Strongylognathus testaceus
Een usurpator met sabelkaken die als een koningin in andermans huis leeft. Strongylognathus testaceus werd ooit als legermier beschreven, maar haar kunst is een andere: ze nestelt zich naast de koningin van Tetramorium, laat diens werksters de kolonie grootbrengen, voeden en verdedigen, en eigent zich de hele nieuwe generatie koninginnen en mannetjes toe. Haar gele werksters kunnen niet eens zelf eten, maar doden wel de koninginnen van andere parasieten die proberen binnen te dringen, en haar chemische camouflage misleidt de hele kolonie. Een Europese sociale parasiet die je bijna nooit in een formicarium ziet. Gemengde kolonies met twee koninginnen van S. testaceus en haar gastheer, T. immigrans. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Permanente sociale parasiet van Tetramorium, met gele werksters met sabelvormige kaken die niet eens zelf kunnen eten. Gemengde kolonies: twee koninginnen van S. testaceus met hun gastheerkoningin van Tetramorium immigrans en haar werksters, die al het werk doen. Nest Qbik Wild One P 1C met plaatselijke vochtigheid, 20-25 °C en het dieet van een Tetramorium: suiker, veel klein eiwit en wat zaden. Diapauze van 4-5 maanden bij ongeveer 5-10 °C. Geduld: het kan tot ongeveer twee jaar duren voordat de werksters van de parasiet verschijnen. Ontsnappingsbarrière van minerale olie, goed in de gaten gehouden, want de werksters zijn piepklein.
Strongylognathus testaceus (Schenck, 1852) is een van de merkwaardigste mieren van Europa: een permanente sociale parasiet die niet zonder een andere soort kan leven. Haar werksters, klein en geel, hebben sabelvormige kaken die niet geschikt zijn om te graven, voedsel te verkleinen of het broed te verzorgen. Dat werk doen de werksters van haar gastheer, een Tetramorium, in wiens nest de koningin van de parasiet naast de koningin des huizes leeft. De gastheer blijft leggen, maar alleen werksters: de nieuwe koninginnen en de mannetjes van de kolonie zijn van de parasiet.
Bij Antomas verkopen we haar als wat ze is, een gemengde kolonie: twee koninginnen van S. testaceus, een gastheerkoningin van Tetramorium immigrans en een kleine groep van haar werksters. In deze verzorgingsgids scheiden we wat in de wetenschappelijke literatuur is gedocumenteerd, wat kwekers hebben gezien en wat we bij Antomas aanraden. En we waarschuwen meteen voor de deugd die deze soort het meest vraagt: geduld.
Biologie
Beschreven als een legermier
De Duitse entomoloog Schenck beschreef haar in 1852, in zijn werk over de mieren van Nassau, met een verrassende naam: Eciton testaceum. Hij plaatste haar in Eciton, het geslacht van de Amerikaanse legermieren, die in grote colonnes door het regenwoud trekken: een piepkleine Europese mier, die verborgen onder stenen leeft, naast de legermieren. Haar lange, gebogen kaken hebben bij die beslissing misschien meegewogen, in een tijd waarin de classificatie van mieren nog in de kinderschoenen stond. Kort daarna creëerde de Oostenrijker Gustav Mayr voor haar en haar verwanten het geslacht Strongylognathus.
De naam zegt bijna alles: hij komt van het Griekse gnáthos, «kaak», en strongýlos, «afgerond», vanwege haar smalle, bijna cilindrische kaken zonder getande rand. En testaceus betekent in het Latijn «dakpankleurig», de geelbruine tint van haar werksters.
Sabelkaken die niet geschikt zijn om te werken
De ongeveer 25 soorten Strongylognathus delen smalle, gebogen kaken zonder tanden, in de vorm van een sabel. Die van een gewone mier zijn een alleskunner: knippen, graven, broed dragen en prooien in stukken snijden. Die van S. testaceus dienen om vast te grijpen en te doorboren. Het zijn wapens, geen gereedschap.
De Tsjechische kweker Pavel Amcha, die haar heeft gehouden en beschreven in Živa, het populairwetenschappelijke tijdschrift van de Tsjechische Academie van Wetenschappen, zag dat de werksters van de parasiet in zijn formicarium:
- een pas gestorven fruitvlieg nauwelijks met hun antennes aanraakten, of eroverheen liepen alsof het een obstakel was;
- de watten met water en honing negeerden;
- af en toe aan de eieren likten en ze betastten;
- en veel tijd besteedden aan het poetsen van zichzelf en van elkaar.
Ze kunnen zichzelf niet voeden: ze worden gevoerd door de gastheerwerksters. Ze komen bijna niet uit het nest, en de verdediging nemen de Tetramorium voor hun rekening. Zie je ooit een gele werkster in het foerageergebied, geniet er dan van: het is een zeldzaam voorrecht.
