Crematogaster senegalensis
De acrobaat die met haar hart mikt. Crematogaster senegalensis, een grote Afrikaanse acrobatenmier, heft haar hartvormige gaster boven haar kop en richt die op haar vijanden: ze steekt niet en spuit geen zuur, maar besmeert ze met een contactgif waarmee ze andere mieren op de vlucht jaagt. Zwart, met roodachtige glans in het licht en groot voor haar geslacht, vormt ze kolonies met één koningin die verbazingwekkend snel uitgroeien tot massale legers die samen bijna elke prooi kunnen vangen. Een Afrikaans juweel uit de droge gebieden, zeldzaam in de hobby, voor mierenhouders met wat ervaring. Kolonies en koninginnen. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Afrikaanse acrobatenmier uit droge streken, zwart en groot voor haar geslacht, die haar hartvormige gaster opheft en haar vijanden insmeert met een contactgif. Kolonies met koningin. Eén koningin per kolonie, buitengewoon snelle groei en zeer massale kolonies. 24-28 °C het hele jaar, zonder diapauze, een droog en goed geventileerd Alpha-nest (alleen in het begin wat vocht), altijd suiker beschikbaar en al het eiwit dat ze kunnen eten.
Crematogaster senegalensis Roger, 1863 is een Afrikaanse acrobatenmier: een myrmicine met een dubbele taille en een hartvormige gaster die ze, als ze zich bedreigd voelt, boven haar kop optilt en op haar vijand richt, als iemand die een wapen trekt. Ze werd meer dan anderhalve eeuw geleden beschreven aan de hand van exemplaren uit Senegal en leeft in de droge streken van Afrika, van de Sahel en de savannes van West-Afrika tot Soedan en Angola, en over de Rode Zee tot in de bergen van Arabië.
Bij Antomas zien we haar als een reus onder de acrobatenmieren, en niet zomaar: het zijn vrij grote Crematogaster vergeleken met die uit onze streken, en vooral vormen ze zeer massale kolonies, die groeien met een snelheid die zelfs ervaren kwekers verrast. Bovendien hebben ze een van de vernuftigste verdedigingen uit de mierenwereld: ze spuiten geen gif in en sproeien geen zuur, maar smeren hun rivalen in met een contactgif. Het is een weinig onderzochte soort, die de wetenschap nog niet helemaal heeft geordend, en in de hobby nauwelijks gedocumenteerd. Hier vertellen we je wat er bekend is over haar en haar verwanten, en wat we hebben geleerd door haar te kweken.
Biologie
Waarom een «reus»? Een grote acrobaat in enorme kolonies
Laten we bij de naam beginnen, want duidelijkheid is belangrijk: «reus» is onze eigen commerciële typering, geen wetenschappelijke naam. We hebben in geen enkele taal een eigen gangbare naam voor de soort gevonden. «Acrobatenmier» is daarentegen de volksnaam van het hele geslacht (zie «De mier die met haar achterlijf mikt»).
En waarom «reus»? Daar zijn twee redenen voor. De eerste is de grootte van de werkster. Volgens de determinatiesleutel van de Afrikaanse Crematogaster van de myrmecoloog Brian Taylor meten de werksters van C. senegalensis 3,5-5,5 mm totale lengte, een middelgrote tot grote maat voor een geslacht met veel piepkleine mieren. In de ervaring van Antomas zie je meteen dat ze flink groter zijn als je ze vergelijkt met de inheemse Crematogaster van het Iberisch Schiereiland.
De tweede reden is de kolonie, en die geeft haar echt haar bijnaam. De kolonies van C. senegalensis hebben één koningin, groeien buitengewoon snel en worden zeer massaal: in korte tijd verandert een groepje van enkele tientallen werksters in een rivier van mieren die door het hele formicarium stroomt. Dat is onze ervaring, en de winkels die haar verkopen spreken ook van een «extreem snelle» ontwikkeling. Hoe groot worden ze? Er is geen enkele gepubliceerde studie over de grootte van haar kolonies, en ook in gevangenschap is het maximum niet bekend. Gezien haar exponentiële groei schatten we bij Antomas dat ze zeer waarschijnlijk gemakkelijk de 100.000 werksters overschrijden. Dat is onze eigen schatting, geen gemeten gegeven.
Een leuk weetje: in Angola leeft een ondersoort die C. senegalensis goliathula heet, zoiets als «kleine Goliath». Dat is een sympathiek toeval, maar er zijn geen metingen die zeggen dat ze groter is dan de typische vorm, dus gebruiken we het niet als argument.
Een naam uit 1863 voor een onopgeloste puzzel
De Duitse entomoloog Julius Roger beschreef de soort in 1863 aan de hand van werksters en een koningin met een summier etiket: «Senegal», zonder verdere gegevens. De oorspronkelijke exemplaren, de syntypen, worden bewaard in het Natuurhistorisch Museum van Berlijn. Sindsdien heeft de soort heel wat omzwervingen gemaakt:
- Ondergeslachten. In 1922 plaatste de Italiaan Carlo Emery haar in het ondergeslacht Acrocoelia. Tegenwoordig hoort ze bij Crematogaster in strikte zin, een van de slechts twee ondergeslachten die overbleven toen de myrmecologe Bonnie Blaimer het geslacht in 2012 herindeelde en de dertien oude ondergeslachten terugbracht tot twee: Orthocrema en Crematogaster.
- Soort of ondersoort? Begin twintigste eeuw behandelden verschillende auteurs haar als een gewone ondersoort van C. aegyptiaca, tot ze de rang van soort terugkreeg.
- Synoniemen. Er zijn drie andere namen aan toegevoegd die tegenwoordig als dezelfde soort worden beschouwd: robusta Emery, beschreven uit de Hoorn van Afrika aan de hand van een koningin en een mannetje; devincta Santschi, 1914, beschreven uit West-Afrika, en targuia Santschi, 1929, uit de Algerijnse Sahara.
- Een ondersoort en een afgesplitste soort. De ondersoort C. senegalensis goliathula Forel, 1922, uit Angola, is nog steeds geldig. En C. censor, die Forel beschreef als ondersoort van senegalensis, wordt nu als aparte soort behandeld.
En het interessantste: waarschijnlijk gaat er meer dan één soort achter schuil. Taylor wijst erop dat er veel variatie is tussen populaties, vooral in kleur, en dat een gedetailleerde studie haar in twee of meer soorten zou kunnen splitsen. Onze eigen kolonies zijn een goed voorbeeld: ze zijn zwart, met een roodachtige glans als het licht erop valt, terwijl de literatuur de soort als bruin of rood beschrijft (zie «Grootte en morfologie»). In 2019 herzagen Mostafa Sharaf, Abdulrahman Aldawood en Francisco Hita Garcia de Crematogaster van Arabië en behielden ze daar de naam C. senegalensis juist omdat nog niemand de Crematogaster van Afrika ten zuiden van de Sahara heeft herzien, en ze erkenden dat ze cryptische soorten kan bevatten, dat wil zeggen verschillende soorten die met het blote oog niet te onderscheiden zijn.
De mier die je in huis haalt, past dus bij C. senegalensis zoals die vandaag wordt opgevat. Als een taxonoom de groep ooit ordent, verandert ze misschien van naam, maar niet van karakter.
Van de Sahel tot de bergen van Arabië: een mier van droge streken
Haar kaart is een van de merkwaardigste van het geslacht. Ze is bekend uit West-Afrika en de Sahel, uit Soedan en de Hoorn van Afrika, uit de Algerijnse Sahara, uit Angola, via haar ondersoort, en, aan de overkant van de Rode Zee, uit het zuiden en zuidwesten van het Arabisch Schiereiland. Maar tussen die punten liggen grote gaten zonder waarnemingen. Sharaf en collega’s verklaren dat op twee manieren: of er is te weinig bemonsterd, of de soort geeft de voorkeur aan droge habitats, die schaars zijn in Centraal-Afrika, waar het regenwoud overheerst. Alles wijst op een mier van savanne en droge streken, eerder dan van het regenwoud.
En ze komt hoog. In de bergen van het zuidwesten van Arabië is ze verzameld tussen 2.600 en 2.982 m hoogte, bijna op 3.000 m.
Over haar nesten is heel weinig bekend. De schaarse veldgegevens laten haar foerageren op vochtige grond en in het bladstrooisel onder een dadelpalm en onder een grote braamstruik, met een nestserie die onder een steen werd verzameld, in het zuiden van Arabië, en op mangobomen en in het gras langs een rivier, in West-Afrika. Er is geen enkele studie die haar nesten in detail beschrijft, noch de grootte van haar kolonies in de natuur.
Karton, stenen of takken? Een nest dat nog ontdekt moet worden
Veel tropische Crematogaster zijn grote architecten. In de tropen nestelt het geslacht vooral in bomen: in dode takken, onder de schors of tussen het mos. Veel soorten maken karton, een pasta van gekauwde plantenvezels, om hun nesten af te dichten of in te delen of om schuilplaatsen te bouwen voor hun «vee» van schildluizen, en sommige bouwen vrijstaande kartonnen nesten die aan takken hangen. Nestelen in de grond en in het bladstrooisel is in de tropen minder gewoon en komt vaker voor in gematigde streken.
C. senegalensis past niet helemaal in dat beeld. De waarnemingen die er zijn, onder een steen, in het bladstrooisel, in het gras en op mangobomen, in vrij droge gebieden, wijzen op een soort die in de grond nestelt of grond en vegetatie combineert, eerder dan op een grote kartonbouwer uit het regenwoud. Dat is een afleiding, want niemand heeft haar nesten onderzocht.
In gevangenschap noemen kwekers alleen een Aziatische Crematogaster als bouwer van hangende kartonnen nesten. Van C. senegalensis is er geen enkel gegeven over karton of tussenwanden, niet in de natuur en niet in gevangenschap, dus beloven we je dat niet.
De mier die met haar achterlijf mikt
Als er één gebaar is dat Crematogaster kenmerkt, is het dit. Bij gevaar tilt de werkster haar gaster op boven haar borststuk en haar kop, met de punt naar voren, en in die houding zie je soms een druppeltje aan het uiteinde van de angel. Ze kan hem in bijna elke richting draaien, als een klein draaibaar kanon.
Het geheim zit in haar anatomie. Bij bijna alle mieren is de taille aan de basis met de gaster verbonden. Bij Crematogaster daarentegen is de postpetiolus, de tweede knoop van de taille, verbonden met de bovenkant van de voorzijde van de gaster, en de petiolus, de eerste knoop, is van boven afgeplat. Zo kan de gaster omhoog en naar voren kantelen zonder tegen de taille te stoten. Van bovenaf gezien heeft hij bovendien de vorm van een hart.
Dat repertoire heeft hun verschillende volksnamen opgeleverd. In het Engels heten ze acrobat ants, «acrobatenmieren», vanwege de houding; cocktail ants, vanwege dat opgeheven «staartje», en Saint Valentine ants, «valentijnsmieren», vanwege de hartvormige gaster.
De houding is niet alleen dreigend: ze wordt ook bij de jacht gebruikt. Bij de Afrikaanse C. striatula bespeuren de werksters de prooi op 3-6 mm en richten ze hun opgeheven gaster met uitgestoken angel op haar (zie «Verlammen zonder aan te raken»).
Ze steekt niet: ze smeert
Crematogaster zijn myrmicinen, verwant aan Messor en Pheidole, en hebben hun angel behouden. Maar die van hen is heel bijzonder: hij eindigt in een punt in de vorm van een spatel of lepel, die niet dient om gif in te spuiten, maar om een druppel afscheiding aan te brengen op het lichaam van de vijand, meestal een andere mier. Het is een contactgif: het werkt in op de cuticula van de tegenstander, zonder die te hoeven doorboren.
En wat zit er in die druppel? Bij de onderzochte soorten, vooral de Europese C. scutellaris, is het een mengsel uit twee klieren in het achterlijf: de klier van Dufour, die in het geslacht sterk ontwikkeld is, en de gifklier. Wanneer ze in de angel samenkomen, zetten enzymen uit de gifklier de stoffen uit de klier van Dufour om in zeer reactieve aldehyden, giftiger dan de oorspronkelijke afscheiding. Het is precisiechemie: het wapen wordt op het laatste moment «geladen», precies in de punt van de angel.
Het effect is overtuigend. De afscheiding is insecticide en afstotend voor andere mieren, en mieren van andere soorten die haar met hun antennes of mond aanraken, trekken zich onmiddellijk terug. En er is een extra voordeel: de druppel uit de angel van C. scutellaris remde de groei van bacteriën als Staphylococcus aureus en Pseudomonas aeruginosa in alle geanalyseerde monsters en deels ook die van een insectendodende schimmel, Beauveria bassiana, met een effect dat minstens 24 uur aanhield. Iets vergelijkbaars is gezien bij Zuid-Amerikaanse soorten. Alles wijst erop dat dezelfde chemie die rivalen op afstand houdt, ook dient voor de hygiëne van de kolonie.
Elke soort heeft haar eigen cocktail: de klier van Dufour van C. nigriceps, uit de acacia’s van Oost-Afrika, maakt andere cyclische verbindingen, en bij de Aziatische C. deformis is het een andere klier, de metapleurale klier in het borststuk, die afstotende en antiseptische fenolen afscheidt.
De chemie van C. senegalensis is niet onderzocht, maar de spatelvormige angel en de houding zijn die van het geslacht. En thuis merk je dat: in de ervaring van Antomas combineren grote kolonies hun aantal, kaken die hard bijten en hun chemische verdediging om hun prooien en elke indringer uit te schakelen die hun territorium betreedt.
Mierenzuur? Nee: dat is iets van de formicinen
Het is een wijdverbreide fout, zelfs onder kwekers en winkels: zeggen dat Crematogaster «mierenzuur spuiten». Dat klopt niet. Mierenzuur als hoofdbestanddeel van het gif is typisch voor een andere onderfamilie, de formicinen, zoals Camponotus, Formica of Oecophylla. Die mieren hebben geen functionele angel, maar een acidopore, een opening aan de punt van de gaster waaruit ze het zuur sproeien. En ze doen iets wat nog verrassender is: ze slikken het in. Een studie uit 2020 toonde aan dat ze het gebruiken om de krop zuur te maken en de microben onder controle te houden die met het voedsel binnenkomen.
Crematogaster daarentegen zijn myrmicinen, met een angel, en hun wapen is het contactgif dat we net hebben gezien. We hebben geen enkele wetenschappelijke bron gevonden die mierenzuur bij het geslacht vermeldt.
Het verschil zie je met het blote oog: een Camponotus buigt haar gaster onder het lichaam door en schiet zuur af; een Crematogaster tilt hem boven haar kop op en komt dichterbij om de rivaal in te smeren.
Om hun nestgenoten te waarschuwen gebruiken ze weer een andere chemie: bij de Crematogaster van de Oost-Afrikaanse acacia’s geven de mandibulaire klieren vluchtige stoffen af die bij sommige soorten als alarm dienen.
Verlammen zonder aan te raken: het huzarenstukje van een Afrikaanse verwant
Als het contactgif al vernuftig is, grenst wat C. striatula doet aan sciencefiction. Deze Crematogaster uit de bossen van Kameroen nestelt in de grond, in gevallen rotte takken en in termietenheuvels, en jaagt vooral op termieten. In 2011 onderzocht een team van onderzoekers hoe ze dat doet en ontdekte iets verrassends: ze verlamt haar prooien op afstand.
- De hinderlaag. Wanneer een werkster een termiet opmerkt, neemt ze de alarmhouding aan, met opgeheven gaster en uitgestoken angel, en rekruteert ze de nestgenoten die zich op zo’n 15 cm bevinden.
- De omsingeling. Tot 6 werksters omringen een termietenwerkster, en 8 tot 15 een soldaat, en ze stellen zich op 5-10 mm afstand op, met de angel op haar gericht, zonder haar aan te raken.
- De verlamming. Na ongeveer 10 minuten begint de termiet te trillen en valt ze op haar rug, met spartelende poten, en de mieren dragen haar naar het nest.
Het wapen is weer de klier van Dufour, met zo’n 50 langketenige verbindingen, en het extract van slechts drie klieren doodde alle termieten in de proef binnen 24 uur. Opvallend genoeg vormt zich bij deze soort niet het schuim aan de punt van de angel dat je bij andere Crematogaster ziet: de stoffen werken zonder dat de angel de tegenstander raakt.
En het dient niet alleen voor de jacht. In de proeven met honingaas verlieten rivaliserende mieren, waaronder de weversmieren Oecophylla longinoda, de grote Camponotus brutus en Tetramorium aculeatum, het aas zonder te vechten en zonder de Crematogaster ook maar aan te raken.
Let op: dit alles is onderzocht bij C. striatula, niet bij onze soort. Het laat zien hoe ver de chemie van de Afrikaanse Crematogaster reikt, maar we weten niet of C. senegalensis hetzelfde doet.
Chemische sporen die uit de poten komen
Bijna alle mieren markeren hun paden met klieren in het achterlijf, door met de punt van de gaster over de grond te strijken. Crematogaster doen het met hun poten. Hun spoorferomoon komt uit een klier in de scheen van de achterpoten, en de werksters laten het al lopend op de grond achter. R. H. Leuthold beschreef dat in 1968 bij een Amerikaanse soort, C. ashmeadi, en datzelfde jaar werd ook de oorsprong van het spoor bij de Zuid-Afrikaanse C. peringueyi onderzocht.
De chemie is bij twee soorten opgehelderd. Bij de Afrikaanse C. castanea is het hoofdbestanddeel van het spoor (R)-2-dodecanol, en bij de Europese C. scutellaris een bijna identieke alcohol, 2-tridecanol: de actieve vorm werkt al bij concentraties van een duizendste nanogram per microliter. En de werksters van C. scutellaris volgen ook het spoor van C. castanea: deze chemische sporen zijn deels een gedeelde taal binnen het geslacht.
Dankzij deze sporen verloopt de rekrutering snel en is ze afgestemd op de uitdaging. Bij C. striatula komen er op een termietensoldaat gemiddeld bijna 12 werksters af, en op een termietenwerkster zo’n 5. Thuis zie je het elke keer dat je voer aanbiedt: eerst komt er een verkenster en kort daarna een rij nestgenoten die hetzelfde pad volgen.
Schildluisboeren
Zoals veel mieren zijn Crematogaster dol op suiker, en veel soorten komen er op een zeer efficiënte manier aan: door «vee» te hoeden. Ze verzorgen schildluizen, bladluizen en andere halfvleugeligen, die plantensap zuigen en een suikerhoudende vloeistof uitscheiden, honingdauw, die de mieren verzamelen in ruil voor bescherming. Sommige soorten bouwen er zelfs kartonnen schuilplaatsen voor.
In de cacaoplantages van West-Afrika bijvoorbeeld verzorgt C. clariventris vooral een schildluis, Stictococcus sjostedti, en bomen waar deze mier de dienst uitmaakt hebben meer verzorgde schildluizen dan de rest. Dat is niet altijd goed nieuws voor de boer: sommige Afrikaanse Crematogaster verzorgen schildluizen die een cacaovirus overbrengen.
Over C. senegalensis is niets gepubliceerd over deze relatie, maar de voorliefde van het geslacht voor suiker is duidelijk, en thuis vervangen we de honingdauw door altijd beschikbare suikerhoudende vloeistoffen (zie «Voeding»).
Rivalen van de weversmieren: het mierenmozaïek
In de boomkruinen van West-Afrika woedt een stille oorlog. In de jaren zeventig ontdekten entomologen die de cacaoplantages bestudeerden dat een paar dominante mieren, waaronder Crematogaster, de weversmieren Oecophylla en enkele Tetramorium, de bomen verdelen in min of meer exclusieve territoria: waar de een de baas is, is er geen plaats voor de andere. Op de kaart van de plantage vormt die verdeling een mozaïek, en zo noemden ze het ook: het «mierenmozaïek».
Het is geen academische curiositeit. Omdat elke dominante soort andere insecten bejaagt of duldt, bepaalt het mozaïek welke plagen in elke boom gedijen, en er werd zelfs voorgesteld het in het voordeel van de weversmieren te beheren om de cacao te beschermen. Vandaag wordt in de mangoplantages van West-Afrika het gebruik van weversmieren als biologische bestrijding onderzocht, en juist op mangobomen is C. senegalensis verzameld.
Crematogaster zijn geen kleine rivalen voor de geduchte Oecophylla: we zagen al dat C. striatula ze van een aas verjaagt zonder ze zelfs maar aan te raken.
Eén koningin en een explosieve groei
In het geslacht Crematogaster vind je van alles: veel soorten hebben één koningin en andere accepteren er meerdere, zoals sommige soorten van de Oost-Afrikaanse acacia’s, al toonde een studie uit 2018 aan dat dat hun succes tegenover hun rivalen niet verklaart, of sommige Aziatische soorten die nieuwe koninginnen toelaten in al gevormde kolonies.
Over C. senegalensis zijn er geen gepubliceerde gegevens over het aantal koninginnen of de grootte van de kolonies. In de ervaring van Antomas zijn haar kolonies monogyn, met één koningin, en wat ze onderscheidt is het tempo: ze groeien buitengewoon snel en worden zeer massaal. Met warmte en overvloedig voer vermenigvuldigt de kolonie haar omvang in korte tijd, en dat bepaalt haar hele verzorging: meer ruimte, meer voer en meer schoonmaken, altijd een stap vooruit.
De koningin werd al in 1863 beschreven, samen met de eerste werksters, maar we hebben geen enkele gepubliceerde afmeting gevonden. In de ervaring van Antomas meet ze 12-15 mm. Eén enkele koningin draagt de hele kolonie, dus zij is bij elke handeling het onderdeel waar je het zuinigst op moet zijn.
Het klimaat van haar thuis: tropische kust en savanne
Onze kolonies komen uit West-Afrika, een regio met twee grote klimaattypen die helpen begrijpen wat ze thuis nodig hebben:
- De tropische kust. Het hele jaar warm, met maandgemiddelden van zo’n 26-29 °C, maxima van 28-33 °C en minima van 22-27 °C. Het verschil tussen de warmste en de koelste maand is amper 3 °C. De luchtvochtigheid is hoog, 75-85%, en de regen valt in twee seizoenen.
- De savanne in het binnenland. Veel extremer. In het droge, hete seizoen, van maart tot mei, lopen de maxima op tot 40-41 °C; in het droge, koele seizoen, van december tot februari, wanneer de harmattan waait, dalen de nachten tot 18-20 °C, en tussen juni en oktober komen de regens. Zes of zeven maanden per jaar regent het nauwelijks.
Wat zegt ons dat allemaal? Ten eerste dat er geen winter is: noch aan de kust noch in de savanne dalen de gemiddelde minima onder zo’n 18 °C, dus er is geen reden voor een diapauze. Ten tweede dat het een mier van de warmte is, die leeft bij jaargemiddelden van zo’n 25-29 °C. En ten derde dat een groot deel van haar verspreidingsgebied vele maanden droog staat. De extremen van de savanne, met middagen van meer dan 40 °C, bereiken het nest niet: onder de stenen en in de grond is de temperatuur veel milder. Daarom houden we haar bij Antomas op 24-28 °C het hele jaar, in een droog en goed geventileerd nest, met altijd water beschikbaar.
Grootte en morfologie
Een myrmicine van middelgrote tot grote maat voor haar geslacht, donker, met een glanzende kop, lange stekels en de hartvormige gaster die typisch is voor acrobatenmieren.
- Kleur. In de ervaring van Antomas zijn onze kolonies zwart, met een rode of licht roodachtige gloed als het licht erop valt. De literatuur beschrijft iets anders: volgens Taylor is de «echte» C. senegalensis bruin, niet rood, de sleutel van Sharaf et al. (2019) omschrijft haar als effen bruin, en in Arabië zijn roodachtige exemplaren beschreven. Taylor wijst bovendien op veel kleurvariatie tussen populaties. Het verschil kan te wijten zijn aan die variatie of aan het feit dat onder deze naam meerdere soorten schuilgaan (zie «Een naam uit 1863 voor een onopgeloste puzzel»).
- Kop. De clypeus, de plaat boven de kaken, is glad. De voorste helft van de kop heeft lengtegroeven, met gladde ruimtes ertussen, en de achterste helft is glad en glanzend.
- Stekels. De stekels van het propodeum, achteraan het borststuk, zijn relatief lang, langer dan bij gelijkende vormen.
- Taille en gaster. Petiolus van boven afgeplat en postpetiolus verbonden met de bovenkant van de gaster, die hartvormig is en boven de kop kan worden opgetild.
- Angel. Met een spatelvormige punt: hij spuit niet in, hij smeert (zie «Ze steekt niet: ze smeert»).
- Poten. Met hechtkussentjes, de arolia, die helpen bij het klimmen, en met de klier in de achterscheen die het spoor achterlaat.
- Werksters van verschillende grootte. Er is niet onderzocht of deze soort werksterkasten heeft. Binnen het geslacht is de variatie in grootte meestal gematigd, zonder een aparte soldatenkaste.
- Koningin. Beschreven door Roger in 1863, maar zonder gepubliceerde afmetingen. In de ervaring van Antomas meet ze 12-15 mm, veel meer dan de werksters.
- Mannetje. Alleen bekend uit de beschrijving van robusta, een van haar synoniemen, en er zijn geen gepubliceerde afmetingen.
- Ontwikkeling. Er zijn geen gepubliceerde gegevens over hoe lang het broed bij deze soort nodig heeft om zich te ontwikkelen.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 3,5-5,5 mm
- Koningin: 12-15 mm (ervaring van Antomas)
- Mannetje: geen gepubliceerde afmetingen
De maat van de werkster is de totale lengte uit Taylors sleutel van de Afrikaanse Crematogaster; die van de koningin komt uit onze ervaring, omdat er geen gepubliceerde afmetingen zijn. Er is geen moderne morfometrie van de soort: de herziening van Sharaf et al. (2019) neemt haar op in de sleutel, maar geeft geen afmetingen.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
C. senegalensis is geen kwetsbare soort: ze is robuust, eet van alles, heeft geen diapauze nodig en leeft droog. Waarom raden we haar dan niet aan om mee te beginnen? Om drie redenen:
- Ze groeit heel snel. Een kleine kolonie wordt in korte tijd een grote kolonie, en je moet vooruit blijven: het formicarium op tijd uitbreiden, meer voer geven en vaker schoonmaken.
- De kolonies worden massaal. Veel werksters betekenen veel voer, veel resten en veel kansen om een kier te vinden.
- Ze heeft een chemische verdediging. Wanneer ze zich bedreigd voelt, heft de kolonie de gaster op en komt ze naar buiten om de indringer in te smeren, en de werksters bijten hard. Gevaarlijk is ze niet, maar het hanteren van een grote, opgewonden kolonie vraagt om rust, gereedschap en wat ervaring.
Bij Antomas delen we haar in bij de gevorderden, al staat ze op de eerste trede: het is een goede tweede soort voor wie al een kolonie heeft gekweekt en de stap wil zetten naar een talrijkere mier met meer karakter.
En het is de moeite meer dan waard. Weinig mieren brengen in zo korte tijd zoveel leven in een formicarium. Je ziet de kolonie bijna van week tot week groeien, paden vol werksters, groepsjachten waarbij een prooi die veel groter is dan zij verdwijnt tussen tientallen kaken, en dat onmiskenbare gebaar van acrobatenmieren: de gaster omhoog, gericht op de vijand.
Aanbevolen parameters
- Temperatuur: 24-28 °C het hele jaar. Dat is het bereik waarover de winkels die haar kweken het eens zijn, en het past bij het klimaat van haar herkomst (zie «Het klimaat van haar thuis»).
- Warme zone (optioneel): als je wilt, een iets warmere zijkant, tot zo’n 30 °C, met een zachte warmtebron met thermostaat, zodat de kolonie kan kiezen waar ze het broed legt.
- Vochtigheid van het nest: in het begin, met een kleine kolonie, wat vocht, en droog zodra de kolonie groot is, zoals we bij Camponotus doen. Ter referentie: de winkels die haar verkopen noemen 30-50% en waarschuwen dat ze niet van vocht houdt.
- Ventilatie: goed, altijd. Dat is net zo belangrijk als de droogte.
- Foerageergebied: droog en schoon, met een goed sluitend deksel, een oliebarrière aan de rand en altijd water beschikbaar in een reageerbuis met watten.
- Licht: het volstaat om hun een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, met een normaal dag-nachtritme; in hun herkomstgebied duurt de dag het hele jaar door zo’n 11 tot 13 uur.
- Diapauze: geen (zie «Diapauze»).
Droog, maar nooit dorstig
Bij Antomas is het voor ons duidelijk: C. senegalensis moet droog staan. Het is een mier van droge streken, en de winkels die haar verkopen zijn het erover eens dat ze niet van vocht houdt. Bij andere Crematogaster hebben kwekers gezien dat te veel vocht leidt tot ontsnappingspogingen, PTFE-barrières onbruikbaar maakt en schimmel in de hand werkt.
Met één kanttekening: in het begin, als de kolonie klein is, geven we het nest wat vocht, en als de kolonie groot is, halen we het weg en houden we haar droog, zoals we bij Camponotus doen. Zo begint de jonge kolonie comfortabel en voorkomt het droge, goed geventileerde nest schimmel zodra ze talrijk is.
Maar droog betekent niet dorstig. De kolonie heeft altijd water beschikbaar nodig, en de eenvoudigste manier om dat te geven is een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied: ze drinken uit de watten wanneer ze dat nodig hebben en het nest blijft droog. Kwekers van andere Crematogaster vertellen hetzelfde: met drinkwater gedijen ze in zeer droge omstandigheden.
De andere helft van het geheim is ventilatie: verse lucht voert het vocht af dat de mieren, hun resten en het voer produceren, en voorkomt condens en schimmel.
Aanbevolen formicaria
Omdat ze droog moeten staan, raden we bij Antomas de Qbik Alpha-reeks van Anthouse aan, de normale Qbiks: modulaire formicaria die met de kolonie meegroeien. Ze hebben één centraal vochtpunt, dat je kunt regelen of afsluiten als er minder vocht nodig is, en draaibare deurtjes, de norias, om de doorgang tussen modules te openen of te sluiten. Gebruik het voor deze soort zoals bij Camponotus: met wat vocht in het begin, zolang de kolonie klein is, en afgesloten zodra de kolonie groot is. Drinkwater hebben ze altijd in de buis in het foerageergebied.
Om te beginnen een QBIK ONE met kleine gangen. De werksters zijn klein, en gangen op hun maat geven hun een veilig gevoel en laten je de koningin en het broed goed volgen zolang de kolonie jong is.
En om verder te gaan, middelgrote gangen. Deze soort groeit zo snel dat de uitbreiding eerder komt dan je verwacht. De volgende stap is de QBIK DUO, met middelgrote gangen:
Voor grote kolonies gaat dezelfde reeks verder met de formaten QuaDra, HeXa en NoNa, ook met middelgrote gangen. Breid uit wanneer het nest te klein wordt: een duidelijk teken is dat je veel werksters stil in de hoeken van het foerageergebied ziet zitten, zonder plek binnen. Omgekeerd eindigt een te groot nest voor een kleine kolonie met hoeken die als afvalhoop worden gebruikt, met schimmel en mijten.
Maak de opstelling af met deze details:
- Goed sluitend deksel op het foerageergebied en een oliebarrière aan de rand (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Verbindingen zonder speling: norias, doppen en aansluitingen goed passend, want kleine werksters glippen door elke opening.
- Water in een reageerbuis met watten, in het foerageergebied.
- Drinkbakjes voor de suiker, nooit watten (zie «Voeding»).
- Schoon foerageergebied, zonder resten die schimmel kweken en zonder decoratie die de barrière raakt.
Aankomst en verhuizing
Bij Antomas verkopen we kolonies met koningin, werksters en broed. Laat je kolonie na ontvangst een paar uur rusten op een rustige plek, bij 24-28 °C, en controleer of ze water heeft. Om haar naar haar formicarium over te brengen, doen we dat door uitstorten: we openen de buis in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en storten de kolonie, met werksters, koningin en broed, er met zachte tikjes in, waarbij we de achterblijvers met een penseel helpen. Vier tips voor deze soort:
- Eerst de barrière, dan de mieren. Breng de olie aan op de rand van het foerageergebied en controleer het deksel voordat je de buis opent.
- Altijd binnen het foerageergebied. Stort uit binnen het gebied, nooit over de rand heen, en houd het deksel bij de hand.
- Rustig blijven bij opgeheven gasters. Het is normaal dat ze hun gaster opheffen als je ze verplaatst: zo verdedigen ze zich. Werk langzaam en blaas niet op ze.
- Zoek de koningin. Controleer of ze het nest in is gegaan voordat je de buis weghaalt.
Omdat je een kolonie koopt die al op gang is, sla je de lastigste fase, de stichting, over en begin je meteen met het mooiste: haar zien groeien.
Voeding
Dit is de sleutel bij deze soort: als je haar goed voert, groeit ze in een spectaculair tempo.
Suikers, altijd beschikbaar. Suikerhoudende vloeistoffen, ad libitum: ze mogen nooit ontbreken. Voor een gevarieerd menu raden we bij Antomas de Blue Sugar-nectar van Anthouse aan, 4-5 keer per week, en een andere suikerhoudende vloeistof of nectar 1-2 keer per week. Je kunt ook eiwit aan de nectar toevoegen.
Bied het altijd in een drinkbakje aan en nooit op watten: watten gaan schimmelen en de vloeistof bederft snel. Gebruik een traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt, en ververs het voordat het gaat gisten. Zet bij een grote kolonie meerdere suikerpunten neer, zodat er geen opstoppingen ontstaan.
Eiwit: hoe meer, hoe beter. Hier zit de motor van de groei. Bij Antomas zeggen we het duidelijk: hoe meer eiwit, hoe beter en sneller ze groeien. Als je dagelijks onderhoud doet en de resten verwijdert, is het beter om ruim te voeren, omdat de kolonie dan begrijpt dat er meer middelen zijn en sneller en talrijker groeit. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te ruim: voer dat overblijft, rot en brengt schimmel en mijten. Verwijder altijd de resten.
Het soort prooi hangt af van de grootte van de kolonie:
- Kleine kolonies: voorlopig jagen ze alleen op kleine geleedpotigen. Bied ze Drosophila, minikrekels, Thermobia of stukjes van grotere insecten aan.
- Grote kolonies: bijna alles: krekels, kakkerlakken, vliegen en bromvliegen, meelwormen… Ze zijn met velen, bijten hard en gebruiken hun chemische verdediging om hun prooien uit te schakelen. Een prooi waar een kleine kolonie van zou schrikken, bedekt een grote kolonie in korte tijd met werksters.
Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet steeds hetzelfde eten, en koop ze bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden of acariciden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden. En laat ze geen honger lijden: kwekers van andere Crematogaster vertellen dat ze, als ze iets tekortkomen, het buiten gaan zoeken, en een hongerige kolonie stelt elke barrière op de proef.
Water. Altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied. Ook al leven ze droog, water mag nooit ontbreken.
Diapauze
Ze houdt geen diapauze. In haar herkomstgebied is er geen winter: de gemiddelde minima dalen noch aan de kust noch in de savanne van het binnenland onder zo’n 18 °C (zie «Het klimaat van haar thuis»). De winkels die haar verkopen zijn het erover eens dat ze het hele jaar actief blijft. Bij Antomas houden we haar op 24-28 °C, zonder winterse daling. Als het in je huis in de winter kouder wordt dan 24 °C, gebruik dan een zachte warmtebron met thermostaat aan één zijkant van het nest, nooit onder het hele nest, zodat de kolonie kan kiezen. Vermijd plotselinge schommelingen.
Gedrag in gevangenschap
Acrobaten in beeld. Als je het foerageergebied opent of een prooi dichterbij brengt, zie je veel opgeheven gasters: een van de grote spektakels van de soort.
Groepsjachten. Bij grote prooien zie je hoe ze die omsingelen, met velen vasthouden en ontleden of naar het nest slepen.
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, om ze te observeren en ervan te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om hun een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, en ze voorzichtig te observeren, met zo weinig mogelijk ingrepen en stress. Ze wennen aan je aanwezigheid.
Alarmsignalen:
- Veel werksters die rond de barrière of het deksel zwerven: controleer de vochtigheid van het nest en of ze geen voer of water tekortkomen.
- Schimmel in het nest of het foerageergebied: te veel vocht, te weinig ventilatie of vergeten resten.
- Broed dat stilvalt of verdwijnt: bijna altijd te weinig eiwit.
- Werksters opeengepakt in het foerageergebied, zonder plek binnen: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen en barrières
Crematogaster staan bekend als ontsnappingskunstenaars, en kwekersfora zijn het erover eens dat ontsnappingen de grootste uitdaging van het geslacht zijn. Met C. senegalensis is het in de ervaring van Antomas eenvoudiger: met een oliebarrière gaat het vrij goed, en als extra versterking kun je vaseline toevoegen. Bovendien is ze een stuk minder ontsnappingsgericht dan haar Aziatische verwant Crematogaster aurita.
Toch moet je niet te zeker zijn. Het zwakke punt zijn niet de wanden, maar de openingen: haar werksters zijn klein en glippen door elke kier. In een talrijke kolonie is het genoeg dat er één een opening vindt om een heel pad achter zich aan te krijgen. Een kweker van een andere Crematogaster vertelde dat zijn kolonie in één nacht via een piepklein punt zonder barrière ontsnapte en zich op een bureau vestigde. Daarom:
- Goed sluitend deksel en geen kieren: controleer of het rondom goed sluit.
- Controleer verbindingen, norias, doppen en aansluitingen: elke speling is een uitgang.
- Ononderbroken oliebarrière aan de rand van het foerageergebied, zonder onderbrekingen, en vernieuw haar als ze vuil wordt.
- Niets wat als brug dient: geen resten, geen decoratie en geen drinkbakje dat de barrière raakt.
- Droog foerageergebied en een goed gevoede kolonie: bij andere Crematogaster zetten te veel vocht en voedseltekort aan tot het zoeken naar een uitgang.
Hantering en veiligheid
Haar angel spuit niets in: hij is gemaakt om andere insecten in te smeren, niet om mensen te steken. Wat ze wel kunnen, is bijten, en voor hun formaat bijten ze hard, en wat van hun verdedigingsafscheiding op de huid achterlaten. We hebben geen gegevens gevonden over het effect van de afscheiding van deze soort op mensen, dus uit voorzorg raden we bij Antomas aan ze altijd met entomologisch gereedschap te hanteren, zoals een zacht penseel of een zacht pincet, nooit met je handen, na het werken met de kolonie je handen te wassen en voorzichtig te zijn als je allergisch bent voor steken van vliesvleugeligen. Werk langzaam, vooral bij grote kolonies, om ze niet meer dan nodig te verstoren en de koningin niet kwijt te raken of te beschadigen. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Het nest nat maken of een grote kolonie vochtig houden: ze moeten droog staan.
- De ventilatie vergeten: stilstaande lucht brengt condens en schimmel.
- Kieren laten in het deksel, de verbindingen of de aansluitingen: kleine werksters glippen door elke opening.
- De oliebarrière laten onderbreken of iets als brug laten dienen.
- Zonder water komen te zitten: droog, maar nooit dorstig.
- De suiker op watten aanbieden: altijd in een drinkbakje.
- Te weinig eiwit geven, ze steeds hetzelfde insect geven of resten laten liggen.
- Ze een diapauze laten houden of de temperatuur in de winter verlagen.
- Wachten tot het nest overvol is om uit te breiden: ze groeien heel snel.
- Ze met je handen hanteren.
- Ze verstopt houden: ze zijn er om te observeren en van te genieten; doe dat voorzichtig, met zo weinig mogelijk ingrepen.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Crematogaster senegalensis en haar geslacht, op de klimaatgegevens van haar herkomstgebied en op de ervaring van Antomas en van andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Sharaf, M. R., Aldawood, A. S. & Hita Garcia, F. (2019). Review of the Arabian Crematogaster Lund (Hymenoptera, Formicidae), synoptic list, distribution, and description of two new species from Oman and Saudi Arabia. ZooKeys 898: 27–81. doi:10.3897/zookeys.898.37531
- Blaimer, B. B. (2012). A subgeneric revision of Crematogaster and discussion of regional species-groups (Hymenoptera: Formicidae). Zootaxa 3482: 47–67. doi:10.11646/zootaxa.3482.1.3
- Blaimer, B. B. (2012). Acrobat ants go global – Origin, evolution and systematics of the genus Crematogaster (Hymenoptera: Formicidae). Molecular Phylogenetics and Evolution 65: 421–436. doi:10.1016/j.ympev.2012.06.028
- Rifflet, A. et al. (2011). Paralyzing action from a distance in an arboreal African ant species. PLoS ONE 6: e28571. doi:10.1371/journal.pone.0028571
- Pasteels, J. M., Daloze, D. & Boevé, J. L. (1989). Aldehydic contact poisons and alarm pheromone of the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae). Journal of Chemical Ecology 15: 1501–1511. doi:10.1007/BF01012379
- Daloze, D., Kaisin, M., Detrain, C. & Pasteels, J. M. (1991). Chemical defense in the three European species of Crematogaster ants. Experientia 47: 1082–1089. doi:10.1007/BF01923348
- Marlier, J.-F., Quinet, Y. & de Biseau, J.-C. (2004). Defensive behaviour and biological activities of the abdominal secretion in the ant Crematogaster scutellaris (Hymenoptera: Myrmicinae). Behavioural Processes 67: 427–440. doi:10.1016/j.beproc.2004.07.003
- Quinet, Y. et al. (2012). Antibacterial properties of contact defensive secretions in neotropical Crematogaster ants. Journal of Venomous Animals and Toxins including Tropical Diseases 18: 441–445. doi:10.1590/S1678-91992012000400013
- Tragust, S. et al. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Leuthold, R. H. (1968). A tibial gland scent-trail and trail-laying behavior in the ant Crematogaster ashmeadi Mayr. Psyche 75: 233–248. doi:10.1155/1968/73761
- Morgan, E. D., Brand, J. M., Mori, K. & Keegans, S. J. (2004). The trail pheromone of the ant Crematogaster castanea. Chemoecology 14: 119–120. doi:10.1007/s00049-003-0262-0
- Scarano, F. et al. (2024). Trail pheromone identification in the ant Crematogaster scutellaris. Scientific Reports 14: 7883. doi:10.1038/s41598-024-58383-2
- Leston, D. (1973). The ant mosaic – tropical tree crops and the limiting of pests and diseases. PANS 19: 311–341. doi:10.1080/09670877309412778
- Boyle, J. H. et al. (2018). Polygyny does not explain the superior competitive ability of dominant ant associates in the African ant-plant, Acacia (Vachellia) drepanolobium. Ecology and Evolution 8: 1441–1450. doi:10.1002/ece3.3752
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld

