Camponotus fulvopilosus – MegaImperium
Wiek: ≈2 lataKrólowa: loty godowe z 2024 rokuPopulacja: 100-150 robotnicCzerw: obecnyOpis:Od lotów godowych 2024 roku ta królowa buduje własne MegaImperium. Od 100 do 150 robotnic o odwłokach pokrytych gęstą żółtą grzywą tworzy już ugruntowaną kolonię z nowym pokoleniem w rozwoju.Obdarzone niezwykłą orientacją zwiadowczynie samotnie przemierzają teren, polując na owady i szukając spadzi, zanim wrócą do serca gniazda. Młode afrykańskie imperium, które wciąż rośnie w złotym blasku jednej z najefektowniejszych Camponotus kontynentu.
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
To kolonia w wieku około 2 lat, z królową z lotów w 2024 roku, wychowana w Antomas i przystosowana już do naszego cyklu.
Duża południowoafrykańska Camponotus o czarnym ciele i gasterze pokrytym gęstym owłosieniem, od złotopomarańczowego po srebrzyste; w naszej linii przeważają odcienie srebrzyste. Dzienna, samotna nawigatorka i łatwa w hodowli.
Camponotus fulvopilosus (De Geer, 1778) to jedna z dużych gmachówek południowej Afryki i jedna z najłatwiej rozpoznawalnych w rodzaju: gaster robotnic pokrywa gęsty płaszcz grubych, złotożółtych włosków, kontrastujących ze zwykle czarną kutykulą. W Republice Południowej Afryki nazywa się ją po angielsku Karoo balbyter ant lub yellow-haired sugar ant, a w afrikaans balbyter. Jest dzienna, duża i polimorficzna, a orientuje się z precyzją, która zainteresowała neurobiologów. W domu to wdzięczny i łatwy gatunek, a ta kolonia jest już przystosowana do naszego kalendarza.
Biologia
Nazwa z XVIII wieku
Opisał ją szwedzki przyrodnik Charles De Geer w 1778 roku jako Formica fulvopilosa, na podstawie materiału z Przylądka Dobrej Nadziei. Epitet pochodzi od łacińskich słów fulvus („płowy, ciemnożółty”) i pilosus („owłosiony”): nazwa opisuje już jej najbardziej rzucającą się w oczy cechę. W ciągu dwóch kolejnych stuleci otrzymała inne nazwy, dziś uznawane za synonimy, takie jak Formica pilosa Olivier, 1792, czy Formica rufiventris Fabricius, 1804. Należy do podrodzaju Myrmopiromis (podawanego też jako Myrmepomis) i daje nazwę własnej grupie gatunków.
Zasięg i środowisko
Żyje w suchych i półsuchych regionach zachodniej części południowej Afryki i na otwartej sawannie, ze stanowiskami w Republice Południowej Afryki, Namibii, Botswanie, Angoli i Demokratycznej Republice Konga. Zasiedla tereny skaliste i Karoo, od którego pochodzi jej angielska nazwa, a na północy Namibii dociera do piaszczystych mórz Kunene i Wybrzeża Szkieletów. Gniazduje w ziemi: pod kamieniami i płytami skalnymi, pod zwalonymi pniami i u podstawy niskich krzewów.
To krajobrazy z gorącym, burzowym latem i suchą, chłodną zimą. Ten rytm pór roku jest odwrócony w stosunku do naszego, ale ta kolonia, wychowana w Antomas, żyje już według naszego cyklu.
Nie mylić jej z mrówką z wydm Namibu
Łatwo pomylić ją ze słynną mrówką z wydm Namibu, ale to inny gatunek: Camponotus detritus, z tej samej grupy. Grupa fulvopilosus liczy cztery gatunki: C. fulvopilosus (tereny suche i otwarta sawanna), C. brevisetosus (granitowe wychodnie Gór Smoczych), C. detritus (morze wydm Namibu) i C. storeatus (południe Prowincji Przylądkowej). Trzy ostatnie opisano jako odmiany fulvopilosus, a dziś są odrębnymi gatunkami. Różnią się przede wszystkim gasterem i przedpleczem: u C. detritus nagie pasy na tergitach są szerokie, zajmują ponad połowę tergitu, a u C. fulvopilosus ich nie ma albo są wąskie.
