalensis: królowa i robotnice – prawdziwe zdjęcie Antomas

Crematogaster senegalensis

Ostatnie sztuki w magazynie
99,99 €
Brutto

Akrobatka, która celuje sercem. Crematogaster senegalensis unosi sercowaty odwłok nad głowę i bierze wrogów na muszkę: nie kłuje i nie pryska kwasem, lecz smaruje ich jadem kontaktowym, który zmusza inne mrówki do ucieczki. Czarna, z rudawymi refleksami w świetle, i duża jak na swój rodzaj, tworzy kolonie z jedną królową, które rosną w zdumiewającym tempie, aż stają się ogromnymi armiami zdolnymi polować w grupie na niemal każdą ofiarę. Afrykański klejnot z suchych terenów, rzadki w hobby, dla hodowców z pewnym doświadczeniem. Kolonie i królowe. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.

Kolonia

 

Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany

Afrykańska mrówka akrobatka z suchych terenów, czarna i duża jak na swój rodzaj, która unosi swój sercowaty gaster i smaruje wrogów jadem kontaktowym. Kolonie z królową. Jedna królowa w kolonii, przesadnie szybki wzrost i bardzo liczne kolonie. 24-28 °C przez cały rok, bez zimowania, suche i dobrze wentylowane gniazdo Alpha (odrobina wilgoci tylko na początku), cukier zawsze dostępny i tyle białka, ile zdołają zjeść.

Crematogaster senegalensis Roger, 1863 to afrykańska mrówka akrobatka: mrówka z podrodziny Myrmicinae o podwójnej talii i sercowatym gastrze, który w razie zagrożenia unosi ponad głowę i celuje nim we wroga, jakby wyciągała broń. Opisano ją na podstawie okazów z Senegalu ponad półtora wieku temu. Żyje na suchych terenach Afryki, od Sahelu i sawann Afryki Zachodniej po Sudan i Angolę, a przez Morze Czerwone sięga aż do gór Arabii.

W Antomas wyróżniamy ją nie bez powodu: to Crematogaster dość duże w porównaniu z tymi z naszych pól, a przede wszystkim tworzą bardzo liczne kolonie, które rosną w tempie zaskakującym nawet doświadczonych hodowców. Do tego mają jedną z najbardziej pomysłowych obron w świecie mrówek: nie wstrzykują jadu ani nie pryskają kwasem, tylko smarują rywali jadem kontaktowym. To gatunek słabo zbadany, którego nauka jeszcze nie uporządkowała, i prawie nieudokumentowany w hobby. Tutaj opowiadamy, co wiadomo o nim i o jego krewnych, i czego nauczyliśmy się, hodując go.

Biologia

Duża akrobatka w ogromnych koloniach

Zacznijmy od nazwy, bo warto postawić sprawę jasno: nie znaleźliśmy żadnej nazwy zwyczajowej tego gatunku w żadnym języku. „Akrobatka” to natomiast popularna nazwa całego rodzaju (zob. „Mrówka, która celuje odwłokiem”).

Co ją wyróżnia? Dwie rzeczy. Pierwsza to wielkość robotnicy. Według klucza do afrykańskich Crematogaster myrmekologa Briana Taylora robotnice C. senegalensis mierzą 3,5-5,5 mm długości całkowitej, co jest rozmiarem średnio dużym w rodzaju, w którym nie brakuje maleńkich mrówek. Z doświadczenia Antomas, jeśli porównasz je z rodzimymi Crematogaster z Półwyspu Iberyjskiego, od razu widać, że są wyraźnie większe.

Druga to kolonia i to ona naprawdę ją wyróżnia. Kolonie C. senegalensis mają jedną królową, rosną przesadnie szybko i stają się bardzo liczne: w krótkim czasie grupa kilkudziesięciu robotnic zamienia się w rzekę mrówek, która płynie przez całe formikarium. To nasze doświadczenie, a sklepy, które ją sprzedają, także mówią o „niezwykle szybkim” rozwoju. Do jakich rozmiarów dochodzą? Nie ma żadnego opublikowanego badania o wielkości ich kolonii, a w niewoli maksimum też nie jest znane. Na podstawie wykładniczego wzrostu w Antomas szacujemy, że bardzo prawdopodobnie z łatwością przekraczają 100 000 robotnic. To nasze szacunki, a nie zmierzona wartość.

Ciekawostka: w Angoli żyje podgatunek nazwany C. senegalensis goliathula, coś w rodzaju „małego Goliata”. To sympatyczny zbieg okoliczności, ale nie ma pomiarów, które wskazywałyby, że jest większy od formy typowej, więc nie używamy go jako argumentu.

Nazwa z 1863 roku dla nierozwiązanej łamigłówki

Niemiecki entomolog Julius Roger opisał gatunek w 1863 roku na podstawie robotnic i królowej z lakoniczną etykietą: „Senegal”, bez dalszych danych. Okazy oryginalne, syntypy, przechowuje Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie. Od tamtej pory gatunek sporo przeszedł:

  • Podrodzaje. W 1922 roku Włoch Carlo Emery umieścił go w podrodzaju Acrocoelia. Dziś należy do Crematogaster w ścisłym sensie, jednego z dwóch jedynych podrodzajów, które zostały, gdy myrmekolożka Bonnie Blaimer przebudowała rodzaj w 2012 roku i zredukowała trzynaście dawnych podrodzajów do dwóch: Orthocrema i Crematogaster.
  • Gatunek czy podgatunek? Na początku XX wieku kilku autorów traktowało go jako zwykły podgatunek C. aegyptiaca, dopóki nie odzyskał rangi gatunku.
  • Synonimy. Dołączono do niego trzy inne nazwy, które dziś uważa się za ten sam gatunek: robusta Emery, opisaną z Rogu Afryki na podstawie królowej i samca; devincta Santschi, 1914, opisaną z Afryki Zachodniej, oraz targuia Santschi, 1929, z algierskiej Sahary.
  • Podgatunek i gatunek potomny. Podgatunek C. senegalensis goliathula Forel, 1922, z Angoli, wciąż jest ważny. A C. censor, którą Forel opisał jako podgatunek senegalensis, dziś traktuje się jako osobny gatunek.

A najciekawsze: prawdopodobnie kryje się w nim więcej niż jeden gatunek. Taylor wskazuje, że między populacjami jest duża zmienność, zwłaszcza ubarwienia, i że szczegółowe badanie mogłoby go rozdzielić na dwa lub więcej gatunków. Nasze własne kolonie są dobrym przykładem: są czarne, z rudawym połyskiem w świetle, podczas gdy literatura opisuje gatunek jako brązowy lub rudy (zob. „Wielkość i morfologia”). W 2019 roku Mostafa Sharaf, Abdulrahman Aldawood i Francisco Hita Garcia zrewidowali Crematogaster Arabii i zachowali tam nazwę C. senegalensis właśnie dlatego, że nikt jeszcze nie zrewidował Crematogaster Afryki Subsaharyjskiej, i przyznali, że może on obejmować gatunki kryptyczne, czyli odrębne gatunki, których nie da się odróżnić gołym okiem.

Mrówka, którą będziesz mieć w domu, pasuje więc do C. senegalensis w dzisiejszym rozumieniu. Jeśli kiedyś jakiś taksonom uporządkuje grupę, może zmienić nazwę, ale nie charakter.

Od Sahelu po góry Arabii: mrówka suchych terenów

Jej mapa należy do najciekawszych w rodzaju. Znana jest z zachodu Afryki i Sahelu, z Sudanu i Rogu Afryki, z algierskiej Sahary, z Angoli, za sprawą swojego podgatunku, a po drugiej stronie Morza Czerwonego z południa i południowego zachodu Półwyspu Arabskiego. Ale między tymi punktami są wielkie luki bez stwierdzeń. Sharaf i współpracownicy tłumaczą to na dwa sposoby: albo brakuje prób, albo gatunek preferuje suche siedliska, których brakuje w środkowej Afryce, zdominowanej przez las deszczowy. Wszystko wskazuje na mrówkę sawann i suchych terenów, a nie lasu deszczowego.

I wspina się wysoko. W górach południowo-zachodniej Arabii zebrano ją na wysokości od 2600 do 2982 m, prawie 3000 m.

O jej gniazdach wiadomo bardzo mało. Nieliczne dane terenowe opisują ją żerującą na wilgotnej ziemi i w ściółce pod palmą daktylową i pod dużym krzewem jeżyny, z serią z gniazda zebraną pod kamieniem na południu Arabii, oraz na drzewach mango i w trawie nad rzeką w Afryce Zachodniej. Nie ma żadnego badania, które szczegółowo opisywałoby jej gniazda ani wielkość jej kolonii w naturze.

Karton, kamienie czy gałęzie? Gniazdo do odkrycia

Wiele tropikalnych Crematogaster to wielkie architektki. W tropikach rodzaj gniazduje głównie na drzewach: w martwych gałęziach, pod korą lub w mchu. Wiele gatunków wytwarza karton, masę z przeżutych włókien roślinnych, by uszczelniać lub dzielić gniazda albo budować schronienia dla swojego „bydła”, czerwców, a niektóre wznoszą samodzielne gniazda z kartonu, zwisające z gałęzi. Gniazdowanie w ziemi i w ściółce jest w tropikach mniej powszechne, a częstsze w strefie umiarkowanej.

C. senegalensis nie do końca pasuje do tego portretu. Istniejące stwierdzenia, pod kamieniem, w ściółce, w trawie i na drzewach mango, na raczej suchych terenach, wskazują na gatunek gniazdujący w ziemi albo łączący ziemię i roślinność, a nie na wielką budowniczą kartonu z lasu deszczowego. To wniosek, bo nikt nie badał jej gniazd.

W niewoli hodowcy wymieniają tylko jedną azjatycką Crematogaster jako budowniczą wiszących gniazd z kartonu. O C. senegalensis nie ma żadnych danych o kartonie ani przegrodach, ani w naturze, ani w niewoli, więc nie będziemy Ci tego obiecywać.

Mrówka, która celuje odwłokiem

Jeśli jest gest, który definiuje Crematogaster, to właśnie ten. W obliczu zagrożenia robotnica unosi gaster ponad tułów i głowę, czubkiem do przodu, i w tej pozycji widać kropelkę na końcu żądła. Może go skierować niemal w każdą stronę, jak małe obrotowe działo.

Sekret tkwi w anatomii. U prawie wszystkich mrówek talia łączy się z gastrem u jego podstawy. U Crematogaster natomiast postpetiolus, drugi węzeł talii, łączy się z górną przednią częścią gastra, a petiolus, pierwszy węzeł, jest z góry spłaszczony. Dzięki temu gaster może się wychylać do góry i do przodu, nie zahaczając o talię. Widziany z góry ma ponadto kształt serca.

Ten repertuar przyniósł im kilka popularnych nazw. Po angielsku nazywa się je acrobat ants, „mrówkami akrobatkami”, od tej pozy; cocktail ants, od uniesionego „ogona”, i Saint Valentine ants, „walentynkowymi mrówkami”, od sercowatego gastra.

Ta poza to nie tylko groźba: to także polowanie. U afrykańskiej C. striatula robotnice wykrywają ofiarę z odległości 3-6 mm i celują w nią uniesionym gastrem z wysuniętym żądłem (zob. „Paraliż bez dotyku”).