Een slavenmaker die vergat slaven te houden
Veel Strongylognathus-soorten zijn slavenmakers: ze overvallen nesten van Tetramorium, nemen hun poppen mee en brengen die groot als eigen werksters, net als de bekendste slavenmakers, die van het geslacht Polyergus, waarvan D'Ettorre en Heinze de biologie in een overzicht bespraken. De soorten uit de groep van S. huberi kunnen nog overvallen plegen, al zijn die volgens Buschinger, de grote specialist in sociaal parasitisme, maar bij twee of drie soorten van het geslacht echt waargenomen.
S. testaceus is verder gegaan: ze pleegt geen georganiseerde overvallen, leeft permanent in het nest van haar gastheer en verdraagt diens koningin. Klassieke bronnen spreken van een incidentele plundering van poppen, maar modern onderzoek en kwekers hebben dat niet waargenomen. Volgens Sanetra en Buschinger, die met genetische merkers de verwantschap van de parasieten van de tribus Tetramoriini onderzochten, is deze inquilinie zeer waarschijnlijk ontstaan uit een slavernij die geleidelijk afzwakte: als de gastheerkoningin niet sterft, blijft de kolonie werksters produceren en is roven niet meer nodig. Hun onderzoek toonde bovendien aan dat sociaal parasitisme minstens twee keer binnen de tribus is ontstaan.
Aan het einde van die weg staat Anergates atratulus, een andere parasiet van Tetramorium die niet eens meer werksters heeft. S. testaceus zou halverwege staan, met een kleine en steeds minder nuttige werksterkaste: evolutie in volle gang, in een mierennest.
Twee koninginnen, één troon: de parasiet die de productie van geslachtsdieren «stuurt»
In een geparasiteerd nest leven twee koninginnen vreedzaam samen, die van Tetramorium en die van S. testaceus. De parasiet doodt de gastheerkoningin niet: ze heeft haar levend nodig. De Tetramorium-koningin blijft leggen, maar uit haar eieren komen alleen werksters, en de koninginnen en mannetjes die worden grootgebracht, zijn van de parasiet (Collingwood; Lapeva-Gjonova en Radchenko). De usurpator neemt de «fabriek» van geslachtsdieren over en laat de wettige koningin het werk van het produceren van arbeidskrachten.
Hoe krijgt ze dat voor elkaar? Er wordt gesproken van remming door feromonen, maar niemand heeft de stof nog geïdentificeerd. Wat wel bekend is, is dat het de kolonie loont: al in 1891 zag Erich Wasmann dat geparasiteerde kolonies geen eigen gevleugelden voortbrachten en meer werksters dan normaal hadden. Wat niet aan geslachtsdieren wordt besteed, wordt in werksters geïnvesteerd, en gemengde kolonies bereiken zo'n 20.000 individuen (Collingwood).
In die menigte zijn de werksters van de parasiet ongeveer 1%, zo'n 100 gastheerwerksters op elke S. testaceus, en hooguit 5%, volgens Seifert. In een kleine kolonie betekent dat dat je lange tijd bijna alleen Tetramorium ziet.
Chemische camouflage: ruiken als de familie
Mieren herkennen elkaar aan de geur, dankzij een laag cuticulaire koolwaterstoffen die werkt als het chemische identiteitsbewijs van de kolonie. Guillem, Drijfhout en Martin vergeleken in 2014 vier systemen van parasiet en gastheer, en bij S. testaceus waren de chemische profielen van de parasiet niet te onderscheiden van die van haar gastheer, zelfs niet als ze met verschillende gastheersoorten leefde, en bootsten ze zelfs de kleine verschillen tussen kolonies na. Elke S. testaceus ruikt als de specifieke familie waarmee ze samenleeft.
Het is geen loper: een parasitaire koningin die een onbekend volwassen nest binnengaat, wordt meestal aangevallen, en hetzelfde overkomt werksters van de parasiet die van nest wisselen (Kratochvíl, geciteerd door Amcha). In gevangenschap is de regel eenvoudig: kolonies worden niet gemengd.
Anthouse vertelt het in een korte video: de basisbiologie van deze usurperende mier en haar chemische onderwerping.
«De usurperende mier», van Anthouse: basisbiologie en chemische onderwerping van S. testaceus.
Nutteloos in huis, dodelijk voor indringsters
Dat ze niet zelf kunnen eten, betekent niet dat ze nergens goed voor zijn. Purkart, Wagner, Goffová, Selnekovič en Holecová plaatsten in het lab koninginnen van Anergates atratulus (nu ook Tetramorium atratulum), de parasiet zonder werksters, in delen van gemengde kolonies van T. caespitum en S. testaceus. De Tetramorium-werksters verdroegen de indringsters. Die van S. testaceus daarentegen vielen ze aan met hun sabelkaken en doodden ze.
Amcha legt het zo uit: Anergates zou een «kalmerend» feromoon hebben dat werkt bij de gastheer, maar niet bij de parasiet, en de werksters van S. testaceus zouden de wacht houden tegen een concurrent om dezelfde Tetramorium-werksters. Het gebeurt niet altijd: in zijn formicarium leefde een Anergates die als pop was binnengekomen zonder vijandigheid samen met S. testaceus. Maar die «nutteloze» werksters die beulen worden, zijn een van de verrassendste beelden uit de Europese myrmecologie.
Wasmann tegen Wheeler: een debat van meer dan een eeuw
Hoe begint een gemengde kolonie? Volgens wat Donisthorpe in 1927 optekende, verdedigde Erich Wasmann dat twee jonge koninginnen, één van elke soort, haar na de bruidsvlucht samen stichtten, en geloofde William M. Wheeler dat de Strongylognathus-koningin binnenglipte in een al gevestigde Tetramorium-kolonie. Donisthorpe steunde Wheeler, omdat er koninginnen van de parasiet alleen werden gevonden.
Een eeuw later geeft het houden in gevangenschap Wasmann grotendeels gelijk. Het binnendringen in een volwassen nest loopt meestal slecht af (Kratochvíl). Daarentegen bracht Amcha een pas bevruchte koningin van S. testaceus samen met een eveneens pas bevruchte Tetramorium-koningin, een paar poppen en een werkster, en er was geen enkele agressie. Ook is opgetekend dat Alfred Buschinger associaties verkreeg van pas bevruchte koninginnen van beide soorten die vanaf het begin samenleefden en werksters grootbrachten. Mogelijk bestaan in de natuur beide wegen, maar de gezamenlijke stichting werkt het best in een formicarium, en die volgen onze kolonies.
Twee koninginnen van de parasiet in hetzelfde nest?
In de natuur wordt het typische paar beschreven, één koningin van elke soort per nest (Collingwood; BWARS). In gevangenschap is meer gezien. In 2018 verzamelde Amcha meer dan honderd gevleugelden van S. testaceus in twee Tetramorium-nesten, liet ze paren in een pot met mos en kreeg drie bevruchte koninginnen: één bracht hij samen met de gastheerkoningin waarover we net vertelden, en de andere twee met gastheerwerksters. De koninginnen van de parasiet leefden samen zonder zichtbare rivaliteit en legden allemaal: eind die zomer waren er al werksters van S. testaceus in de drie formicaria.
Dat is de basis van ons formaat met twee koninginnen van S. testaceus naast de gastheerkoningin, wat de kolonie meer kans geeft om met haar usurpator op te bloeien. Buschinger en Amcha wezen op een voorzorg: een vleugelloze koningin is niet altijd bevrucht. Daarom is het definitieve bewijs dat alles goed gaat niet het zien van de koninginnen, maar het met de tijd zien uitkomen van de eerste gele werksters.
Tetramorium immigrans, de gastheer van onze kolonies
De gastheren van S. testaceus zijn mieren uit het Tetramorium caespitum-complex, soorten die zo op elkaar lijken dat ze meer dan een eeuw onder één naam werden verward. In 2006 toonden Schlick-Steiner en haar team met genetische en morfologische gegevens aan dat daar meerdere cryptische soorten in schuilgingen, en in 2017 bakenden Wagner en collega's tien Europese soorten af. De soort die in 2006 alleen «Tetramorium sp. E» heette, kreeg haar oude naam terug: Tetramorium immigrans.
Die revisie van 2017 vermeldt ook de parasieten van elke soort: S. testaceus komt voor bij T. caespitum, T. alpestre en T. impurum, en de latere waarnemingen uit Bulgarije en Polen zijn bij T. caespitum of verwante vormen. T. immigrans hoort bij hetzelfde complex, deelt een groot deel van haar Europese areaal met de parasiet en is een natuurlijke gastheer van haar verwant Anergates atratulus. De kolonies van Antomas worden gevormd met T. immigrans, die in gevangenschap als gastheer fungeert: haar koningin blijft werksters leggen en de kolonie functioneert. Voor de parasiet is het essentieel dat er Tetramorium-werksters zijn die haar voeden en verzorgen.
T. immigrans is de grootste van het complex en een van de meest warmteminnende: op de locaties die Wagner en collega's onderzochten, lag de gemiddelde luchttemperatuur van mei tot augustus rond 19,9 °C, tegenover 16,1 °C op die van T. caespitum. Ze leeft in het Middellandse Zeegebied, in een groot deel van Europa, op de Balkan, in Anatolië en in de Kaukasus, waarschijnlijk haar bakermat, en is met de mens tot in Amerika gereisd. In Frankrijk en een deel van Midden-Europa is ze sterk stedelijk, van stoepen, parken en bermen; in het Middellandse Zeegebied en de Kaukasus bewoont ze ook droge graslanden, stranden, oevers en rotsige plekken.
Een merkwaardig detail: het exemplaar dat haar naam vastlegt, het lectotype, komt uit Valparaíso in Chili, van een geïntroduceerde populatie. En in 1748 beschreef de natuuronderzoeker Pehr Kalm, een leerling van Linnaeus, in Philadelphia een kleine «zwarte of donkerrode» mier die T. immigrans zou kunnen zijn (Moss en collega's). Haar verwant Tetramorium caespitum, die we ook in de winkel hebben, is in de natuur de grote gastheer van de parasiet.
De «stoeptegeloorlogen»
De Tetramorium van het complex zijn beroemd om hun veldslagen: twee naburige kolonies kunnen op een stoep tegenover elkaar staan met duizenden werksters die elkaar paarsgewijs met de kaken vastgrijpen, duwen en meesleuren… en elkaar bijna nooit doden. In de onderzoeken naar deze «stoeptegeloorlogen», vooral uitgevoerd met T. immigrans in Noord-Amerika, duurden uitgelokte veldslagen gemiddeld zo'n 44 minuten (van 25 tot 88) en vielen er weinig doden, van enkele tientallen tot een honderdtal, op duizenden deelneemsters (Plowes; Schultz; opgetekend door Moss en collega's). Het zijn eerder rituele toernooien dan uitroeiingsoorlogen.
De les voor de kweker: Tetramorium zijn territoriaal, en twee groepen werksters uit verschillende nesten behandelen elkaar als rivalen. Daarom worden kolonies niet samengevoegd.
Van het Rijndal tot de Sierra Nevada
S. testaceus is de meest voorkomende en wijdst verspreide soort van haar geslacht. Ze leeft in Midden- en Zuid-Europa, in het zuiden van Oost-Europa, in de Kaukasus en in Anatolië, en reikt tot het zuiden van West-Siberië en het noorden van Kazachstan (Lapeva-Gjonova en Radchenko). In het noorden bereikt ze Zweden, waar ze zeer zeldzaam is, en Zuid-Engeland, waar ze als zeldzaam te boek staat (BWARS). Ze leeft waar grote populaties van haar gastheren zijn, in open, zonnige gebieden: droge graslanden, heidevelden, stenige weiden en open plekken in het bos, van 100 m in het Rijndal tot 2.000-2.100 m in de Sierra Nevada.
In Spanje onderzochten Sanetra en Buschinger haar in de Sierra Nevada en in de bergen van Cuenca en Teruel, tussen 1.200 en 2.100 m. In de Pyreneeën ging het werk van Guillem en collega's uit van gemengde kolonies met gastheren verwant aan T. impurum en, naar verluidt, van één met T. semilaeve, die niet eens tot het T. caespitum-complex behoort: een uitzonderlijke waarneming, als die wordt bevestigd.
Haar zeldzaamheid heeft een verklaring: tussen duizenden Tetramorium vallen een paar gele werksters niet op, en maar een klein deel van de nesten is geparasiteerd. In 2026 voegden Rutkowski en Wendzonka 15 nieuwe locaties in Polen toe en stelden ze een trucje voor het veld voor: let op de gevleugelden, want die van de parasiet zijn veel kleiner dan die van de gastheer, die in een geparasiteerd nest meestal ontbreken. Zo herkende Amcha haar.
Bruidsvluchten midden in de zomer
De gevleugelden van S. testaceus vliegen in juli en augustus (Collingwood); in Zuid-Engeland van juli tot begin augustus (BWARS), en Duitse kwekers zien ze van eind juni tot eind augustus. Die data kunnen samenvallen met die van hun gastheren, waarvan de geslachtsdieren half tot eind juni verschijnen, en passen bij het idee van Wasmann. In de bergen van het Iberisch Schiereiland kan de kalender anders zijn.
Bij Tetramorium ontwikkelen de larven die koninginnen en mannetjes worden zich in de winter, en bij een andere soort van het complex is gezien dat de gevleugelde vrouwtjes kou nodig zouden kunnen hebben (Poldi, geciteerd door Moss en collega's): een goede reden om een echte diapauze te doen. Over de vruchtbaarheid of de levensduur van S. testaceus zijn geen betrouwbare gegevens; de levensduren van meer dan tien jaar die op sommige websites rondgaan, hebben geen gepubliceerde basis.
Grootte en morfologie
Een piepkleine Myrmicinae, met monomorfe werksters, zonder soldaten, en een onmiskenbaar kenmerk: de sabelkaken.
- Werkster. Geelbruin, lichter dan haar gastheer. Rechthoekige kop, met een diep uitgesneden achterkant en spitse, uitstekende achterhoeken. Smalle, gebogen kaken zonder tanden. Minstens het voorhoofd en de wangen hebben lengtegroeven, min of meer uitgesproken per werkster; bij haar verwant S. karawajewi is de kop meestal glad (Collingwood; Lapeva-Gjonova en Radchenko).
- Koningin. Donkerder: bruin, met lichtere poten en antennes, en maar iets groter dan een Tetramorium-werkster. Het sterk holle achterhoofd loopt aan de zijkanten uit in kleine «hoorntjes» (Amcha).
- Mannetje. Donkerbruin, met lichtere aanhangsels en een kleine kop, met een in een scherpe hoek uitgesneden achterhoofd (Collingwood).
- Angel. Ze heeft een angelapparaat, zoals het een Myrmicinae betaamt, maar bij haar formaat is dat voor de kweker van geen belang: haar wapen zijn de kaken.
- Kleuren van onze kolonies. Werksters van de parasiet geeloranje, met goed zichtbare sabelkaken; werksters van T. immigrans donkerbruin, en een grote, bijna zwarte gastheerkoningin.
Hoe herken je ze in je formicarium? De koningin van T. immigrans is de grootste en bijna zwart; de koninginnen van S. testaceus zijn veel kleiner, bruin en met hun «hoorntjes»; en de werksters van de parasiet zijn de gele, die met een loep meteen door hun sabelkaken worden verraden.
Afmetingen bij benadering
- Werksters van S. testaceus: 2,0-3,6 mm
- Koningin van S. testaceus: 3,5-3,8 mm
- Mannetje van S. testaceus: 3,2-4 mm
- Werksters van T. immigrans: kopgrootte-index van 713-943 µm (gemiddeld 834 µm, tegenover 761 µm bij T. caespitum), de grootste van het complex
- Koningin van T. immigrans: geen gepubliceerde maten
De maten van S. testaceus zijn totale lengtes van Collingwood (1979); er zijn geen fijne morfometrische maten gepubliceerd. Die van T. immigrans is van Wagner en collega's (2017), een index die de lengte en breedte van de kop combineert. Van de gastheerkoningin zijn geen maten gepubliceerd, en we geven liever geen cijfers zonder basis.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 3/5 – Gevorderd
Een sociale parasiet klinkt als een soort voor experts, maar bij Antomas beschouwen we haar als gevorderd, niet extreem, vanwege het formaat: de kolonie komt al gevormd aan, met haar gastheerkoningin, die werksters blijft leggen. De Tetramorium doen al het werk en de kolonie is zelfvoorzienend. Haar verzorgen is in de praktijk een Tetramorium verzorgen, en in onze ervaring zijn dat sterke, dankbare mieren.
Waarom geen 1/5 of 2/5? Om vier redenen:
- Een kleine kolonie, gevoeliger voor vocht, hygiëne en voedsel.
- Piepkleine werksters, waardoor je de ontsnappingsbarrière goed in de gaten moet houden (zie «Ontsnappingen en barrières»).
- Geduld: het kan tot ongeveer twee jaar duren voordat de werksters van de parasiet verschijnen (zie «Koloniestichting en groei: geduld met de parasiet»).
- Alles hangt af van de gastheerkoningin: de werksters van de parasiet verzorgen het broed niet, en ook hun eigen koninginnen niet.
En het is zeer de moeite waard. Het is een Europese sociale parasiet die bijna nooit in een formicarium te zien is, met werksters die zo uit een evolutieboek lijken te komen. De eerste gele werkster tussen de Tetramorium zien verschijnen, is een beloning die alleen zeldzame soorten geven.
Aanbevolen waarden
- Nesttemperatuur: 20-25 °C in het actieve seizoen.
- Warm punt: optioneel, tot ongeveer 27 °C aan één kant, zodat de kolonie kan kiezen.
- Vochtigheid: plaatselijk, met een vochtig deel van het nest en een droger deel; het foerageergebied droog.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het volstaat om hun een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, met een normaal dag-nachtritme.
- Diapauze: 4-5 maanden, van november tot maart, bij ongeveer 5-10 °C (zie «Diapauze»).
- Ontsnappingsbarrière: minerale olie, vaak gecontroleerd.
Vermijd direct zonlicht, radiatoren en tocht: ze zoeken een gematigd, stabiel nest, met een kleine gradiënt in temperatuur en vochtigheid.
Aanbevolen nest en formicarium
Bij Antomas raden we aan te beginnen met een Qbik Wild One P 1C van Anthouse: een compact gipsformicarium dat vocht goed vasthoudt en dat je alleen plaatselijk hoeft te bevochtigen. Dat is wat een kleine Tetramorium-kolonie nodig heeft: kleine kamers, duisternis voor het broed en een vochtige zone zonder de rest te doorweken.
Klein, omdat de kolonie klein is: in een groot nest kunnen weinig werksters de vochtigheid niet beheersen en niet alle kamers verdedigen, en de overbodige worden afvalhopen. Tetramorium groeien snel als ze eenmaal op gang zijn, dus breid later uit, met een groter formaat uit de Qbik Wild-reeks, als je veel werksters in het foerageergebied ziet die binnen geen plek hebben of het broed in alle kamers opgestapeld ligt. Maak de opstelling af met deze details:
- Plaatselijke vochtigheid: bevochtig maar een deel van het nest, zodat er altijd een droger deel overblijft.
- Droog foerageergebied, met wat fijn zand of aarde in een hoek en een platte steen.
- Altijd water beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten.
- Een klein drinkbakje voor de suikerhoudende vloeistoffen, nooit op watten (zie «Voeding»).
- Ontsnappingsbarrière van minerale olie en een goed sluitend deksel (zie «Ontsnappingen en barrières»).
Temperatuur en vochtigheid
Er is geen gepubliceerd optimum voor S. testaceus, en dat is ook niet nodig: de parasiet leeft in het ritme van haar gastheer. In de natuur beginnen de Tetramorium van het complex te foerageren als de bodem boven ongeveer 10 °C komt, zijn ze het actiefst tussen 20 en 25 °C en trekken ze zich rond 36 °C terug (Schultz, geciteerd door Moss en collega's). Vandaar onze 20-25 °C in het nest. Gebruik je warmte, laat die dan zacht zijn, aan één kant en met een thermostaat.
Ze nestelen in goed gedraineerde bodems, met een vochtgradiënt, en het grootste deel van het nest ligt op 30-50 cm diepte (Bruder en Gupta, geciteerd door Moss en collega's). Kwekers van T. immigrans die in dat overzicht worden aangehaald, vertellen dat de kolonie gedijt met eieren en larven in de vochtige zone, en poppen en zaden in de droge: precies wat een plaatselijk bevochtigd gipsnest mogelijk maakt.
De droge zone is belangrijk: zaden worden in droge kamers bewaard, en in slecht gedraineerde bodems is gezien dat kolonies van T. caespitum verzwakt uit de winter kwamen (Elmes, geciteerd door Moss en collega's). Maak dus nooit het hele nest nat, want dat geeft condens, schimmel en mijten, maar laat het ook niet helemaal uitdrogen: in zo'n kleine kolonie droogt het broed snel uit.
Voeding
Het voedsel is dat van een Tetramorium. De werksters van de parasiet eten niet zelf: ze worden gevoerd door de gastheerwerksters, net als de koninginnen en het broed. Voer de T. immigrans-kolonie goed en zij zorgt voor de rest.
Suikerhoudende vloeistoffen. Varieer de suikers: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week aan en een andere suikerhoudende vloeistof of nectar 1-2 keer per week. Je kunt ook wat eiwit aan de nectar toevoegen. Bied ze altijd aan in een drinkbakje en nooit op watten, want watten beschimmelen en bederven de vloeistof snel. Gebruik een klein traditioneel of zelfgemaakt drinkbakje, waarin de druppel «uitgespreid» en bereikbaar ligt.
Eiwit: veel en klein. Het is de motor van de groei, en het is de filosofie van Antomas: doe je dagelijks onderhoud en haal je de resten weg, dan is het beter ruim te voeren, want de kolonie begrijpt dat ze meer middelen heeft en groeit sneller en in grotere aantallen. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet te veel, want voedsel dat overblijft, trekt schimmel en mijten aan. Voor zulke kleine werksters, kleine prooien:
- Thermobia domestica, een kleine prooi, perfect voor jonge kolonies.
- De springstaarten, Sinella curviseta, een piepkleine levende prooi, op maat van Tetramorium.
- Kleine krekels, in stukjes of pas gedood.
- Vliegen en Drosophila, in stukjes voor kleine kolonies.
Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet altijd hetzelfde eten, en koop de insecten bij een betrouwbare leverancier: insecten die met insecticiden zijn behandeld, kunnen de kolonie doden.
Zaden, als aanvulling. In de natuur verzamelen de Tetramorium van het complex eind zomer en in de herfst zaden, en in de lente kauwen ze die voor de larven (Moss en collega's). Maar in het formicarium van Amcha toonde een kolonie T. caespitum er heel weinig belangstelling voor, heel, gemalen of gekiemd. Bied af en toe een paar kleine zaden aan, vooral in de herfst, nooit als basis van het dieet, en verwijder ze als ze beschimmelen.
Water: altijd, in de reageerbuis met watten in het foerageergebied.
Koloniestichting en groei: geduld met de parasiet
Je kolonie is een gezamenlijke stichting zoals Wasmann die verdedigde: een jonge gastheerkoningin, haar eerste werksters en twee koninginnen van de parasiet. Zo groeit ze meestal:
- Eerst de Tetramorium. De kolonie groeit met gastheerwerksters. Kwekers van T. immigrans spreken van iets meer dan een maand van ei tot werkster bij warmte, en als de kolonie eenmaal op gang is, groeit ze snel.
- De koninginnen van de parasiet, naast de gastheer. Amcha zag dat de koningin van S. testaceus naast haar bleef en haar vaak met haar antennes aanraakte. Dat is het normale samenleven in een gemengde kolonie.
- De werksters van de parasiet, met geduld. In de formicaria van Amcha, met pas gestichte kolonies, kwamen ze dezelfde zomer uit. Maar in een andere jonge kolonie verschenen ze pas twee jaar later, toen de gastheerkolonie al volwassen was. Groeit de kolonie en leven de koninginnen nog, dan gaat alles goed.
- De geslachtsdieren van de parasiet, later. Er zijn geen gegevens over wanneer een gemengde kolonie in gevangenschap gevleugelden voortbrengt; in de natuur zitten de gevleugelden van de parasiet van juni tot augustus in het nest.
Het grote risico is het verlies van de gastheerkoningin. Bij Amcha stierf er een door onbekende oorzaak, en zonder haar leeft de kolonie zo lang als haar werksters leven, hooguit een paar jaar. Alles wat je voor de koningin van T. immigrans doet, doe je voor de hele kolonie. Merk je iets vreemds, schrijf ons dan.
En een gouden regel: voeg geen werksters, broed of koninginnen uit andere nesten toe. Die zouden worden aangevallen, en je zou mijten of ziektes kunnen binnenbrengen.
Aankomst en verhuizing
Laat je kolonie bij ontvangst tot rust komen op een rustige, donkere plek, bij 20-25 °C, en controleer of ze water heeft. Om haar naar het formicarium over te zetten, doen we het bij Antomas door overstorten: we openen de verpakking in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, en storten voorzichtig koninginnen, werksters en broed eruit, waarbij we de achterblijvers met een zacht penseel helpen. Vier tips:
- Bereid alles van tevoren voor: het formicarium opgesteld, met de oliebarrière en de waterbuis.
- Werk boven een bak: ze zijn zo klein dat je ze meteen uit het oog verliest.
- Tel de koninginnen: die van de parasiet zijn nauwelijks groter dan een gastheerwerkster, dus controleer of er geen in de verpakking is achtergebleven.
- Rustig aan: na het overstorten brengen de werksters het broed naar het nest. Houd het nest donker zodat ze het meteen betrekken.
Zet je de kolonie ooit over naar een ander formicarium, gebruik dan dezelfde methode.
Diapauze
S. testaceus leeft in streken met een echt koude winter, en haar gastheren hebben een heel uitgesproken jaarcyclus. Bij Antomas raden we de diapauze van een Europese Tetramorium aan: 4-5 maanden, van november tot maart, bij ongeveer 5-10 °C.
- Verlaag de temperatuur geleidelijk, over een of twee weken, en verhoog haar aan het einde op dezelfde manier.
- Ga niet onder ongeveer 5 °C: het is helemaal niet nodig om in de buurt van het vriespunt te komen.
- Tijdens de diapauze: altijd water, een droog deel in het nest, weinig of geen suikerhoudende vloeistof en geen eiwit. Stoor de kolonie zo weinig mogelijk.
- Na afloop ga je weer over op eiwit zodra je activiteit en broed ziet.
Waarom? Het geeft de gastheerkoningin rust en houdt het natuurlijke ritme van de kolonie in stand. En omdat de larven van de geslachtsdieren zich in de winter ontwikkelen en de gevleugelde vrouwtjes kou nodig zouden kunnen hebben, zou zonder diapauze de productie van geslachtsdieren van de parasiet, de grote prijs van deze soort, eronder kunnen lijden. Het is bij S. testaceus niet aangetoond, maar het is haar natuurlijke cyclus.
Gedrag in gevangenschap
De Tetramorium doen alles. Ze foerageren, verzorgen het broed, voeren de koninginnen en de werksters van de parasiet en verdedigen het nest. Bijna alles wat je in het foerageergebied ziet, zijn bruine werksters van T. immigrans, snel, georganiseerd en heel actief bij warmte.
Zo ziet een gemengde kolonie van S. testaceus en haar Tetramorium eruit in gevangenschap, in twee korte video's van Anthouse:
Het parasitaire leger in gevangenschap: «Het parasitaire leger», deel één, van Anthouse.
En het vervolg: «Het parasitaire leger», deel twee, van Anthouse.
Kijk zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren, niet om ze verstopt te houden. Het volstaat om hun een donkere zone in het nest en een verlicht foerageergebied te geven, en ze voorzichtig te observeren, met zo min mogelijk ingrijpen en stress. Met een loep de koninginnen van de parasiet naast de gastheer zoeken, of de eerste gele werkster tussen de bruine, hoort bij het plezier.
Alarmsignalen:
- Steeds minder gastheerwerksters: dat is het zorgwekkendst, veel meer dan de parasiet niet zien.
- Broed dat buiten de diapauze stilvalt of verdwijnt: bijna altijd een tekort aan eiwit.
- Condens of schimmel: te veel vocht of vergeten resten.
- Een gastheerkoningin die midden in het seizoen stopt met leggen: controleer de temperatuur, het voedsel en de vochtigheid.
- Veel werksters die stil in het foerageergebied staan, zonder plek binnen: tijd om uit te breiden.
Ontsnappingen en barrières
Dit is het delicate deel van de opstelling: de werksters zijn piepklein, zowel die van de parasiet als die van de gastheer, en glippen door elke kier. Bij Antomas gebruiken we een ontsnappingsbarrière van minerale olie, maar bij deze mieren moet je die beter in de gaten houden dan bij andere:
- Een dunne, ononderbroken strook minerale olie bovenaan de wanden van het foerageergebied. Vernieuw die zodra er stof of resten op komen: een vuile barrière is een brug.
- Controleer haar vaak, vooral de eerste weken, en ga na of er geen werkster in slaagt eroverheen te komen.
- Goed sluitend deksel, als tweede verdedigingslinie.
- Geen kieren: controleer de aansluitingen, de doppen en de buizen. Waar een grote mier niet doorheen kan, kan een Tetramorium het wel.
- Niets wat als brug kan dienen in de buurt van de barrière.
- Voorzichtig bij het openen: open alleen wat nodig is, werk rustig en sluit af als je klaar bent.
Hantering en veiligheid
Voor de kweker zijn ze onschuldig: zowel de parasiet als de gastheer hebben een angel, zoals het Myrmicinae betaamt, maar ze zijn zo klein dat ze geen enkel probleem vormen. Hanteer ze met entomologisch gereedschap, zoals een zacht penseel, en niet met de handen: je plet ze of raakt ze heel makkelijk kwijt. Voeg geen verschillende kolonies samen en scheid de koninginnen van de parasiet niet van hun kolonie. En ook al zijn het Europese soorten, laat ze niet vrij en breng ze niet naar een andere plek: mieren van de ene populatie naar de andere verplaatsen kan de lokale populaties verstoren.
Wat je niet moet doen
- De koninginnen van de parasiet van de kolonie scheiden of ze alleen proberen te houden: zonder Tetramorium overleven ze niet.
- Koninginnen, werksters of broed uit andere nesten toevoegen, of twee kolonies samenvoegen.
- Ongeduldig worden als er het eerste jaar geen werksters van de parasiet verschijnen: dat kan tot ongeveer twee jaar duren.
- De kolonie overzetten naar een nest dat te groot is voor haar omvang.
- Het hele nest nat maken, of het helemaal laten uitdrogen.
- Suikerhoudende vloeistoffen op watten geven of ze laten opraken.
- Altijd hetzelfde insect geven, te grote prooien geven of resten niet opruimen.
- Het dieet op zaden baseren.
- De diapauze overslaan, of die abrupt doen.
- De oliebarrière verwaarlozen: met zulke kleine werksters is een vuile barrière of een barrière met gaten een zekere ontsnapping.
- Ze met de handen hanteren of vrijlaten.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is opgesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over Strongylognathus testaceus, haar geslacht en haar gastheren uit het Tetramorium caespitum-complex, en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Naast de lijst hebben we werken zonder DOI gebruikt: de revisie van het complex door Wagner en collega's (2017, Myrmecological News 25), die van het sociale parasitisme door Buschinger (2009, Myrmecological News 12), de fauna van Collingwood (1979, Fauna Entomologica Scandinavica 8), de soortpagina van BWARS en de artikelen van Pavel Amcha in Živa (2019 en 2023). Belangrijkste referenties:
- Sanetra, M. & Buschinger, A. (2000). Phylogenetic relationships among social parasites and their hosts in the ant tribe Tetramoriini (Hymenoptera: Formicidae). European Journal of Entomology 97: 95–117. doi:10.14411/eje.2000.017
- D'Ettorre, P. & Heinze, J. (2001). Sociobiology of slave-making ants. Acta Ethologica 3: 67–82. doi:10.1007/s102110100038
- Schlick-Steiner, B. C., Steiner, F. M., Moder, K., Seifert, B., Sanetra, M., Dyreson, E., Stauffer, C. & Christian, E. (2006). A multidisciplinary approach reveals cryptic diversity in Western Palearctic Tetramorium ants (Hymenoptera: Formicidae). Molecular Phylogenetics and Evolution 40: 259–273. doi:10.1016/j.ympev.2006.03.005
- Guillem, R. M., Drijfhout, F. & Martin, S. J. (2014). Chemical deception among ant social parasites. Current Zoology 60: 62–75. doi:10.1093/czoolo/60.1.62
- Lapeva-Gjonova, A. & Radchenko, A. (2021). Ant genus Strongylognathus (Hymenoptera, Formicidae) in Bulgaria: a preliminary review. Biodiversity Data Journal 9: e65742. doi:10.3897/BDJ.9.e65742
- Purkart, A., Wagner, H. C., Goffová, K., Selnekovič, D. & Holecová, M. (2022). Laboratory observations on Anergates atratulus (Schenck, 1852): mating behaviour, incorporation into host colonies, and competition with Strongylognathus testaceus (Schenck, 1852). Biologia 77: 125–135. doi:10.1007/s11756-021-00901-y
- Moss, A. D., Swallow, J. G. & Greene, M. J. (2022). Always under foot: Tetramorium immigrans (Hymenoptera: Formicidae), a review. Myrmecological News 32: 75–92. doi:10.25849/myrmecol.news_032:075
- Rutkowski, T. & Wendzonka, J. (2026). New data on the distribution of Tetramorium atratulum (Schenck, 1852) and Strongylognathus testaceus (Schenck, 1852) in Poland. Fragmenta Faunistica 69: 28–32. doi:10.3161/00159301ff2026.69.1.06
- Moeilijkheidsgraad
- Gemiddeld