Jeden gatunek, trzy formy i strefy hybrydyzacji
Rewizja grupy autorstwa Robertsona i Zachariadesa (1997) wyróżnia w obrębie C. fulvopilosus trzy formy morfologiczne o rozmieszczeniu parapatrycznym, czyli zajmujące sąsiednie obszary i prawie się nie nakładające, i wykrywa między nimi strefy hybrydyzacji z osobnikami pośrednimi. Nie mają nazw podgatunkowych; w nowszej literaturze mówi się na przykład o „formie sawannowej”. Zmienia się też ubarwienie: na Wybrzeżu Szkieletów robotnice mają głowę rudobrązową, a w pozostałej części zasięgu czarnobrązową. To gatunek o dużej zmienności geograficznej i dlatego w handlu pojawiają się linie o nieco innym wyglądzie.
Nawigatorka z podwójnym systemem
Badanie terenowe na sawannie w północno-zachodniej części Republiki Południowej Afryki, niedaleko Vryburga, śledziło robotnice wracające do gniazda i wykazało, że łączą one dwie strategie. Pierwsza to integracja ścieżki: oddalając się, sumują kierunek i przebytą odległość, więc w każdej chwili mają „wektor” wskazujący dom. Druga to rozpoznawanie punktów orientacyjnych w krajobrazie wokół gniazda. Zaskakująca jest kolejność: nawet niecałe 1,25 m od gniazda, z wejściem praktycznie w zasięgu, powrót zaczyna się pod kierunkiem integracji ścieżki, a dopiero potem robotnice przechodzą na orientację według punktów w otoczeniu.
Dla dużej, dziennej mrówki o dobrym wzroku, żyjącej w krajobrazie pełnym kamieni i krzewów, posiadanie dwóch wzajemnie się wspierających systemów to wyraźna przewaga. W niewoli widać to po tym, jak robotnice samotnie badają arenę i wracają do gniazda bez stałej trasy.
Samotne zbieranie pokarmu, bez ścieżek feromonowych
Robotnice wychodzą po pokarm same. W tym samym badaniu trasy tam i z powrotem były u każdego osobnika inne, co wskazuje, że nie podążają ścieżkami feromonowymi jak wiele innych mrówek; tylko od czasu do czasu werbują kilka towarzyszek, najwyżej pięć. Pokarm zbierają robotnice małe i średnie, średnio około 20 m od gniazda (od 8 do 31 m). Aktywność jest wyraźnie dzienna: w lutym, w pełni lata na półkuli południowej, zaczynała się między 6:00 a 6:30, osiągała szczyt około 14:30-15:00 i wygasała między 17:00 a 19:00. Niektóre źródła popularne mówią o ścieżkach chemicznych, ale badanie terenowe tego nie potwierdza.
Hodowczyni spadzi
Angielska nazwa sugar ant jest trafna. Według Lamba (2018) dieta tego gatunku to przede wszystkim spadź pluskwiaków, owadów ssących sok roślin (mszyc, czerwców i pokrewnych), które mrówki chronią w zamian za ich słodkie odchody. Robotnice zbierają pokarm na ziemi, gdzie łapią owady, i wspinają się na drzewa i krzewy w poszukiwaniu spadzi; w naturze prawie zawsze widuje się je w drodze do źródeł spadzi lub w drodze powrotnej. W laboratorium przyjmują gąsienice, karaczany i inne owady o miękkim ciele. Nie opublikowano jeszcze, jakimi konkretnie pluskwiakami się opiekuje ani na jakich roślinach.
Kwas mrówkowy: obrona bez żądła
Jak wszystkie Formicinae nie ma sprawnego żądła: gaster kończy się acidoporem, przez który wyrzuca kwas mrówkowy z gruczołu jadowego. Gdy gniazdu coś zagraża, robotnice atakują intruza, gryząc, pryskając kwasem albo jedno i drugie naraz, a obroną zajmują się majory, z dużą głową i mocnymi żuwaczkami. Kwas mrówkowy nie jest cechą wyłączną tego gatunku (wytwarzają go wszystkie Formicinae, choć niektóre źródła popularne twierdzą inaczej), ale u mrówki tej wielkości obrona jest stanowcza.
Śmiertelny pojedynek w Namibie
W 2018 roku czasopismo koleopterologiczne opublikowało ciekawe znalezisko z północnej części pustyni Namib: chrząszcza z rodziny czarnuchowatych (plemię Adesmiini) z głową majora C. fulvopilosus wciąż uczepioną czułka. Według interpretacji autora, który nie widział samej sceny, robotnica ugryzła chrząszcza w pobliżu uszkodzonego gniazda, a chrząszcz, broniąc się, ją zdekapitował. To obrazowe przypomnienie, z jaką zawziętością gryzą majory, a dzięki tej głowie mamy też jeden z niewielu opublikowanych naukowych pomiarów tego gatunku (zob. „Wielkość i morfologia”).