Nie kłuje: smaruje

Crematogaster należą do Myrmicinae, są krewnymi Messor i Pheidole i zachowały żądło. Ale ich żądło jest bardzo szczególne: kończy się czubkiem w kształcie łopatki lub łyżeczki, który nie służy do wstrzykiwania jadu, tylko do nakładania kropli wydzieliny na ciało wroga, zwykle innej mrówki. To jad kontaktowy: działa na kutykulę rywala bez potrzeby jej przebijania.

A co jest w tej kropli? U zbadanych gatunków, zwłaszcza u europejskiej C. scutellaris, to mieszanina z dwóch gruczołów odwłoka: gruczołu Dufoura, który w tym rodzaju jest bardzo rozwinięty, i gruczołu jadowego. Gdy mieszają się w żądle, enzymy z gruczołu jadowego przekształcają związki z gruczołu Dufoura w bardzo reaktywne aldehydy, bardziej toksyczne niż wyjściowa wydzielina. To chemia wysokiej precyzji: broń „ładuje się” w ostatniej chwili, dokładnie na czubku żądła.

Efekt jest zdecydowany. Wydzielina jest owadobójcza i odstraszająca wobec innych mrówek, a mrówki innych gatunków, które dotkną jej czułkami lub aparatem gębowym, natychmiast się wycofują. I ma dodatkową zaletę: kropla z żądła C. scutellaris hamowała wzrost bakterii takich jak Staphylococcus aureus i Pseudomonas aeruginosa we wszystkich badanych próbkach, a częściowo także wzrost grzyba zabijającego owady, Beauveria bassiana, z efektem utrzymującym się co najmniej 24 godziny. Coś podobnego zaobserwowano u gatunków południowoamerykańskich. Wszystko wskazuje na to, że ta sama chemia, która trzyma rywali na dystans, służy też higienie kolonii.

Każdy gatunek ma własny koktajl: gruczoł Dufoura C. nigriceps, z akacji Afryki Wschodniej, wytwarza inne związki cykliczne, a u azjatyckiej C. deformis to inny gruczoł, metapleuralny, w tułowiu, wydziela odstraszające i antyseptyczne fenole.

Chemii C. senegalensis nie zbadano, ale łopatkowate żądło i poza są typowe dla rodzaju. A w domu to widać: z doświadczenia Antomas duże kolonie łączą swoją liczebność, mocno gryzące żuwaczki i obronę chemiczną, żeby unicestwić ofiary i każdego intruza, który wejdzie na ich terytorium.

Kwas mrówkowy? Nie: to domena Formicinae

To bardzo rozpowszechniony błąd, nawet wśród hodowców i sklepów: mówienie, że Crematogaster „pryskają kwasem mrówkowym”. Tak nie jest. Kwas mrówkowy jako główny składnik jadu jest cechą innej podrodziny, Formicinae, takich jak Camponotus, Formica czy Oecophylla. Te mrówki nie mają funkcjonalnego żądła, tylko acidoporus, otworek na czubku gastra, przez który pryskają kwasem. I robią coś jeszcze bardziej zaskakującego: połykają go. Badanie z 2020 roku wykazało, że używają go do zakwaszania wola i kontrolowania drobnoustrojów, które dostają się z pokarmem.

Crematogaster natomiast należą do Myrmicinae, mają żądło, a ich bronią jest jad kontaktowy, o którym właśnie mówiliśmy. Nie znaleźliśmy żadnego źródła naukowego, które wymieniałoby kwas mrówkowy w tym rodzaju.

Różnicę widać gołym okiem: Camponotus podgina gaster pod ciało i strzela kwasem; Crematogaster unosi go ponad głowę i podchodzi, żeby posmarować rywala.

Do ostrzegania towarzyszek używają innej chemii: u Crematogaster z akacji Afryki Wschodniej gruczoły żuwaczkowe uwalniają substancje lotne, które u niektórych gatunków służą jako sygnał alarmowy.

Paraliż bez dotyku: wyczyn afrykańskiej kuzynki

Jeśli jad kontaktowy jest już pomysłowy, to, co robi C. striatula, ociera się o science fiction. Ta Crematogaster z lasów Kamerunu gniazduje w ziemi, w opadłych gnijących gałęziach i w termitierach, i poluje głównie na termity. W 2011 roku zespół badaczy zbadał, jak to robi, i odkrył coś zaskakującego: paraliżuje ofiary na odległość.

  • Zasadzka. Gdy robotnica wykryje termita, przyjmuje pozę alarmową, z uniesionym gastrem i wysuniętym żądłem, i rekrutuje towarzyszki znajdujące się w odległości około 15 cm.
  • Okrążenie. Do 6 robotnic otacza robotnicę termita, a od 8 do 15 żołnierza, i ustawiają się w odległości 5-10 mm od niego, z żądłem skierowanym w jego stronę, nie dotykając go.
  • Paraliż. Po około 10 minutach termit zaczyna drżeć i przewraca się na grzbiet, ruszając nogami, a mrówki zanoszą go do gniazda.

Bronią znów jest gruczoł Dufoura, z około 50 związkami długołańcuchowymi, a ekstrakt z zaledwie trzech gruczołów zabił wszystkie termity w doświadczeniu w ciągu 24 godzin. Co ciekawe, u tego gatunku na czubku żądła nie tworzy się piana, którą widać u innych Crematogaster: związki działają, choć żądło nawet nie dotyka rywala.

I nie służy to tylko do polowania. W doświadczeniach z przynętami z miodu konkurencyjne mrówki, wśród nich tkaczki Oecophylla longinoda, duże Camponotus brutus i Tetramorium aculeatum, porzucały przynętę bez walki i nawet nie dotknąwszy Crematogaster.

Uwaga: wszystko to badano u C. striatula, nie u naszego gatunku. Pokazuje to, jak daleko sięga chemia afrykańskich Crematogaster, ale nie wiemy, czy C. senegalensis robi to samo.

Chemiczne ślady, które wychodzą z nóg

Prawie wszystkie mrówki znakują swoje ścieżki gruczołami odwłoka, pocierając podłoże czubkiem gastra. Crematogaster robią to nogami. Ich feromon śladowy pochodzi z gruczołu w goleni tylnych nóg, a robotnice zostawiają go na podłożu, gdy idą. Opisał to R. H. Leuthold w 1968 roku u amerykańskiego gatunku C. ashmeadi, a w tym samym roku zbadano też pochodzenie śladu u południowoafrykańskiej C. peringueyi.

Chemię zidentyfikowano u dwóch gatunków. U afrykańskiej C. castanea głównym składnikiem śladu jest (R)-2-dodekanol, a u europejskiej C. scutellaris prawie identyczny alkohol, 2-tridekanol: jego aktywna forma działa w stężeniach rzędu tysięcznej części nanograma na mikrolitr. A robotnice C. scutellaris podążają także śladem C. castanea: te chemiczne tropy są częściowo wspólnym językiem w obrębie rodzaju.

Dzięki tym śladom rekrutacja jest szybka i dopasowana do wyzwania. U C. striatula do żołnierza termita przybywa średnio prawie 12 robotnic, a do robotnicy termita około 5. W domu zobaczysz to za każdym razem, gdy podasz im pokarm: najpierw przychodzi zwiadowczyni, a wkrótce sznur towarzyszek idących tą samą drogą.

Hodowczynie czerwców

Jak wiele mrówek, Crematogaster wielce lubią cukier, a wiele gatunków zdobywa go bardzo skutecznie: hodując „bydło”. Opiekują się czerwcami, mszycami i innymi pluskwiakami, które wysysają sok z roślin i wydalają słodki płyn, spadź, zbieraną przez mrówki w zamian za ochronę. Niektóre gatunki budują im nawet schronienia z kartonu.

Na plantacjach kakaowca w Afryce Zachodniej na przykład C. clariventris opiekuje się głównie jednym czerwcem, Stictococcus sjostedti, a drzewa zdominowane przez tę mrówkę mają więcej obsługiwanych czerwców niż pozostałe. Nie zawsze to dobra wiadomość dla rolnika: niektóre afrykańskie Crematogaster opiekują się czerwcami, które przenoszą wirusa kakaowca.

O tej relacji u C. senegalensis nic nie opublikowano, ale zamiłowanie rodzaju do cukru jest oczywiste, a w domu zastępujemy spadź słodkimi płynami zawsze dostępnymi (zob. „Karmienie”).

Rywalki tkaczek: mozaika mrówek

W koronach drzew Afryki Zachodniej toczy się cicha wojna. W latach siedemdziesiątych entomolodzy badający plantacje kakaowca odkryli, że kilka dominujących mrówek, wśród nich Crematogaster, tkaczki Oecophylla i niektóre Tetramorium, dzieli między siebie drzewa na terytoria mniej lub bardziej wykluczające się: gdzie rządzi jedna, nie ma miejsca dla innych. Na mapie plantacji ten podział tworzy mozaikę i tak go nazwano: „mozaika mrówek”.

To nie jest akademicka ciekawostka. Ponieważ każdy dominujący gatunek poluje na inne owady albo inne toleruje, mozaika decyduje, które szkodniki rozwijają się na danym drzewie, i proponowano nawet zarządzanie nią na korzyść tkaczek w celu ochrony kakaowca. Dziś na plantacjach mango w Afryce Zachodniej bada się wykorzystanie tkaczek do biologicznego zwalczania szkodników, a właśnie na drzewach mango zebrano C. senegalensis.

Crematogaster nie są pomniejszymi rywalkami groźnych Oecophylla: widzieliśmy już, że C. striatula odpędza je od przynęty, nawet ich nie dotykając.

Jedna królowa i wybuchowy wzrost

W rodzaju Crematogaster jest wszystko: wiele gatunków ma jedną królową, a inne przyjmują kilka, jak niektóre z akacji Afryki Wschodniej, choć badanie z 2018 roku wykazało, że nie to tłumaczy ich przewagę nad rywalami, albo niektóre azjatyckie, które przyjmują nowe królowe do już istniejących kolonii.

O C. senegalensis nie ma opublikowanych danych o liczbie królowych ani o wielkości kolonii. Z doświadczenia Antomas jej kolonie są monoginiczne, z jedną królową, a wyróżnia je tempo: rosną przesadnie szybko i stają się bardzo liczne. Przy cieple i obfitym pokarmie kolonia w krótkim czasie zwielokrotnia swoją wielkość, a to wyznacza całą jej hodowlę: więcej miejsca, więcej pokarmu i więcej sprzątania, zawsze o krok do przodu.

Królową opisano już w 1863 roku, razem z pierwszymi robotnicami, ale nie znaleźliśmy żadnego opublikowanego pomiaru. Z doświadczenia Antomas mierzy 12-15 mm. Jedna królowa utrzymuje całą kolonię, więc to element, o który trzeba najbardziej dbać przy każdej czynności.

Klimat jej domu: tropikalne wybrzeże i sawanna

Nasze kolonie pochodzą z Afryki Zachodniej, regionu z dwoma głównymi typami klimatu, które pomagają zrozumieć, czego potrzebują w domu:

  • Tropikalne wybrzeże. Ciepło przez cały rok, ze średnimi miesięcznymi około 26-29 °C, maksimami 28-33 °C i minimami 22-27 °C. Różnica między najcieplejszym a najchłodniejszym miesiącem wynosi zaledwie 3 °C. Wilgotność powietrza jest wysoka, 75-85%, a deszcze rozkładają się na dwie pory.
  • Sawanna w głębi lądu. Znacznie bardziej skrajna. W porze suchej i gorącej, od marca do maja, maksima dochodzą do 40-41 °C; w porze suchej i chłodnej, od grudnia do lutego, gdy wieje harmattan, noce schodzą do 18-20 °C, a od czerwca do października przychodzą deszcze. Przez sześć lub siedem miesięcy w roku prawie nie pada.

Co nam to mówi? Po pierwsze, że nie ma zimy: ani na wybrzeżu, ani na sawannie średnie minima nie spadają poniżej około 18 °C, więc nie ma powodu do zimowania. Po drugie, że to mrówka ciepła, żyjąca przy średnich rocznych około 25-29 °C. A po trzecie, że duża część jej obszaru spędza wiele miesięcy w suchości. Skrajności sawanny, z popołudniami powyżej 40 °C, nie docierają do gniazda: pod kamieniami i w ziemi temperatura jest znacznie łagodniejsza. Dlatego w Antomas trzymamy ją w 24-28 °C przez cały rok, w suchym i dobrze wentylowanym gnieździe, z wodą zawsze dostępną.

Wielkość i morfologia

Mrówka z podrodziny Myrmicinae średnio duża jak na swój rodzaj, ciemna, o błyszczącej głowie, z długimi kolcami i sercowatym gastrem typowym dla akrobatek.

  • Ubarwienie. Z doświadczenia Antomas nasze kolonie są czarne, z rudawym lub lekko rudawym odcieniem w świetle. Literatura opisuje co innego: według Taylora „prawdziwa” C. senegalensis jest brązowa, a nie ruda, klucz Sharafa i współpracowników (2019) określa ją jako jednolicie brązową, a w Arabii opisano okazy rudawe. Taylor wskazuje ponadto dużą zmienność ubarwienia między populacjami. Różnica może wynikać z tej zmienności albo z tego, że pod tą nazwą kryje się kilka gatunków (zob. „Nazwa z 1863 roku dla nierozwiązanej łamigłówki”).
  • Głowa. Nadustek, płytka nad żuwaczkami, jest gładki. Przednia połowa głowy ma podłużne prążki z gładkimi przestrzeniami między nimi, a tylna połowa jest gładka i błyszcząca.
  • Kolce. Kolce na propodeum, na końcu tułowia, są stosunkowo długie, dłuższe niż u podobnych form.
  • Talia i gaster. Petiolus z góry spłaszczony i postpetiolus połączony z górną powierzchnią gastra, który ma kształt serca i może być uniesiony ponad głowę.
  • Żądło. Z łopatkowatym czubkiem: nie wstrzykuje, tylko smaruje (zob. „Nie kłuje: smaruje”).
  • Nogi. Z poduszeczkami, arolia, które pomagają we wspinaczce, i z gruczołem w goleni tylnej nogi, który zostawia ślad.
  • Robotnice różnej wielkości. Nie zbadano, czy u tego gatunku istnieją kasty robotnic. W rodzaju zmienność wielkości jest zwykle umiarkowana, bez wyodrębnionej kasty żołnierzy.
  • Królowa. Opisana przez Rogera w 1863 roku, ale bez opublikowanych wymiarów. Z doświadczenia Antomas mierzy 12-15 mm, znacznie więcej niż robotnice.
  • Samiec. Znany tylko z opisu robusta, jednego z synonimów, i nie ma opublikowanych wymiarów.
  • Rozwój. Nie ma opublikowanych danych o czasie rozwoju czerwiu u tego gatunku.

Przybliżone wymiary

  • Robotnice: 3,5-5,5 mm
  • Królowa: 12-15 mm (doświadczenie Antomas)
  • Samiec: brak opublikowanych wymiarów

Wymiar robotnicy to długość całkowita podana w kluczu do afrykańskich Crematogaster Taylora; wymiar królowej pochodzi z naszego doświadczenia, bo nie ma opublikowanych pomiarów. Nie ma nowoczesnej morfometrii gatunku: rewizja Sharafa i współpracowników (2019) uwzględnia go w kluczu, ale nie podaje wymiarów.

Hodowla w niewoli

Poziom trudności: 3/5 – Zaawansowany

C. senegalensis nie jest gatunkiem delikatnym: jest wytrzymała, je wszystko, nie potrzebuje zimowania i żyje na sucho. Dlaczego więc nie polecamy jej na początek? Z trzech powodów:

  • Rośnie bardzo szybko. Mała kolonia w krótkim czasie zamienia się w liczną kolonię, a trzeba być o krok do przodu: na czas powiększać formikarium, zwiększać ilość pokarmu i częściej sprzątać.
  • Kolonie stają się ogromne. Dużo robotnic to dużo pokarmu, dużo resztek i dużo okazji do znalezienia szczeliny.
  • Ma obronę chemiczną. W razie zagrożenia kolonia unosi gastry i rusza smarować intruza, a robotnice mocno gryzą. Nie jest niebezpieczna, ale obchodzenie się z dużą, zaniepokojoną kolonią wymaga spokoju, narzędzi i trochę doświadczenia.

W Antomas umieszczamy ją na poziomie zaawansowanym, choć na jego pierwszym stopniu: to dobry drugi gatunek dla kogoś, kto hodował już jakąś kolonię i chce przejść do mrówki liczniejszej i z większym charakterem.

I naprawdę warto. Niewiele mrówek tak bardzo ożywia formikarium w tak krótkim czasie. Zobaczysz, jak kolonia rośnie niemal z tygodnia na tydzień, ścieżki pełne robotnic, grupowe polowania, w których ofiara znacznie większa od nich znika wśród dziesiątek żuwaczek, i ten niepowtarzalny gest akrobatek: gaster uniesiony i wycelowany we wroga.

Zalecane parametry

  • Temperatura: 24-28 °C przez cały rok. Na ten zakres zgadzają się sklepy, które ją hodują, i pasuje on do klimatu jej pochodzenia (zob. „Klimat jej domu”).
  • Strefa ciepła (opcjonalnie): jeśli chcesz, jeden bok nieco cieplejszy, do około 30 °C, z łagodnym źródłem ciepła z termostatem, żeby kolonia mogła wybrać, gdzie umieścić czerw.
  • Wilgotność gniazda: trochę wilgoci na początku, przy małej kolonii, i sucho, gdy kolonia jest duża, tak jak robimy z Camponotus. Dla porównania sklepy, które ją sprzedają, podają 30-50% i ostrzegają, że nie lubi wilgoci.
  • Wentylacja: dobra, zawsze. Jest tak samo ważna jak suchość.
  • Arena: sucha i czysta, z dopasowaną pokrywą, barierą z oleju na brzegu i wodą zawsze dostępną w probówce z watą.
  • Światło: wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, z normalnym cyklem dnia i nocy; w miejscu pochodzenia dzień trwa od około 11 do 13 godzin przez cały rok.
  • Zimowanie: nie zimuje (zob. „Zimowanie”).

Suche, ale nigdy spragnione

W Antomas nie mamy wątpliwości: C. senegalensis musi mieć sucho. To mrówka suchych terenów, a sklepy, które ją sprzedają, zgodnie twierdzą, że nie lubi wilgoci. U innych Crematogaster hodowcy zauważyli, że nadmiar wilgoci wywołuje próby ucieczki, psuje bariery z PTFE i sprzyja pleśni.

Z jednym zastrzeżeniem: na początku, gdy kolonia jest mała, dajemy w gnieździe trochę wilgoci, a gdy kolonia jest duża, usuwamy ją i zostawiamy kolonię na sucho, tak jak robimy z Camponotus. W ten sposób młoda kolonia wygodnie startuje, a gdy już jest liczna, suche i dobrze wentylowane gniazdo zapobiega pleśni.

Ale sucho nie znaczy bez wody. Kolonia potrzebuje wody zawsze dostępnej, a najprostszym sposobem jest probówka z wodą i watą na arenie: piją z waty, gdy potrzebują, a gniazdo pozostaje suche. Hodowcy innych Crematogaster mówią to samo: z wodą do picia świetnie się rozwijają w bardzo suchych warunkach.

Druga połowa sekretu to wentylacja: wymieniane powietrze zabiera wilgoć wytwarzaną przez mrówki, ich resztki i pokarm, i zapobiega kondensacji i pleśni.

Polecane formikaria

Ponieważ muszą mieć sucho, w Antomas polecamy serię Qbik Alpha od Anthouse, czyli zwykłe Qbiki: modułowe formikaria, które rosną razem z kolonią. Mają jeden centralny punkt nawilżania, który można regulować lub zatkać, gdy potrzeba mniej wilgoci, i obrotowe drzwiczki, „norie”, do otwierania lub zamykania przejścia między modułami. Przy tym gatunku używaj go tak jak przy Camponotus: z odrobiną wilgoci na początku, gdy kolonia jest mała, i zamkniętego, gdy kolonia jest już duża. Wodę do picia będą miały zawsze w probówce na arenie.

Na początek QBIK ONE z małymi korytarzami. Robotnice są małe, a korytarze na ich miarę dają im poczucie bezpieczeństwa i pozwalają Ci dobrze śledzić królową i czerw, dopóki kolonia jest młoda.

A w dalszej kolejności średnie korytarze. Ten gatunek rośnie tak szybko, że czas na rozbudowę przyjdzie wcześniej, niż się spodziewasz. Następnym krokiem jest QBIK DUO ze średnimi korytarzami:

Dla dużych kolonii ta sama seria ma formaty QuaDra, HeXa i NoNa, także ze średnimi korytarzami. Rozbudowuj, gdy gniazdo zrobi się dla nich za małe: wyraźnym sygnałem jest widok wielu robotnic stojących w rogach areny, bez miejsca w środku. I odwrotnie: zbyt duże gniazdo dla małej kolonii kończy się kątami zamienionymi w śmietnik, z pleśnią i roztoczami.

Uzupełnij zestaw o te szczegóły:

  • Dopasowana pokrywa na arenie i bariera z oleju na brzegu (zob. „Ucieczki i bariery”).
  • Połączenia bez luzów: norie, korki i łączniki dobrze dopasowane, bo małe robotnice przeciskają się przez każdą szczelinę.
  • Woda w probówce z watą, na arenie.
  • Poidełka na cukier, nigdy wata (zob. „Karmienie”).
  • Czysta arena, bez resztek, na których rozwija się pleśń, i bez dekoracji dotykających bariery.

Przyjazd i przeprowadzka

W Antomas sprzedajemy kolonie z królową, robotnicami i czerwiem. Gdy otrzymasz swoją, pozwól jej odpocząć kilka godzin w spokojnym miejscu, w 24-28 °C, i sprawdź, czy ma wodę. Do formikarium przenosimy ją przez przesypanie: otwieramy probówkę na arenie, przy wejściu do gniazda, i przesypujemy kolonię, z robotnicami, królową i czerwiem, delikatnie stukając, a maruderom pomagamy pędzelkiem. Przy tym gatunku cztery rady:

  • Bariera przed mrówkami. Nałóż olej na brzeg areny i sprawdź pokrywę, zanim otworzysz probówkę.
  • Zawsze wewnątrz areny. Przesypuj do środka, nigdy ponad brzegiem, i miej pokrywę pod ręką.
  • Spokojnie przy uniesionych gastrach. To normalne, że przy przenoszeniu unoszą gaster: tak się bronią. Pracuj powoli i nie dmuchaj na nie.
  • Znajdź królową. Sprawdź, czy weszła do gniazda, zanim zabierzesz probówkę.

Ponieważ kupujesz już rozwiniętą kolonię, omijasz najdelikatniejszą fazę, zakładanie kolonii, i zaczynasz od razu od najlepszego: obserwowania, jak rośnie.

Karmienie

To klucz do tego gatunku: jeśli dobrze go karmisz, będzie rósł w spektakularnym tempie.

Cukry zawsze dostępne. Słodkie płyny ad libitum: nigdy nie może ich zabraknąć. Żeby dieta była urozmaicona, w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny słodki płyn lub nektar 1-2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru białko.

Podawaj go zawsze w poidełku i nigdy na wacie: wata pleśnieje, a płyn szybko się psuje. Użyj klasycznego lub domowego poidełka, w którym kropla jest „rozprowadzona” i łatwo dostępna, i wymieniaj płyn, zanim zacznie fermentować. Przy dużej kolonii daj kilka punktów z cukrem, żeby nie tworzyły się korki.

Białko: im więcej, tym lepiej. To motor wzrostu. W Antomas mówimy to jasno: im więcej białka, tym lepiej i szybciej rosną. Jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia odbiera to tak, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie będziesz mógł często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: nadmiar pokarmu gnije i sprowadza pleśń i roztocza. Zawsze usuwaj resztki.

Rodzaj ofiary zależy od wielkości kolonii:

  • Małe kolonie: na razie polują tylko na małe stawonogi. Podawaj im Drosophila, małe świerszcze, termofilki (Thermobia) albo kawałki większych owadów.
  • Duże kolonie: prawie wszystko: świerszcze, karaczany, muchy i plujki, mączniki… Jest ich dużo, mocno gryzą i używają obrony chemicznej, żeby unicestwić ofiary. Ofiarę, która przestraszyłaby małą kolonię, duża kolonia w krótkim czasie pokrywa robotnicami.

Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego, i kupuj owady u sprawdzonego dostawcy: owady traktowane insektycydami lub akarycydami mogą zabić kolonię. I nie zostawiaj ich głodnych: hodowcy innych Crematogaster opowiadają, że gdy czegoś im brakuje, wychodzą tego szukać na zewnątrz, a głodna kolonia wystawia na próbę każdą barierę.

Woda. Zawsze, w probówce z watą na arenie. Choć żyją na sucho, wody nie może im nigdy zabraknąć.

Zimowanie

Nie zimuje. W regionie jej pochodzenia nie ma zimy: średnie minima nie spadają poniżej około 18 °C ani na wybrzeżu, ani na sawannie w głębi lądu (zob. „Klimat jej domu”). Sklepy, które ją sprzedają, zgodnie twierdzą, że jest aktywna przez cały rok. W Antomas trzymamy ją w 24-28 °C, bez zimowego obniżania temperatury. Jeśli zimą w Twoim domu jest poniżej 24 °C, użyj łagodnego źródła ciepła z termostatem z boku gniazda, nigdy pod całym gniazdem, żeby kolonia mogła wybierać. Unikaj gwałtownych zmian.

Zachowanie w niewoli

Akrobatki na widoku. Gdy otworzysz arenę albo zbliżysz ofiarę, zobaczysz wiele uniesionych gastrów: to jedno z wielkich widowisk tego gatunku.

Grupowe polowania. Przy dużych ofiarach zobaczysz, jak je otaczają, przytrzymują wiele naraz i rozbierają na części albo wloką do gniazda.

Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie po to, by je chować. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę i obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Przyzwyczajają się do Twojej obecności.

Sygnały alarmowe:

  • Wiele robotnic krążących przy barierze lub przy pokrywie: sprawdź wilgotność gniazda i czy nie brakuje im pokarmu ani wody.
  • Pleśń w gnieździe lub na arenie: nadmiar wilgoci, słaba wentylacja albo zapomniane resztki.
  • Czerw, który przestaje rosnąć albo znika: prawie zawsze brakuje białka.
  • Robotnice stłoczone na arenie, bez miejsca w środku: czas na rozbudowę.

Ucieczki i bariery

Crematogaster mają opinię uciekinierek, a fora hodowców zgodnie twierdzą, że ucieczki to największe wyzwanie w tym rodzaju. Z C. senegalensis, z doświadczenia Antomas, sprawa jest prostsza: bariera z oleju sprawdza się całkiem dobrze, a jako dodatkowe wzmocnienie możesz dodać wazelinę. Do tego ucieka znacznie mniej niż jej azjatycka kuzynka, Crematogaster aurita.

Mimo to nie bądź zbyt pewny siebie. Słabym punktem nie są ścianki, tylko szczeliny: robotnice są małe i przeciskają się przez każdą szczelinę. W licznej kolonii wystarczy, że jedna znajdzie lukę, a pójdzie za nią cała ścieżka. Hodowca innej Crematogaster opowiadał, że jego kolonia w ciągu jednej nocy przeszła przez maleńki punkt bez bariery i zamieszkała w biurku. Dlatego:

  • Dopasowana pokrywa i bez szczelin: sprawdź, czy dobrze zamyka na całym obwodzie.
  • Sprawdzaj połączenia, norie, korki i łączniki: każdy luz to wyjście.
  • Ciągła bariera z oleju na brzegu areny, bez przerw, odnawiana, gdy się zabrudzi.
  • Nic, co mogłoby posłużyć za most: ani resztki, ani dekoracje, ani poidełko dotykające bariery.
  • Sucha arena i dobrze nakarmiona kolonia: u innych Crematogaster nadmiar wilgoci i brak pokarmu skłaniają do szukania wyjścia.

Obchodzenie się i bezpieczeństwo

Jej żądło nie wstrzykuje: służy do smarowania innych owadów, a nie do kłucia ludzi. Mogą natomiast gryźć, a jak na swój rozmiar gryzą mocno, i zostawić na skórze trochę swojej wydzieliny obronnej. Nie znaleźliśmy danych o działaniu wydzieliny tego gatunku na ludzi, więc dla ostrożności w Antomas zalecamy, by zawsze obchodzić się z nimi za pomocą narzędzi entomologicznych, takich jak miękki pędzelek lub miękka pęseta, nigdy rękami, myć ręce po pracy z kolonią i zachować ostrożność, jeśli masz alergię na użądlenia błonkówek. Pracuj powoli, zwłaszcza przy dużych koloniach, żeby nie niepokoić ich ponad potrzebę i nie zgubić ani nie uszkodzić królowej. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać.

Czego nie robić

  • Moczyć gniazda albo utrzymywać w wilgoci dużą kolonię: muszą mieć sucho.
  • Zapominać o wentylacji: stojące powietrze sprowadza kondensację i pleśń.
  • Zostawiać szczeliny w pokrywie, w połączeniach lub w łącznikach: małe robotnice przeciskają się przez każdą lukę.
  • Dopuszczać do przerw w barierze z oleju albo do tego, by coś posłużyło za most.
  • Dopuścić do braku wody: suche, ale nigdy spragnione.
  • Podawać cukier na wacie: zawsze w poidełku.
  • Skąpić białka, dawać im ciągle tego samego owada albo zostawiać nieposprzątane resztki.
  • Robić im zimowanie albo obniżać temperaturę zimą.
  • Czekać z rozbudową, aż gniazdo pęknie w szwach: rosną bardzo szybko.
  • Brać je w ręce.
  • Chować je: są po to, by je obserwować i się nimi cieszyć; rób to delikatnie, ingerując jak najmniej.

Źródła naukowe

Ten poradnik opracowano na podstawie literatury naukowej o Crematogaster senegalensis i jej rodzaju, danych klimatycznych z regionu jej pochodzenia oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze źródła:

  1. Sharaf, M. R., Aldawood, A. S. & Hita Garcia, F. (2019). Review of the Arabian Crematogaster Lund (Hymenoptera, Formicidae), synoptic list, distribution, and description of two new species from Oman and Saudi Arabia. ZooKeys 898: 27–81. doi:10.3897/zookeys.898.37531
  2. Blaimer, B. B. (2012). A subgeneric revision of Crematogaster and discussion of regional species-groups (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 3482: 47–67. doi:10.11646/zootaxa.3482.1.3
  3. Blaimer, B. B. (2012). Acrobat ants go global – Origin, evolution and systematics of the genus Crematogaster (Hymenoptera: Formicidae). Molecular Phylogenetics and Evolution 65: 421–436. doi:10.1016/j.ympev.2012.06.028
  4. Rifflet, A. et al. (2011). Paralyzing action from a distance in an arboreal African ant species. PLoS ONE 6: e28571. doi:10.1371/journal.pone.0028571
  5. Pasteels, J. M., Daloze, D. & Boevé, J. L. (1989). Aldehydic contact poisons and alarm pheromone of the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae). Journal of Chemical Ecology 15: 1501–1511. doi:10.1007/BF01012379
  6. Daloze, D., Kaisin, M., Detrain, C. & Pasteels, J. M. (1991). Chemical defense in the three European species of Crematogaster ants. Experientia 47: 1082–1089. doi:10.1007/BF01923348
  7. Marlier, J.-F., Quinet, Y. & de Biseau, J.-C. (2004). Defensive behaviour and biological activities of the abdominal secretion in the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae). Behavioural Processes 67: 427–440. doi:10.1016/j.beproc.2004.07.003
  8. Quinet, Y. et al. (2012). Antibacterial properties of contact defensive secretions in neotropical Crematogaster ants. Journal of Venomous Animals and Toxins including Tropical Diseases 18: 441–445. doi:10.1590/S1678-91992012000400013
  9. Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
  10. Leuthold, R. H. (1968). A tibial gland scent-trail and trail-laying behavior in the ant Crematogaster ashmeadi Mayr. Psyche 75: 233–248. doi:10.1155/1968/73761
  11. Morgan, E. D., Brand, J. M., Mori, K. & Keegans, S. J. (2004). The trail pheromone of the ant Crematogaster castanea. Chemoecology 14: 119–120. doi:10.1007/s00049-003-0262-0
  12. Scarano, F. et al. (2024). Trail pheromone identification in the ant Crematogaster scutellaris. Scientific Reports 14: 7883. doi:10.1038/s41598-024-58383-2
  13. Leston, D. (1973). The ant mosaic – tropical tree crops and the limiting of pests and diseases. PANS 19: 311–341. doi:10.1080/09670877309412778
  14. Boyle, J. H. et al. (2018). Polygyny does not explain the superior competitive ability of dominant ant associates in the African ant-plant, Acacia (Vachellia) drepanolobium. Ecology and Evolution 8: 1441–1450. doi:10.1002/ece3.3752
Poziom trudności
Średnio zaawansowany
Brak opinii
Komentarze (0)
Na razie nie dodano żadnej recenzji.

13 innych produktów w tej samej kategorii: