Cataglyphis bombycina
Odziana w srebro i wykuta na wydmach Sahary. Ta srebrzysta mrówka wychodzi na łowy w najbardziej zabójczej porze dnia, gdy piasek ma ponad 60 °C, chroniona przez włoski działające jak maleńkie lustra. To najszybsza mrówka, jaką kiedykolwiek zmierzono: ponad 100 długości ciała na sekundę, w susach, w których dosłownie frunie nad piaskiem. Z biegiem lat jej kolonie wychowują żołnierzy o szablastych żuwaczkach, kastę niemal unikatową w świecie mrówek. Klejnot z Merzougi dla doświadczonych hodowców. Kolonie i królowe. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
Najszybsza mrówka świata, ze srebrzystymi włoskami, które odbijają słońce Sahary, i z żołnierzami o szablastych żuwaczkach w dojrzałych koloniach. Linia z Merzougi (Maroko): sucha i ciepła arena, gniazdo z odrobiną wilgoci, podłoże w gnieździe i na arenie oraz długie zimowanie.
Cataglyphis bombycina (Roger, 1859) zamieniła najgorętszą pustynię planety w swoje łowisko. Żyje na wydmach Sahary, wychodzi po pokarm właśnie wtedy, gdy piasek parzy, przekraczając 60 °C, i robi to pod osłoną pancerza ze srebrzystych włosków, które odbijają światło jak maleńkie lusterka. Jest też najszybszą mrówką, jaką kiedykolwiek zmierzono, a jej dojrzałe kolonie skrywają kastę żołnierzy o szablastych żuwaczkach, która niemal nigdzie indziej w świecie mrówek nie występuje.
Linia Antomas pochodzi z Maroka, z pustyni koło Merzougi (Erg Chebbi), jednego z miejsc, w których gatunek zbadano najlepiej: z tego obszaru i jego okolic pochodzi duża część danych naukowych, które przytaczamy w tym poradniku.
Biologia
Odziana w jedwab: nazwa z 1859 roku
Opisał ją niemiecki entomolog Julius Roger w 1859 roku jako Formica bombycina, na podstawie okazów z „Trypolisu, Egiptu, Nubii i Morza Czerwonego”. Epitet pochodzi od łacińskiego bombycinus, „jedwabny”, a ta nazwa idealnie pasuje do jej połysku. W 1916 roku Auguste Forel utworzył dla niej podrodzaj Machaeromyrma, od greckiego machaira, „szabla”, i myrmex, „mrówka”, co pasuje do niej jak ulał, jak zobaczysz przy jej żołnierzach; dziś tej nazwy już się nie używa.
Ponieważ Cataglyphis to nazwa rodzaju żeńskiego, dziś pisze się bombycina, choć w niemieckim handlu nadal pojawia się jako „Cataglyphis bombycinus”. Jej gatunkiem siostrzanym jest C. sabulosa z Izraela i północnego Synaju, która nie ma żołnierzy. Wyróżnia się dwa podgatunki: C. b. bruneipes z Tunezji i C. b. sinaitica z Synaju, przy czym status tego drugiego jest dyskusyjny.
Królowa wydm: zasięg i siedlisko
Żyje na pustyniach Sahary, Synaju i Półwyspu Arabskiego. W artykułach naukowych badano ją przede wszystkim w Maroku (Merzouga i okolice, Amerzgane i Zagora) i w Tunezji (Douz), a katalogi podają ją także z Algierii, Libii, Egiptu, Izraela, Mali i Arabii Saudyjskiej.
To dominująca mrówka wydm Afryki Północnej, ale nie żyje wyłącznie na piasku: w Merzoudze zajmuje skrajnie suche wydmy, z ogromnymi koloniami schodzącymi kilka metrów w głąb, natomiast w Amerzgane, u podnóża Atlasu, gdzie pada więcej deszczu, żyje w dawnym wadi, w znacznie mniejszych koloniach.
Klimat jej domu: pustynia z prawdziwą zimą
Zwykle wyobrażamy sobie pustynię jako nieustający piec, ale w Merzoudze jest prawdziwa zima. Na wydmach nie ma oficjalnej stacji meteorologicznej, więc ich klimat szacuje się na podstawie najbliższej, w Errachidii (normy WMO z lat 1991-2020), z poprawką na różnicę wysokości. W poszczególnych porach roku:
- Lato (czerwiec–sierpień): średnie 31-35 °C, maksima 37-42 °C i noce 22-28 °C. W południe powierzchnia piasku osiąga 60-70 °C, choć 4 mm nad ziemią, na wysokości, na której porusza się mrówka, powietrze jest o 6-7 °C chłodniejsze.
- Jesień (wrzesień–listopad): średnia szybko spada, z około 28 do 16 °C.
- Zima (grudzień–luty): średnie 11-13 °C, maksima około 18-20 °C i noce 2-5 °C, z okazjonalnymi przymrozkami.
- Wiosna (marzec–maj): średnia rośnie z około 18 do 26 °C.
- Deszcz i światło: około 53 mm opadów rocznie, a dzień trwa około 10 godzin zimą i 14 latem.
Klucz kryje się pod piaskiem, który łagodzi skrajności. W Béni Ounif, na Saharze algierskiej, gleba na głębokości 75 cm waha się w ciągu roku od około 14 °C zimą do 32 °C latem, a od głębokości około 20 cm różnica między dniem a nocą niemal znika. Przymrozki i noce w zakresie 0-5 °C dotyczą tylko powierzchni i pierwszych centymetrów. Délye, który badał mrówki tej części Sahary, opisywał już C. bombycina jako gatunek bardzo ciepłolubny, z gniazdami niemal zawsze pod osłoną krzewów i z aktywnością, którą przerywa zimowy „wielki chłód”. To naturalne wyjaśnienie zimowania, które zobaczysz w domu.
Żywe lustra: włoski w kształcie pryzmatu
Srebrzysty połysk, od którego wzięła nazwę, nie jest pigmentem. Grzbietową i boczne części ciała pokrywa gęsta warstwa włosków o długości 200-300 µm i trójkątnym przekroju: z dwiema falistymi ściankami górnymi i płaską podstawą o szerokości zaledwie 3,5 µm.
W 2016 roku Willot i współpracownicy wykazali, że połysk wynika z całkowitego wewnętrznego odbicia, tego samego zjawiska, dzięki któremu działa światłowód: światło wpada do włoska, uderza w płaską podstawę i jeśli pada pod wystarczająco dużym kątem, nie może wyjść i odbija się w całości. Powyżej około 35° padania włoski odbijają ponad 90% światła. Pod kątem 50° mrówka z włoskami odbiła 61% światła, a ogolona 7%: mniej więcej dziesięć razy mniej.
Te lustra chronią ją przed ugotowaniem. Shi i jego zespół, razem z Rüdigerem Wehnerem, wybitnym badaczem Cataglyphis, wykazali w Science, że włoski odbijają światło widzialne i bliską podczerwień słońca, a jednocześnie bardzo skutecznie emitują ciepło w średniej podczerwieni, dzięki czemu mrówka traci ciepło przez promieniowanie nawet w pełnym słońcu. W doświadczeniu Willota mrówka z włoskami nagrzewała się po półtorej minuty o prawie 2 °C mniej niż ogolona; komunikat Uniwersytetu Columbia o badaniu Shi mówi o temperaturze ciała niższej o 5-10 °C. To, że spód ciała, pozbawiony włosków, pomaga oddawać ciepło piasku, jest informacją popularnonaukową, której nie udało nam się potwierdzić w oryginalnym artykule.
Ten trik trafił do inżynierii: istnieją elastyczne folie i biodegradowalne powłoki do pasywnego chłodzenia radiacyjnego, zaprojektowane na wzór tych włosków, które chłodzą bez zużycia energii.
Najszybsza mrówka świata
W 2019 roku Sarah Pfeffer i jej zespół sfilmowali szybką kamerą robotnice z Douz (Tunezja) i zmierzyli 855 mm/s, około 3,1 km/h: znany rekord prędkości u mrówek. W przeliczeniu na jej rozmiar to ponad 100 długości ciała na sekundę. Obliczenie z czystej ciekawości: człowiek o wzroście 1,80 m biegnący z prędkością 100 długości ciała na sekundę pędziłby około 650 km/h. Wśród zwierząt jej skali, w długościach ciała na sekundę, wyprzedzają ją tylko roztocz Paratarsotomus macropalpis i australijski trzyszcz.
Zaskakujące jest to, że nie osiąga tego dzięki niezwykłym nogom. Ma nogi o 18-19% krótsze niż jej krewna C. fortis, mrówka z solnisk, i tułów o 12% krótszy. Jej sekret tkwi w częstotliwości: do 47 kroków na sekundę, wobec 36 u C. fortis.
Bieg w locie: wszystkie sześć nóg w powietrzu
Mrówki chodzą trójpodporowo: trzy nogi na ziemi (przednia i tylna z jednej strony oraz środkowa z drugiej), podczas gdy pozostałe trzy przesuwają się do przodu. C. bombycina doprowadza ten schemat do granic: każda noga dotyka podłoża tylko przez 7 milisekund, noga przenoszona porusza się z prędkością do 1400 mm/s, a długość kroku rośnie z 4,7 do 20,8 mm w zależności od prędkości.
Od około 150 mm/s pojawiają się fazy lotne, chwile, w których wszystkie sześć nóg jest w powietrzu; przy maksymalnej prędkości mrówka spędza około 30% każdego cyklu bez kontaktu z podłożem. C. fortis „lata” dopiero od około 350 mm/s. Według autorów tak zsynchronizowana koordynacja pomaga jej biegać po miękkim piasku, który ustępuje pod nogami.
Dziesięć minut między jaszczurką a udarem cieplnym
W 1992 roku Rüdiger Wehner i współpracownicy opublikowali w Nature artykuł o idealnym tytule: „Mrówki pustynne na termicznej linie”. Odkryli, że C. bombycina skupia swoją aktywność w kilkuminutowym wybuchu w południe, w najgorętszych godzinach. Po co ryzykować właśnie wtedy? Z powodu jaszczurki. Acanthodactylus dumerili, jaszczurka właściwa z wydm, poluje na te srebrzyste mrówki, ale znosi upał gorzej niż one: kiedy piasek parzy, chowa się do nory. Mrówki wychodzą w tej luce: z dołu ogranicza je jaszczurka, z góry ich własna granica termiczna.
Ta granica jest bardzo blisko. Jej krytyczna temperatura maksymalna wynosi 53,6 °C, a okno żerowania, około 48-51 °C według pomiarów cytowanych przez Willota i współpracowników, zostawia margines zaledwie kilku stopni. Każda robotnica spędza na zewnątrz około 3-4 minut, a cała siła żerująca kolonii jest aktywna krócej niż 20 minut dziennie. W biegu wykorzystuje każdy kamyczek czy źdźbło, żeby się na nie wspiąć i ochłodzić z dala od rozżarzonego piasku, a na zewnątrz wychodzą tylko najstarsze robotnice. Pisano, że przed resztą wychodzą zwiadowczynie, by sprawdzić, czy jaszczurki już się schowały, ale nie udało nam się tego potwierdzić w źródłach oryginalnych.
Zaszczepiona przeciw upałowi, zanim wyjdzie
Prawie wszystkie organizmy wytwarzają białka szoku cieplnego, gdy się nagrzewają: to „chaperony”, które chronią pozostałe białka przed odkształceniem. C. bombycina wytwarza je z wyprzedzeniem. Gehring i Wehner wykazali w 1995 roku, że Cataglyphis gromadzą te białka, zanim wystawią się na upał, i syntetyzują białka aż do 45 °C, podczas gdy u muszki owocowej czy u Formica synteza zatrzymuje się przy 39 °C. U C. bombycina i C. bicolor powstają one już w 25 °C.
Zespół Serge’a Arona z Wolnego Uniwersytetu Brukselskiego poszedł dalej: C. bombycina stale utrzymuje więcej chaperonów niż inne Cataglyphis, a jej białka są stabilniejsze; chroni mitochondria swoich mięśni własnymi chaperonami, nieopisanymi wcześniej u mrówek; a w reakcji na upał zmienia ekspresję zaledwie 0,6% swoich transkryptów, wobec 8-12,7% u mrówek z klimatu umiarkowanego. Nie musi reagować na upał: żyje na niego przygotowana.
Padlinożerczyni z południa
Czego szuka w tych kilku minutach? Przede wszystkim martwych ciał: owadów i innych stawonogów, które zginęły z gorąca. To zasób nieprzewidywalny, dlatego robotnice oddalają się bardzo daleko: widywano je zbierające martwe owady nawet około 100 m od gniazda. Jak reszta rodzaju żeruje samotnie i bez śladów feromonowych: każda robotnica szuka na własną rękę i wraca prosto do gniazda, gdy tylko coś znajdzie. W laboratorium badacze karmią je kawałkami mącznika i wodą z cukrem.
Żołnierze z szablami: trzecia kasta
To jej najbardziej tajemnicza cecha. Oprócz królowych i robotnic dojrzałe kolonie mają żołnierzy: duże osobniki o szerokiej, umięśnionej głowie, z szablastymi żuwaczkami, długimi i o niewielu zębach. Ich żuwaczki są 3,2 raza dłuższe niż u robotnic i 2,4 raza dłuższe niż u dużych królowych, a głowa jest średnio o 200% większa niż u robotnic.
W 2014 roku Molet, Maicher i Peeters wykazali, że nie są to po prostu duże robotnice, lecz nowa kasta: łączą prosty tułów robotnicy z własną, odrębną głową, żuwaczkami, głaszczkami i gastrem. Ten typ żołnierza znany jest tylko u C. bombycina i C. kurdistanicus.
Do czego służą? Nie wychodzą żerować: żyją w głębokich komorach, blisko czerwiu, a gdy gniazdo zostanie naruszone, biegają z otwartymi żuwaczkami i gryzą. Istnieją trzy hipotezy, które wzajemnie się nie wykluczają: obrona przed jaszczurkami, które rozkopują gniazdo w poszukiwaniu larw; żywa spiżarnia, bo ich rozdęty gaster, pełen tkanki tłuszczowej, mógłby magazynować pokarm; oraz pomoc w wynoszeniu większych grudek piasku podczas kopania.
Jest ich niewiele: 1-2% populacji w dojrzałych koloniach i od 1 do 4 na kolonię w Amerzgane. To, czy larwa stanie się żołnierzem, zależy przede wszystkim od środowiska, przy umiarkowanym wpływie genetycznym. A przede wszystkim pojawiają się tylko w dużych i starych koloniach.
Żołnierz Cataglyphis bombycina: duża głowa i szablaste żuwaczki (Anthouse).
Żywe latarnie u wejścia do gniazda
Odnalezienie wejścia do maleńkiego gniazda w morzu piasku to nie lada wyzwanie. Cataglyphis to wielkie nawigatorki świata mrówek: obliczają swoje położenie za pomocą kompasu słonecznego i światła spolaryzowanego, liczą kroki jak krokomierz i zapamiętują punkty orientacyjne. C. bombycina szuka gniazda z taką samą dokładnością jak C. fortis, ale w sposób bardziej rozproszony: po wyprawie na 10 m jej poszukiwania obejmują obszar mniej więcej 2,8 raza większy.
Ma też dodatkową pomoc. Pfeffer i współpracownicy zaobserwowali, że wokół wejścia rozmieszcza się, nieruchomo, kilka towarzyszek, zazwyczaj żołnierzy, które zajmują kilka metrów kwadratowych i wskazują gniazdo czułkami: prawdziwe żywe latarnie dla robotnic wracających z łupem.
Jedna królowa i aż 14 samców
Kolonie są monoginiczne: mają jedną królową. Żyje ona w najgłębszej części gniazda i nigdy nie znaleziono jej podczas wykopalisk; badacze odtworzyli jej genotyp z DNA jej córek i zawsze jest on zgodny z jedną matką. Niezwykłe jest to, z iloma samcami się kojarzy: w Amerzgane średnio z 5,7 (od 3 do 8), a w Merzoudze, skąd pochodzi nasza linia, średnio z 11, a nawet z 14 samcami. Przy tylu ojcach robotnice jednej kolonii są ze sobą słabo spokrewnione (r = 0,31), a analizy nie wykazują chowu wsobnego.
Królowe występują ponadto w dwóch rozmiarach, jako makrogyny i mikrogyny, których funkcja jest nieznana. U królowych nie wykryto partenogenezy, w odróżnieniu od innych Cataglyphis, takich jak C. cursor.
Miasta pod wydmą
Gniazda w Merzoudze są ogromne i głębokie: schodzą kilka metrów w dół, mają rozległą sieć korytarzy i kilka wejść oddalonych od siebie o kilka metrów. Nikt nie policzył całej kolonii: podczas jednego wykopu z samych komór płytszych niż 1 m wyszło około 1000 dorosłych osobników, zanim suchy piasek się osypał. Leniaud i współpracownicy opisują je jako wyjątkowo liczne jak na ten rodzaj; królowa, żołnierze i czerw zajmują najgłębsze części.
Loty godowe i rytm roku
Loty godowe obserwowano w kwietniu (uskrzydlone królowe w Amerzgane, w kwietniu 2011 roku), a hodowcy umieszczają je między kwietniem a początkiem czerwca. Jak królowa zakłada kolonię? Nie wiadomo: literatura nie udokumentowała zakładania kolonii u tego gatunku. W niewoli hodowcy zaobserwowali przerwę jesienno-zimową, czyli zimowanie, które opisujemy w części o hodowli, a być może także przerwy w wychowie czerwiu w środku lata, w największym upale.
Rozmiar i morfologia
To smukła mrówka z podrodziny Formicinae, o cienkich nogach, pokryta charakterystycznym gęstym srebrzystym owłosieniem. Główne cechy:
- Robotnice. Silnie polimorficzne (między najmniejszą a największą szerokość głowy różni się o około 194%) i smukłe, z metalicznym srebrzystym połyskiem na żółtobrązowym do jasnobrązowego tle i z brązowym gastrem. Mają psammofor, „koszyczek” z długich włosków do przenoszenia piasku, utworzony częściowo przez włoski głaszczków szczękowych; żuwaczki z ponad 5 zębami i stylik w kształcie łuski.
- Żołnierze. Duża głowa, sierpowate żuwaczki o niewielu zębach, z wcięciem za zębem wierzchołkowym, i prosty tułów, jak u robotnicy.
- Królowa. Uskrzydlona aż do lotu godowego i występująca w dwóch rozmiarach. Nie ma naukowego opisu jej ubarwienia, ale w linii Antomas królowa jest srebrzysta, tak jak robotnice.
- Bez żądła. Jak wszystkie Formicinae nie ma funkcjonalnego żądła.
- Kokon. Larwy przędą kokon, w którym się przepoczwarczają. Z doświadczenia Antomas wiemy, że aby zrobić to prawidłowo, potrzebują podłoża (wyjaśniamy to w części „Formikarium”).
Przybliżone wymiary
- Małe robotnice: 5,5-8 mm według serwisu taksonomicznego Ants of Africa; duże robotnice są wyraźnie większe, z tułowiem (alitrunkiem) dłuższym niż 5 mm.
- Robotnice żerujące (Douz, Tunezja): alitrunk średnio 2,5 mm; nogi przednie, środkowe i tylne 4,3, 5,2 i 6,8 mm.
- Żołnierze: około 15 mm.
- Królowa: brak opublikowanych pomiarów naukowych; orientacyjnie około 11-12 mm według jednego europejskiego sklepu.
- Samiec: brak opublikowanych pomiarów naukowych.
Molet i współpracownicy opublikowali wymiary królowych i żołnierzy tylko w postaci proporcji, nie w milimetrach.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 4/5 – Zaawansowany
To nie jest mrówka na początek. Potrzebuje formikarium, które odtwarza jej pustynię: suchej i ciepłej areny, gniazda z odrobiną wilgoci, ale bez kondensacji, oraz podłoża w gnieździe i na arenie. Źle prowadzona wilgotność i pleśń były główną przyczyną strat w nielicznych opublikowanych dziennikach hodowli; przechodzi długie zimowanie, które zaskakuje tych, którzy się go nie spodziewają; a w Europie hodowano ją tak rzadko, że wspólnego doświadczenia prawie nie ma. Dobra wiadomość: z doświadczenia Antomas dobrze przystosowuje się do klimatu śródziemnomorskiego i przy ogrzewanej arenie jest wdzięcznym gatunkiem w hodowli.
I warto jak mało który gatunek. To chyba najbardziej spektakularna mrówka do oglądania w ruchu: srebrzyste robotnice, które lśnią w świetle i przemierzają arenę z prędkością, za którą oko ledwo nadąża. Za tym kryje się jedna z najlepiej zbadanych biologii w świecie mrówek i gatunek bardzo rzadki w europejskich kolekcjach.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda (sezon aktywny): umiarkowana do ciepłej; orientacyjnie 28-32 °C, bez przesady. Tyle ma latem gleba w jej ojczyźnie pod piaskiem (około 32 °C na głębokości 75 cm); w laboratorium utrzymywano je w 25-28 °C. Z doświadczenia Antomas dobrze przystosowuje się do klimatu śródziemnomorskiego, z dodatkowym ogrzewaniem areny.
- Gorący punkt na arenie: około 35 °C, tylko w jednej części areny, z dowolnym źródłem ciepła. Hodowcy, którzy ją trzymali, stosowali 30-40 °C. Zawsze zostaw chłodniejszą strefę.
- Wilgotność gniazda: odrobina wilgoci, w jednej strefie gniazda; nigdy mokro ani z kondensacją.
- Wilgotność areny: może być całkowicie sucha.
- Typ gniazda: gips (Qbik Wild od Anthouse, wersja standardowa), z podłożem w środku.
- Podłoże: drobny piasek, w gnieździe i na arenie.
- Zimowanie: tak, i to długie: około 5-6 miesięcy spoczynku i półspoczynku, jak u gatunków z Półwyspu Iberyjskiego, z zasadniczą fazą około 3 miesięcy (grudzień–luty) w 14-18 °C. W pierwszym roku można go uniknąć, utrzymując temperaturę powyżej 30 °C i długi fotoperiod (wyjaśniamy to niżej).
- Światło: gniazdo w ciemności lub zakryte; arena w świetle dziennym. To mrówka dzienna, którą pobudzają ciepło i światło.
- Wentylacja: dobra, żeby nie tworzyła się kondensacja.
Myśl o formikarium jak o kawałku pustyni: arena sucha i gorąca, gniazdo chłodniejsze i z odpowiednią ilością wilgoci w jednej strefie, żeby kolonia mogła wybrać, gdzie umieścić czerw. Bez ciepła kolonia gaśnie; przy zbyt dużej wilgotności pojawiają się pleśń i straty.
Formikarium: zalecane gniazda
W Antomas polecamy gniazdo gipsowe z serii Qbik Wild od Anthouse, w wersji standardowej, nawilżanej uzupełnianą probówką z wodą: to wersja, którą wyróżniamy dla tego gatunku, z łagodną wilgocią w gnieździe i suchą areną. Na start z naszymi minikoloniami wybierz Qbik Wild One P 1C albo Qbik Wild Duo P 2C:
Podłoże w gnieździe i na arenie. Jest niezbędne: z doświadczenia Antomas wiemy, że bez podłoża larwy nie przędą prawidłowo kokonu. Rozsyp cienką warstwę drobnego piasku w komorach gniazda i na arenie; robotnice same przeniosą go tam, gdzie zechcą. Poza tym to urodzona kopaczka.
Ciepło na arenie. Sprawdzi się dowolne źródło ciepła: kabel grzewczy lub mata grzewcza, lampa… Umieść je nad jedną częścią areny, nigdy nad całym formikarium ani nad gniazdem, i steruj nim termostatem, żeby gorący punkt utrzymywał się na poziomie około 35 °C. W ten sposób powstaje gradient: gorący punkt, w którym robotnice się uaktywniają, i chłodniejsze gniazdo. Kilka kamyczków lub gałązek na arenie posłuży im za punkty widokowe, tak jak w naturze.
Przestrzeń. To szybka zbieraczka, która w naturze pokonuje duże odległości: im większa arena, tym lepiej.
Przyjazd kolonii i zakładanie
Kolonie, które sprzedajemy w Antomas, to minikolonie z królową i robotnicami. To gatunek monoginiczny, z jedną królową w kolonii. Zakładanie kolonii przez samotną królową nie jest udokumentowane w literaturze, a nieliczni hodowcy, którzy próbowali, zgodnie twierdzą, że zakłada kolonie słabo; dlatego lepiej zacząć od kolonii, która ma już robotnice. Nie próbuj też adopcji ani wzmacniania kolonii robotnicami z innej: u tego gatunku prawie nigdy się to nie udaje, a w jednej udokumentowanej próbie robotnica ugryzła królową.
Po odebraniu przenieś ją do gniazda, z jego ciemną strefą, i zostaw na kilka dni w spokoju, żeby się zadomowiła. Podróż jest stresująca (w jednym udokumentowanym przypadku królowa zjadła jajo, a jedna robotnica zginęła podczas wysyłki): to normalne, że przez pierwsze dni mrówki są nerwowe.
Przy przenoszeniu do nowego formikarium w Antomas robimy to przez wysypanie: wysypujemy kolonię do nowego formikarium. Przeprowadzki to u tego gatunku delikatny moment (w jednym dzienniku hodowli zbiegły się z poważnymi stratami), więc rób je tylko wtedy, gdy to konieczne, i z gotowym już nowym gniazdem, z podłożem i odpowiednią wilgocią.
O wzroście kolonii jest tylko jedna opublikowana informacja, od francuskiego hodowcy: od królowej z 2 robotnicami w maju do około 30 robotnic na początku października. Brak danych naukowych o czasie rozwoju.
Karmienie
W naturze jest padlinożerczynią: zbiera stawonogi, które zginęły z gorąca. W domu podstawą jest urozmaicona dieta z białka i węglowodanów.
Białko. Z doświadczenia Antomas jedzą głównie małe martwe owady, choć też dobrze polują na małe stawonogi. Na początku, jak w przypadku wszystkich mrówek, podawaj małe i martwe ofiary: muchy, Drosophila, małe świerszcze albo kawałki mącznika lub karaczana. W miarę wzrostu kolonii możesz stopniowo zwiększać wielkość ofiary i zmieniać jej stan: na półżywą, martwą albo w pełni żywą i zdrową. Oglądanie, jak polują w pełnym pędzie, to prawdziwy spektakl.
Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego. Hodowcy, którzy ją trzymali, podawali muchy, małe świerszcze, karaczany, gąsienice i mączniki, a jej ulubioną ofiarą okazały się larwy barciaka. Resztki usuwaj następnego dnia: ten gatunek ma skłonność do trzymania śmieci w gnieździe i zakopywania ich w piasku, a właśnie tam pojawia się pleśń.
Ile białka? W Antomas podajemy im owady 4-5 razy w tygodniu, a nawet częściej: im więcej jedzą, tym lepiej i szybciej rosną. Nasza filozofia jest prosta: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo mrówki rozumieją, że mają więcej zasobów, i robią wszystko, by rosnąć szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: niezjedzony pokarm kończy jako pleśń.
Węglowodany. Tak, piją roztwory cukru: w Antomas trzymamy je z poidełkami z cukrem ad libitum, zawsze dostępnymi. Urozmaicaj węglowodany: jako podstawę stosuj Nektar Blue Sugar od Anthouse, 4-5 razy w tygodniu, a inny nektar lub słodki płyn 1-2 razy w tygodniu. Do nektaru można też dodać białko.
Słodkie płyny podawaj w tradycyjnych lub domowych poidełkach: naczynkach, w których kropla pozostaje „rozlana” i dostępna, żeby mrówki mogły swobodnie pić. Nigdy na wacie: wata pleśnieje, a płyn psuje się zbyt szybko.
Woda. Probówka z wodą i korkiem z waty na arenie to dobre, zawsze dostępne źródło wody, które zostawia resztę areny suchą. Pilnuj też, żeby w probówce gniazda, która daje mu wilgoć, była woda. Żadnej wolnej wody ani zraszania areny. Część wody mrówki czerpią ponadto z ofiar.
Zimowanie: długa przerwa, jak u naszych gatunków
Tak, zimuje, i to długo. Wiele sklepów twierdzi, że nie zimuje, ale nie tak to u nas wygląda. W naturze Cataglyphis ograniczają zimą aktywność do jednego szczytu żerowania dziennie albo do żadnego: na pustyni też jest zima. Z doświadczenia Antomas C. bombycina znosi więcej chłodu, niż się zwykle mówi, i bez trudu spędza około 5-6 miesięcy w zimowaniu, jak gatunki z Półwyspu Iberyjskiego.
Sygnały, że się zaczyna. Dwaj europejscy hodowcy, którzy opublikowali swoje doświadczenia, opisują je bardzo dobrze: jesienią kolonia zjada pozostały czerw, przestaje przyjmować owady (choć nadal pije roztwór cukru), a duże robotnice mają gaster nabrzmiały od zapasów. To nie choroba: to kolonia przygotowuje się do zimy. Oni stosowali znacznie krótsze przerwy, około 4 tygodni w 15-18 °C; z naszego doświadczenia naturalne zimowanie tego gatunku trwa znacznie dłużej.
W Antomas zalecamy taki schemat, oparty na naszym doświadczeniu i na klimacie jej ojczyzny (wyjaśniamy to w części „Klimat jej domu”):
- Jesień (październik–listopad): gdy zobaczysz te sygnały, stopniowo obniżaj temperaturę, z 28-30 °C sezonu aktywnego do 14-18 °C, i skracaj liczbę godzin światła.
- Zasadnicza faza zimowania (około 3 miesięcy, grudzień–luty): 14-18 °C. Przedział 10-20 °C też się sprawdza, ale 14-18 °C jest najbezpieczniejsze.
- Wiosna (marzec–kwiecień): stopniowo podnoś temperaturę do 28-30 °C i wydłużaj liczbę godzin światła.
- Łącznie: około 5-6 miesięcy spoczynku i półspoczynku, jak u gatunku iberyjskiego.
- W czasie zimowania: wyłącz ogrzewanie areny i sztuczne światło i nie podawaj owadów. Możesz zostawić im wodę z cukrem, tak jak robili też hodowcy, którzy ją trzymali. Utrzymuj wilgotność gniazda jak zwykle, bez zalewania.
- Na koniec: ponownie włącz ogrzewanie areny i wróć do owadów, gdy mrówki zaczną je przyjmować.
Nie trzeba ich trzymać w dużym zimnie: w naturze tylko powierzchnia piasku spada do 0-5 °C, i to tylko nocą. Pod piaskiem, gdzie znajduje się gniazdo, chłód jest znacznie łagodniejszy: na głębokości 75 cm gleba nie schodzi poniżej około 14 °C.
Pominięcie zimowania w pierwszym roku. Z doświadczenia Antomas w pierwszym roku można jej oszczędzić zimowania bez żadnych konsekwencji. Osiąga się to, utrzymując temperaturę powyżej 30 °C i dość długi fotoperiod, głównie za pomocą sztucznego światła. Przydaje się to, gdy kolonia przyjeżdża jesienią, a chcesz, żeby dalej rosła. Od tej pory zalecamy szanować jej zimowanie.
Zachowanie w niewoli
To mrówka bardzo aktywna w cieple i w świetle. Przy ogrzanej arenie zobaczysz robotnice, które wychodzą pojedynczo, przemierzają piasek w szybkich zrywach z gwałtownymi przystankami, żeby się zorientować, i wracają w linii prostej do gniazda z ofiarą. Nie ma kolumn ani ścieżek: każda robotnica poluje na własną rękę. Przy niskich temperaturach natomiast chowa się w gnieździe.
Pilnuj trzech rzeczy: śmieci, które mrówki chętnie trzymają w gnieździe i zakopują, z ryzykiem pleśni i roztoczy; jesiennego zastoju, który jest początkiem zimowania; oraz ewentualnych przerw w wychowie czerwiu w środku lata, które jeden z hodowców zaobserwował pod koniec bardzo upalnego lata. Wobec innych mrówek jest agresywna: nie trzymaj jej w formikariach mieszanych ani obok innych kolonii.
Jak je obserwować, nie przeszkadzając im. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, żeby się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę. Jak przystało na Cataglyphis, orientuje się wzrokiem i szybko przyzwyczaja się do światła i do naszej obecności. Obserwuj je delikatnie, bez stukania i gwałtownych ruchów, i ingeruj jak najmniej: im mniej je stresujesz, tym bardziej naturalne będzie to, co zobaczysz.
Ucieczki i bariery
Dobra wiadomość: słabo wspina się po gładkich powierzchniach. Z doświadczenia Antomas, jeśli arena jest czysta, a ściany z pleksi są czyste, bariera przeciw ucieczkom nie jest potrzebna. Utrzymuj ściany bez resztek jedzenia, zaschniętego cukru i kurzu, które mogłyby dać im punkt zaczepienia, i sprawdzaj pokrywy i połączenia. Niektóre poradniki podają, że dobrze wspina się po szkle; z naszego doświadczenia tak nie jest.
Ostrożności wymaga natomiast otwieranie formikarium: to najszybsza mrówka świata i w cieple robotnica może wyskoczyć, zanim ją zauważysz. Otwieraj zawsze spokojnie, a jeśli musisz coś przy nich zrobić, wyłącz wcześniej ogrzewanie na kilka minut, żeby zwolniły.
Obsługa i bezpieczeństwo
Dla ludzi jest nieszkodliwa: jak wszystkie Formicinae nie ma funkcjonalnego żądła, a jej robotnice są małe. W dużych koloniach żołnierze gryzą wszystko, co narusza gniazdo. Przenoś je miękką pęsetą lub pędzelkiem, nigdy rękami, i spokojnie: jeśli ucieknie, bardzo trudno ją złapać. Używaj termostatu ze źródłem ciepła i sprawdzaj, czy gniazdo nigdy się nie przegrzewa. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Trzymać gniazdo mokre lub z kondensacją: pleśń to główna przyczyna strat.
- Moczyć lub zraszać arenę albo zostawiać wolną wodę.
- Podawać słodkie płyny na wacie: wata pleśnieje, a płyn szybko się psuje.
- Urządzać formikarium bez podłoża: bez piasku larwy nie przędą prawidłowo kokonu.
- Rezygnować z ogrzewania areny albo, przeciwnie, ogrzewać całe formikarium bez chłodniejszej strefy.
- Podawać duże i żywe ofiary świeżo przybyłej minikolonii.
- Karmić ją ciągle tym samym owadem albo tym samym cukrem.
- Zostawiać resztki jedzenia: kończą zakopane w gnieździe.
- Niepokoić się jesiennym zastojem: to początek zimowania.
- Skracać zimowanie do kilku tygodni: z naszego doświadczenia trwa około 5-6 miesięcy.
- Trzymać ją w dużym zimnie podczas zimowania: nawet na jej pustyni pod piaskiem nie jest tak zimno.
- Próbować adopcji, wzmacniać ją robotnicami z innej kolonii albo trzymać z innymi gatunkami.
- Pozwalać, żeby ściany się brudziły: czystość jest jej barierą przeciw ucieczkom.
- Otwierać formikarium w pośpiechu i przy włączonym ogrzewaniu.
Źródła naukowe
Ten poradnik powstał na podstawie literatury naukowej o tym gatunku i o rodzaju Cataglyphis, nielicznych opublikowanych dzienników hodowli oraz doświadczenia Antomas. Główne źródła:
- Shi, N.N., Tsai, C.-C., Camino, F., Bernard, G.D., Yu, N. & Wehner, R. (2015). Keeping cool: Enhanced optical reflection and radiative heat dissipation in Saharan silver ants. Science 349: 298–301. doi:10.1126/science.aab3564
- Willot, Q., Simonis, P., Vigneron, J.-P. & Aron, S. (2016). Total internal reflection accounts for the bright color of the Saharan silver ant. PLoS ONE 11: e0152325. doi:10.1371/journal.pone.0152325
- Pfeffer, S.E., Wahl, V.L., Wittlinger, M. & Wolf, H. (2019). High-speed locomotion in the Saharan silver ant, Cataglyphis bombycina. Journal of Experimental Biology 222: jeb198705. doi:10.1242/jeb.198705
- Pfeffer, S.E., Wahl, V.L. & Wolf, H. (2020). Accuracy and spread of nest search behaviour in the Saharan silver ant, Cataglyphis bombycina, and in the salt pan species, Cataglyphis fortis. Animal Cognition 23: 1107–1117. doi:10.1007/s10071-020-01371-6
- Wehner, R., Marsh, A.C. & Wehner, S. (1992). Desert ants on a thermal tightrope. Nature 357: 586–587. doi:10.1038/357586a0
- Gehring, W.J. & Wehner, R. (1995). Heat shock protein synthesis and thermotolerance in Cataglyphis, an ant from the Sahara desert. PNAS 92: 2994–2998. doi:10.1073/pnas.92.7.2994
- Willot, Q., Gueydan, C. & Aron, S. (2017). Proteome stability, heat hardening and heat-shock protein expression profiles in Cataglyphis desert ants. Journal of Experimental Biology 220: 1721–1728. doi:10.1242/jeb.154161
- Willot, Q., Mardulyn, P., Defrance, M., Gueydan, C. & Aron, S. (2018). Molecular chaperoning helps safeguarding mitochondrial integrity and motor functions in the Sahara silver ant Cataglyphis bombycina. Scientific Reports 8: 9220. doi:10.1038/s41598-018-27628-2
- Araujo, N. de S., Perez, R., Willot, Q., Defrance, M. & Aron, S. (2023). Facing lethal temperatures: heat-shock response in desert and temperate ants. Ecology and Evolution 13: e10438. doi:10.1002/ece3.10438
- Molet, M., Maicher, V. & Peeters, C. (2014). Bigger helpers in the ant Cataglyphis bombycina: increased worker polymorphism or novel soldier caste? PLoS ONE 9: e84929. doi:10.1371/journal.pone.0084929
- Leniaud, L., Pearcy, M. & Aron, S. (2013). Sociogenetic organisation of two desert ants. Insectes Sociaux 60: 337–344. doi:10.1007/s00040-013-0298-2
- Leniaud, L., Pearcy, M., Taheri, A. & Aron, S. (2015). Testing the genetic determination of the soldier caste in the silver ant. Insectes Sociaux 62: 517–524. doi:10.1007/s00040-015-0431-5
- Boulay, R., Aron, S., Cerdá, X., Doums, C., Graham, P., Hefetz, A. & Monnin, T. (2017). Social life in arid environments: the case study of Cataglyphis ants. Annual Review of Entomology 62: 305–321. doi:10.1146/annurev-ento-031616-034941
- Poziom trudności
- Doświadczony