Złote włoski: tarcza przed słońcem?
Trudno nie zapytać, do czego służy ten złoty płaszcz mrówce, która zbiera pokarm w pełnym słońcu na terenach suchych. Uczciwa odpowiedź brzmi: nie wiadomo. Żadne badanie nie zmierzyło jego funkcji u C. fulvopilosus. Istnieje natomiast sugestywna analogia. U saharyjskiej Cataglyphis bombycina włoski o trójkątnym przekroju odbijają światło widzialne i bliską podczerwień dzięki całkowitemu wewnętrznemu odbiciu, a jednocześnie oddają ciepło w średniej podczerwieni, co obniża temperaturę ciała. U innych Camponotus owłosienie i wielkość ciała wiążą się z tolerancją na wysoką temperaturę. Przez analogię owłosienie C. fulvopilosus mogłoby również pełnić funkcję termiczną, ale dziś to tylko hipoteza.
Kuzynka z wydm, która chodzi na szczudłach
Jej gatunek siostrzany C. detritus jest pod tym względem dobrze zbadany i pokazuje, jakie skrajności znosi ta grupa: krytyczna temperatura maksymalna jej robotnic wynosi 53 °C, temperatura preferowana przez robotnice i czerw to około 35 °C, a przestają wychodzić, gdy piasek przekracza około 55 °C. Dzięki długim nogom utrzymują ciało w warstwie powietrza, która 5 mm nad piaskiem jest o 10-15 °C chłodniejsza niż powierzchnia. Uwaga: te dane dotyczą C. detritus, a nie C. fulvopilosus; służą jako punkt odniesienia dla grupy, a nie jako parametry hodowli.
Organizacja społeczna i cykl półkuli południowej
Kolonie mają jedną królową (monoginia) i silnie polimorficzne robotnice, od minorów z wąską głową po majory z dużą głową. Po locie godowym królowa odrzuca skrzydła i zakłada nowe gniazdo; według hodowców i sklepów zakładanie kolonii jest klaustralne, loty odbywają się w lecie na półkuli południowej, od listopada do lutego, rano i często po deszczach, a dojrzałe kolonie liczą kilka tysięcy osobników. Brakuje badań terenowych, które by to potwierdziły.
Dla hodowcy najważniejszy jest kalendarz. W jej ojczyźnie sezon aktywności przypada na naszą zimę, a spoczynek na czerwiec-sierpień, czyli zimę na półkuli południowej. Kolonie przywiezione z Republiki Południowej Afryki mają ten wewnętrzny zegar, a niemieckie sklepy, które ją sprzedawały, opisują w niewoli endogenne zimowanie od lipca do sierpnia. Ta kolonia jest już przystosowana: zimuje podczas naszej zimy.
Wielkość i morfologia
To duża i krzepka Camponotus o zwykle czarnej kutykuli (z rudobrązową głową w populacjach z Wybrzeża Szkieletów) i z gasterem pokrytym grubymi, gęstymi i rzucającymi się w oczy szczecinkami w kolorze żółtym, płowym lub złotym; czasem płaszcz przerywają trzy małe, nagie pola pośrodku. Sklepy opisują owłosienie jako złotożółte lub srebrzystożółte i mówią o odmianach „złotej” i „srebrnej”. W linii Antomas ciało jest czarne, a gęste owłosienie gastra ma barwę od złotopomarańczowej po srebrzystą: w kolonii przeważają pasy srebrzyste i słomkowe, królowa ma gaster srebrzystoszary, a niektóre majory mają rudobrązową głowę. Polimorfizm jest wyraźny: minory mają wąską głowę, a majory szeroką głowę i duże żuwaczki z 8 zębami. U majora ramię przedplecza jest tępe, i to jedna z cech, które odróżniają go od C. storeatus, mającej je ostre i rudawą kutykulę. Do oznaczania służą przedplecze i gaster; cechy głowy nie wystarczają.
Przybliżone wymiary
- Królowa: ≈17-18 mm
- Minory: ≈9-10 mm
- Robotnice średnie: ≈11-14 mm
- Majory: ≈15-19 mm
- Samce: ≈10-12 mm
To liczby ze źródeł popularnych (południowoafrykańskiego przewodnika terenowego, powtarzane przez sklepy), niepotwierdzone w literaturze pierwotnej. Jedyny opublikowany pomiar naukowy pochodzi od majora formy sawannowej: szerokość głowy 2,9 mm, długość głowy 3,1 mm i oko 0,94 mm. Ta sama praca podaje 6-16 mm długości dla gatunków całego podrodzaju, więc 19 mm należy traktować jako wątpliwe maksimum.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
To łatwa mrówka. Je wszystko, przystosowuje się do formikariów z różnych materiałów, nie ma wysokich wymagań co do barier i dzięki swojej wielkości łatwo ją obserwować i obsługiwać pęsetą. Odwrócony cykl gatunku nie jest już problemem: ta kolonia jest przystosowana do naszego kalendarza.
Dlaczego warto. To jedna z najefektowniejszych Camponotus w hobby: imponujące majory o czarnym ciele, gaster z gęstych włosków, który lśni w świetle, od słynnej złotej grzywy gatunku po srebrzyste odcienie, które przeważają w naszej linii, i dzienne, samotne i bardzo dobrze widoczne zbieranie pokarmu. Do tego to gatunek rzadki na rynku europejskim.
Zalecane parametry
- Temperatura w gnieździe: 24-28 °C w sezonie aktywności.
- Ciepły punkt: 30-32 °C na jednym końcu areny (mata lub lampa), żeby kolonia mogła wybierać. Hodowcy, którzy ją trzymali, mówią o 30-34 °C w najcieplejszej strefie.
- Wilgotność gniazda: sucho. Tylko na początku (zakładanie kolonii lub młoda kolonia) nawilża się gniazdo albo zostawia podłączone moduły i probówki nawilżające, które potem się usuwa.
- Arena: sucha, z piaszczystym podłożem i dobrą wentylacją.
- Woda: poidełko zawsze dostępne na arenie.
- Światło: jest dzienna; normalny cykl światła i ciemności.
- Spoczynek: podczas naszej zimy, około 8-10 tygodni z umiarkowanym obniżeniem temperatury (orientacyjnie 15-18 °C), z dostępem do wody i odrobiny cukru; kolonia jest już przystosowana do naszego cyklu.
Wilgotność: suche gniazdo. Jak u większości Camponotus, na początku (przy zakładaniu kolonii lub zasiedlaniu młodej kolonii) zwykle nawilża się gniazdo albo przynajmniej zostawia podłączone moduły i probówki nawilżające, ale potem zawsze się je usuwa. Camponotus lubią suche gniazdo, a ten gatunek z terenów suchych, gniazdujący pod kamieniami, tym bardziej: hodowcy, którzy opublikowali swoje doświadczenia, też trzymają ją w suchych gniazdach, a jeden z nich twierdzi, że jego kolonia w całkowicie suchym Ytongu „ma się świetnie”. Woda jest tylko w poidełkach na arenie. Słodkie płyny też je nawadniają: większą część ich składu stanowi woda, więc wystarczą im one i poidełko. Niektóre opisy sklepowe podają 50-60% wilgotności w gnieździe, ale w Antomas zalecamy suche gniazdo.
Instalacja i zalecane formikaria
To duża kolonia: wybierz szerokie korytarze i przewiduj rozbudowy. W Antomas polecamy Qbik Wild Duo P 2C i modułowe formikaria Anthouse z serii Qbik Alpha, z dużymi korytarzami lub korytarzami typu jaskinia (zawsze te, nigdy małe), oraz Qbik Wild. Potem rozbudowuje się je o kolejne moduły, w miarę jak kolonia zajmuje przestrzeń.
Arena obszerna, z piaszczystym podłożem, płaskimi kamieniami i gałązką lub korzeniem do wspinaczki (w naturze wchodzą na krzewy po spadź). Ciepło na jednym końcu, z dala od poidełka.
Zajrzyj też do opisu gatunku: Camponotus fulvopilosus
Karmienie
Zawsze urozmaicona dieta. W naturze żyje głównie ze spadzi i uzupełnia ją owadami, więc podstawą są węglowodany.
Węglowodany. nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu, a inny nektar lub słodki płyn 1-2 razy w tygodniu, żeby urozmaicić cukry. Do nektaru można też dodać białko.
Białko. Bezpieczne owady z hodowli: muchy, świerszcze, małe karaczany (Blatta lateralis), pocięte mączniki, gąsienice z hodowli, a dla małych kolonii Drosophila. Zmieniaj rodzaj owada z tygodnia na tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego. Młodym koloniom lepiej podawać je pocięte lub świeżo zabite; dużym koloniom także małe żywe ofiary. Dopasuj ilość do czerwiu i usuwaj resztki w ciągu 24-48 h.
Woda czysta, zawsze dostępna, niezależnie od nektaru.
Zachowanie w niewoli
To mrówka dzienna i bardzo dobrze widoczna: przy świetle i cieple minory i robotnice średnie pojedynczo przemierzają arenę, badają każdy kąt i wspinają się po gałązkach i kamieniach. Majory zwykle zostają w gnieździe i pojawiają się, gdy tylko coś je zaniepokoi. Zdecydowanie broni gniazda przed intruzami. Hodowca z wieloletnim doświadczeniem opisuje ją jako szybko rosnącą, choć to odosobniona opinia.
Ucieczki i bariery
Pod tym względem to nieskomplikowany gatunek: z doświadczenia Antomas sprawdza się praktycznie każdy system zabezpieczający przed ucieczką (PTFE lub fluon, olej parafinowy, talk), zawsze ze szczelnie dopasowaną pokrywą.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie żądli, ale majory mocno gryzą, a wszystkie mogą pryskać kwasem mrówkowym, który piecze na wrażliwej skórze. Używaj pęsety i nie dotykaj jej rękami. Nie trzymaj jej obok innych gatunków mrówek. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Trzymać gniazda w wilgoci.
- Zostawiać jej bez poidełka na arenie.
- Skąpić ciepła w sezonie aktywności.
- Używać małych korytarzy Alpha: zawsze duże lub typu jaskinia.
- Dawać zawsze tego samego owada lub tego samego cukru.
- Łączyć różne królowe lub kolonie albo trzymać ją z innymi gatunkami.
- Brać ją do rąk.
Źródła naukowe
Ten opis powstał na podstawie literatury naukowej o tym gatunku i jego grupie oraz doświadczenia Antomas i innych hodowców. Najważniejsze publikacje:
- Robertson, H.G. & Zachariades, C. (1997). Revision of the Camponotus fulvopilosus (De Geer) species-group (Hymenoptera: Formicidae). African Entomology 5(1): 1–18.
- Yilmaz, A., Gagnon, Y., Byrne, M.J., Foster, J.J., Baird, E. & Dacke, M. (2022). The balbyter ant Camponotus fulvopilosus combines several navigational strategies to support homing when foraging in the close vicinity of its nest. Frontiers in Integrative Neuroscience 16: 914246. doi:10.3389/fnint.2022.914246
- Lamb, T. (2018). A fatal agonistic interaction between ant and darkling beetle (Coleoptera: Tenebrionidae: Pimeliinae: Adesmiini) in the northern Namib Desert. The Coleopterists Bulletin 72(2): 314–316. doi:10.1649/0010-065X-72.2.314
- Marsh, A.C. (1986). Checklist, biological notes and distribution of ants in the central Namib Desert. Madoqua 14: 333–344. doi:10.5281/zenodo.25901
- Curtis, B.A. (1985). Activity of the Namib Desert dune ant, Camponotus detritus. South African Journal of Zoology 20(2): 41–48. doi:10.1080/02541858.1985.11447912
- Curtis, B.A. (1985). Nests of the Namib Desert dune ant Camponotus detritus Emery. Insectes Sociaux 32(3): 313–320. doi:10.1007/BF02224920
- Curtis, B.A. (1983). Behavioural and physiological ecology of the Namib Desert dune ant, Camponotus detritus Emery. Praca magisterska, University of Cape Town. open.uct.ac.za
- Shi, N.N., Tsai, C.-C., Camino, F., Bernard, G.D., Yu, N. & Wehner, R. (2015). Keeping cool: enhanced optical reflection and radiative heat dissipation in Saharan silver ants. Science 349(6245): 298–301. doi:10.1126/science.aab3564
- Willot, Q., Simonis, P., Vigneron, J.-P. & Aron, S. (2016). Total internal reflection accounts for the bright color of the Saharan silver ant. PLoS ONE 11(4): e0152325. doi:10.1371/journal.pone.0152325
- Poziom trudności
- Podstawowy
