Camponotus sayi – MegaImperium
Wiek: 4 lataKrólowa: 2022Populacja: +200 robotnicOpis:Od 2022 roku pokolenie za pokoleniem kształtowało to prawdziwe MegaImperium. Ponad 200 robotnic w towarzystwie imponujących majorów tworzy dziś dojrzałą kolonię, w której rudawe barwy ciała kontrastują z ciemnymi odwłokami w nieustannym ruchu. Cztery lata wzrostu zmieniły jedną królową w ugruntowane, aktywne społeczeństwo, gotowe dalej poszerzać swoje granice.
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
To kolonia już ustabilizowana, z naszej własnej hodowli: królowa z 2022 roku, około 4 lata historii i 200-300 robotnic z czerwiem, w tym majory. Zakładanie kolonii i pierwsze, najwolniejsze lata masz już za sobą.
Gmachówka z południowego zachodu Ameryki Północnej, z czerwonawożółtą głową i tułowiem oraz czarnym, lśniącym gasterem, opisana przez naukę w 1893 roku i wciąż bardzo słabo poznana. Monoginiczna, spokojna i bez żądła. QBIK DUO od pierwszego dnia, gniazdo w 24-29 °C z jednym bokiem w 30 °C, jedna strefa wilgotna, a reszta sucha, woda zawsze w probówce, cukier w poidełku i dużo różnorodnego białka. Zimowanie (diapauza) przez 8-12 tygodni w 10-15 °C. Wspina się po szkle: bariera i pokrywa.
Camponotus sayi Emery, 1893 to gmachówka z suchych terenów południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych i północno-zachodniego Meksyku. Jej robotnice wyglądają, jakby malowano je w dwóch etapach: głowa, tułów i odnóża mają ciepły, czerwonawożółty kolor, a gaster jest czarny jak lakier, z cienkim żółtym obrzeżeniem na każdym segmencie. Dlatego w Antomas to nasze dwubarwne MegaImperium. Majory mają dużą głowę, niemal tak szeroką jak długą i wyciętą z tyłu, która od razu rzuca się w oczy, gdy tylko pojawią się na arenie.
To także gatunek owiany tajemnicą. Odkąd Włoch Carlo Emery opisał go na podstawie kilku robotnic zebranych w Phoenix (Arizona), napisano o nim bardzo niewiele: nikt nie opublikował, jak zakłada kolonie, ile robotnic osiąga w naturze ani kiedy odbywają się loty godowe jej królowych. W tym poradniku starannie oddzielamy to, co wiadomo o C. sayi, od tego, co wiadomo o jej rodzaju, i od tego, czego nauczyliśmy się sami, hodując ją.
To MegaImperium to kolonia założona w 2022 roku, która rosła pokolenie po pokoleniu w naszej hodowli, aż przekroczyła 200 robotnic, z już wykształconymi majorami. To najwygodniejszy sposób, by mieć północnoamerykańską Camponotus w pełni dojrzałą: bez czekania latami na pierwszego majora i z aktywnością widoczną od pierwszego dnia.
Biologia
Mrówka z 1893 roku, której prawie nikt nie badał
Emery opublikował opis C. sayi w 1893 roku, w pracy o mrówkach Ameryki Północnej, na podstawie robotnic przysłanych mu z Phoenix przez entomologa Theodore’a Pergande’a. Siedemnaście lat później William Morton Wheeler, wielki myrmekolog z Harvardu, opisał ją ponownie i szczegółowo w swojej rewizji północnoamerykańskich Camponotus i zaliczył do „nielicznych dużych i efektownych gatunków” Arizony i Teksasu. W 1950 roku William Creighton w swoim podstawowym dziele o mrówkach Ameryki Północnej podsumował to szczerze: „wiemy bardzo mało o jej rozmieszczeniu”.
Od tamtej pory niewiele się zmieniło. Nie ma żadnego badania poświęconego jej biologii: ani zakładaniu kolonii, ani gniazdu, ani lotom godowym. Dlatego każda kolonia hodowana i uważnie obserwowana wnosi coś, czego jeszcze nie ma w książkach. Z MegaImperium liczącym ponad 200 robotnic Ty też możesz to zobaczyć.
Gmachówka z wcięciem w nadustku
Rodzaj Camponotus jest ogromny, liczy ponad tysiąc gatunków, a taksonomowie dzielą go na podrodzaje. C. sayi należy do Myrmentoma, według Creightona i katalogu AntWeb. Znak rozpoznawczy tego podrodzaju jest mały, ale wyraźny pod lupą: nadustek, płytka nad żuwaczkami, ma pośrodku krawędzi wąskie wcięcie. U C. sayi, według Wheelera, to wcięcie jest niewielkie.
Wheeler porównał ją z najbliższymi krewnymi z tak zwanej grupy fallax i napisał nawet, że być może trzeba będzie obniżyć jej rangę do podgatunku, „gdy zostanie lepiej poznana”. Tak się nie stało: nadal jest ważnym gatunkiem i odróżnia się od sąsiadek masywniejszą, wyciętą z tyłu głową, mocniejszym tułowiem, delikatniejszą rzeźbą i silniejszym połyskiem.
Topole, platany i suche koryta
Wheeler znalazł ją w Phoenix i w Prescott, w środkowej Arizonie, biegającą po pniach topoli, tak zwanych cottonwoods, które rosną wzdłuż pustynnych rzek. Dane z odłowów zebrane przez AntWiki rysują ten sam krajobraz: kamieniste zbocza przy suchych korytach i zacienione brzegi sezonowych strumieni, z platanami, orzechami, jałowcami i szarymi dębami (Quercus grisea). Krótko mówiąc: mrówka pustynna, ale z tych zakątków pustyni, gdzie są drzewa i trochę wody.
Jej znany zasięg obejmuje południowy zachód Stanów Zjednoczonych, z Arizoną jako centrum, oraz północno-zachodni Meksyk: katalog mrówek północnego Meksyku autorstwa Alatorre-Bracamontesa i Vásqueza-Bolañosa (2010) podaje ją z Kalifornii Dolnej i Sonory, na podstawie pracy Johnsona i Warda o mrówkach półwyspu. Są też inne pojedyncze dane, których nikt jeszcze nie zweryfikował.
Zagadka Dakoty Północnej
W 1944 roku Wheelerowie (George C. i Esther, nie William Morton) podali C. sayi z badlands Dakoty Północnej, ponad 1500 km na północ od Arizony. Creighton w to nie uwierzył: dane wydawały mu się „ledwie wiarygodne”, a ponieważ gatunku nigdy nie znaleziono ani w Utah, ani w Kolorado, uznał za „absolutnie niemożliwe”, by mógł tam występować. Ta historia dobrze pokazuje, jak trudno odróżnić od siebie te gmachówki: u Myrmentoma ubarwienie jest bardzo zmienne, a różnice w kształcie subtelne.
Majory z wyciętą głową
Jak prawie wszystkie Camponotus, C. sayi jest polimorficzna: w tej samej kolonii żyją małe robotnice z wydłużoną głową i proporcjonalnie długimi odnóżami oraz majory z szeroką głową i silnymi żuwaczkami, a do tego wszystkie rozmiary pośrednie. Edward O. Wilson wyjaśnił w 1953 roku, jak powstaje ten system: duże robotnice nie są osobną kastą, lecz końcem krzywej wzrostu, w której głowa rośnie szybciej niż reszta ciała. Dlatego major nie jest minorem „w powiększeniu”, tylko mrówką o innej budowie, stworzoną do cięcia, obrony i blokowania korytarzy.
U C. sayi Wheeler opisał głowę majora jako „dużą, ledwie dłuższą niż szeroką, szerszą z tyłu, z tylną krawędzią szeroko wyciętą i wyraźnymi narożnikami”. W młodej kolonii nie ma majorów: pojawiają się dopiero wtedy, gdy kolonia jest już duża i dobrze odżywiona. W tym MegaImperium już je masz.
Czego nauczyliśmy się od jej rodzaju: jajo z podpisem królowej
Nad zachowaniem C. sayi nikt nie prowadził badań, ale nad jej rodzajem – bardzo wiele, zwłaszcza nad Camponotus floridanus, gmachówką z Florydy, która stała się mrówką laboratoryjną. Jedno z najpiękniejszych jest badanie Annett Endler i współpracowników (2004): jaja królowej mają na powierzchni mieszaninę węglowodorów inną niż jaja robotnic. Ten „podpis” informuje kolonię, że królowa jest płodna; robotnice szanują jej jaja, niszczą te złożone przez inne robotnice i nie rozwijają własnych jajników. W kolonii monoginicznej, takiej jak Twoja, ta chemia utrzymuje spokój.
Bakteria w każdej komórce jelita
Wszystkie zbadane Camponotus żyją z bakterią endosymbiotyczną Blochmannia, która mieszka w specjalnych komórkach jelita środkowego i jest przekazywana przez królową jajom. Heike Feldhaar i jej zespół wykazali w 2007 roku, że bakteria wytwarza aminokwasy egzogenne, których dieta mrówki nie zawsze dostarcza: gdy usuwano bakterię antybiotykami, kolonie gorzej wychowywały czerw, zwłaszcza na ubogiej diecie. W 2020 roku Rafiqi, Rajakumar i Abouheif pokazali, że ten sojusz, liczący około 50 milionów lat, jest tak zintegrowany, że bakteria jest częścią rozwoju samego zarodka. To jeden z powodów sukcesu rodzaju: jedzą wszystko i lepiej to wykorzystują.
Kwas mrówkowy: broń i środek dezynfekujący
Camponotus nie mają żądła. Jak inne mrówki z podrodziny Formicinae, bronią się, pryskając kwasem mrówkowym z końca gastra. Simon Tragust i współpracownicy odkryli w 2020 roku, że ta trucizna ma też inne zastosowanie: po jedzeniu lub piciu robotnice zginają się i połykają kroplę własnego kwasu. W ten sposób zakwaszają wole, „żołądek społeczny”, w którym przechowują pokarm, i usuwają dużą część drobnoustrojów, które trafiają do nich z jedzeniem. To mała wewnętrzna apteczka, o której warto pamiętać: bardzo zestresowana kolonia w zamkniętym pojemniku gromadzi kwas, a to już jej szkodzi.
Wiadomości z ust do ust
Robotnice dzielą się płynnym pokarmem, zwracając go z ust do ust: to trofalaksja. W 2016 roku Adria LeBoeuf i jej zespół przeanalizowali ten płyn u C. floridanus i znaleźli w nim znacznie więcej niż pokarm: hormon juwenilny, białka wzrostu, małe RNA i sygnały rozpoznawcze kolonii. Gdy dwie robotnice stykają się aparatami gębowymi, wymieniają też informacje, które wpływają na to, jak rosną larwy. W MegaImperium tej wielkości zobaczysz te „rozmowy” codziennie przy poidełku.
Majory, które znów stają się młode
Dlaczego major zostaje w gnieździe, a minor wychodzi szukać pożywienia? W 2016 roku zespół z Uniwersytetu Pensylwanii kierowany przez Shelley Berger opublikował w Science, że u C. floridanus różnica tkwi częściowo w epigenetyce, czyli w tym, jak geny się „włączają” i „wyłączają”. Po wstrzyknięciu do mózgu świeżo wyklutych majorów substancji, która zmienia te znaczniki chemiczne, majory zaczynały żerować jak minory. Efekt działał tylko u młodych majorów: z wiekiem ich charakter się utrwala. Ten sam genom, dwa sposoby życia.
Wielkość i morfologia
Najpełniejszy opis to nadal ten, który Wheeler sporządził w 1910 roku na podstawie oryginalnych robotnic z Phoenix. Oto jej cechy:
- Ubarwienie. Głowa, czułki, tułów i odnóża czerwonawożółte, głowa nieco ciemniejsza; gaster czarny, z żółtą tylną krawędzią każdego segmentu. Creighton ujmuje to w swoim kluczu: „głowa i tułów czerwonawożółte, tylko gaster czarny”.
- Połysk. Całe ciało jest lśniące i pokryte bardzo delikatną szagrynową rzeźbą; gaster błyszczy jeszcze bardziej niż głowa i tułów, z rozproszonymi punkcikami, z których wyrastają pojedyncze włoski.
- Owłosienie. Bardzo skąpe: sterczące białe lub bladożółte włoski w rzędach na gastrze, na kącie propodeum i na krawędzi petiolusa. Owłosienie przylegające prawie nie występuje, dlatego wygląda na tak wypolerowaną.
- Głowa majora. Duża, niewiele dłuższa niż szeroka i szersza z tyłu, z tylną krawędzią szeroko wyciętą i wyraźnymi narożnikami. Oczy średniej wielkości, wypukłe żuwaczki z 4-5 zębami i czułki, które nie sięgają narożników głowy.
- Głowa minora. Bardziej wydłużona, o prostych, niemal równoległych bokach; czułki wystają poza głowę o jedną trzecią swojej długości.
- Tułów i odnóża. Tułów krótki i masywny, węższy od głowy; odnóża krótkie z grubymi udami. W odróżnieniu od innych gmachówek z regionu jej golenie nie mają rzędów szczecin.
- Talia. Jeden segment, petiolus, wysoki i wąski, jak u wszystkich mrówek z podrodziny Formicinae.
- Bez żądła. Broni się żuwaczkami i kwasem mrówkowym.
Przybliżone wymiary
- Robotnice minor: 4,5-6 mm.
- Robotnice major: 7-8 mm, z głową o długości 2,5 mm i szerokości 2,4 mm.
- Królowa i samiec: nie ma opublikowanych wymiarów, które moglibyśmy sprawdzić, więc nie podajemy liczb.
Wymiary robotnic pochodzą od Wheelera (1910) i zostały zmierzone na kotypach. Dojrzała, dobrze karmiona kolonia może wydać robotnicę nieco większą od tych muzealnych, ale nie podajemy liczb, które nie zostały zmierzone.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
W Antomas zaliczamy ją do poziomu dla początkujących, a w przypadku MegaImperium tym bardziej: to, co u Camponotus najbardziej delikatne, czyli zakładanie kolonii i pierwsze lata powolnego wzrostu, jest już za nią. To spokojna mrówka bez żądła, która je wszystko i dobrze przystosowuje się do nowoczesnych formikariów. Potrzebuje trzech rzeczy: umiarkowanego ciepła w sezonie, łagodnego zimowania każdej zimy i skutecznej bariery, bo świetnie się wspina.
Co oznacza posiadanie już dużej kolonii
- Miejsce od pierwszego dnia. Ponad 200 robotnic z czerwiem nie zmieści się w probówkach ani w gnieździe startowym. Kolonia potrzebuje formikarium odpowiedniej wielkości od samego przyjazdu: jeśli umieścisz ją w czymś małym, stłoczy się na arenie i będzie zestresowana.
- Dużo jedzenia i dużo sprzątania. Taka kolonia ma jednocześnie mnóstwo larw i w sezonie zjada białko niemal codziennie. W zamian produkuje więcej resztek: trzeba je często usuwać, żeby nie pojawiły się pleśń ani roztocza.
- Inne tempo wzrostu. Młode kolonie Camponotus rozwijają się powoli; dojrzała, z ciepłem i białkiem, co sezon wydaje duże partie robotnic. Licz się z tym, że z czasem trzeba będzie rozbudować formikarium.
- Wykształcone majory. To one rozbierają duże ofiary i pilnują wejść. Potrzebują korytarzy, przez które przejdą bez trudu.
- Przeprowadzka dużej kolonii przez wysypanie. Przy tylu robotnicach przenosiny wymagają więcej przygotowań niż przy młodej kolonii (wyjaśniamy to niżej).
- Więcej do obserwowania. Szlaki żerowania, trofalaksja przy poidełku, majory na straży, sterty poczwarek: przy tej wielkości życie kolonii widać bez czekania.
Polecane formikarium
Do tego dwubarwnego MegaImperium polecamy QBIK DUO z linii Alpha od Anthouse: modułowe, z PLA i pleksi, raczej suche, z wilgocią dostarczaną przez probówki z wodą. Tego właśnie potrzebuje gmachówka z suchego środowiska, a do tego świetnie widać w nim czerw i majory. Przy majorach tego gatunku, mających około 7-8 mm, wystarczą średnie korytarze.
Gdy kolonia zapełni komory, dodaj moduły z tej samej linii; nie wcześniej, bo puste komory kończą jako śmietnik. Przygotuj dużą arenę, suchą, z piaskiem lub ziemią, kawałkiem kory albo gałązką do wspinania, probówką z wodą zatkaną watą i poidełkiem, zawsze z dala od bariery.
Temperatura i wilgotność
- Gniazdo: 24-29 °C w sezonie, z cieplejszym bokiem, około 30 °C, ogrzewanym z boku i nigdy pod całym gniazdem, żeby kolonia mogła wybrać, gdzie umieścić czerw. Używaj termostatu.
- Skąd te wartości: w jej zasięgu, od niskiej pustyni Arizony i Sonory po górskie lasy dębowe i chaparral, lata są bardzo gorące, ale czerw rozwija się w cieniu, w drewnie lub pod ziemią, gdzie temperatura jest znacznie stabilniejsza niż na powierzchni.
- Wilgotność: strefa wilgotna przy zbiorniku z wodą dla jaj i larw, a reszta gniazda sucha – tam zwykle układają poczwarki. Ani przemoczone, ani całkiem suche.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: gniazdo w ciemności, arena przy zwykłym świetle w pokoju.
Przyjazd i przeprowadzka przez wysypanie
W Antomas zawsze przenosimy kolonie przez wysypanie. Przy ponad 200 robotnicach warto dobrze się do tego przygotować:
- Dzień odpoczynku. Po przyjeździe zostaw kolonię tak, jak przyszła, w półmroku i w temperaturze pokojowej, z wodą i odrobiną cukru.
- Wszystko gotowe wcześniej: zmontowane QBIK DUO z przygotowaną strefą wilgotną, założoną probówką z wodą i już nałożoną barierą.
- Na dużej tacy, z formikarium w środku, żeby mrówki, które wypadną, nie wylądowały na stole.
- Wysyp na arenę, przy wejściu do gniazda: otwórz pojemnik i opróżnij go delikatnym stukaniem. Jeśli kolonia przyszła w kilku pojemnikach, po jednym naraz.
- Maruderki przenieś pędzelkiem albo zostaw otwarty pojemnik na arenie, aż wyjdą same.
- Gniazdo w ciemności: przykryj je czymś nieprzezroczystym, a kolonia w ciągu kilku godzin przeniesie do środka czerw i królową.
- Bez dmuchania i potrząsania. Bardzo zaniepokojona kolonia uwalnia kwas mrówkowy, który w zamkniętej przestrzeni jej szkodzi.
Jeśli kiedyś formikarium zrobi się za małe, a nie chcesz go rozbudowywać, robisz to samo: wysypujesz kolonię do nowego.
Karmienie
Cukier zawsze dostępny, w poidełku, w którym kropla jest rozprowadzona i łatwo dostępna, i nigdy na wacie, która pleśnieje i w kilka dni psuje płyn. Urozmaicaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny nektar lub wodę z miodem 1-2 razy w tygodniu; możesz go też wzbogacić odrobiną białka. Dobrze odżywione robotnice mają nabrzmiały gaster, a między czarnymi segmentami widać jasne błony.
Białko, dużo białka. Przy kolonii tej wielkości podawaj je w sezonie niemal codziennie. Jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej dać za dużo niż za mało: kolonia rozumie, że ma nadmiar zasobów, i wychowuje więcej czerwiu, szybciej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać. I zmieniaj ofiarę co tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego:
- Termofilki (Thermobia domestica): miękkie, łatwe do rozebrania i bardzo chętnie przyjmowane.
- Świerszcze (Acheta domesticus), świeżo uśmiercone lub rozcięte.
- Karaczany dubia (Blaptica dubia) i karaczany runner (Shelfordella lateralis): dużymi zajmą się majory, jeśli lekko je rozetniesz.
- Mączniki (Tenebrio molitor), pokrojone.
- Muchy i muszki owocowe, dla urozmaicenia.
Używaj zawsze owadów z hodowli, nigdy złapanych na dworze, bo mogą zawierać insektycydy. Resztki usuwaj najpóźniej po 24 godzinach.
Zimowanie (diapauza)
W środkowej Arizonie i północno-zachodnim Meksyku zima jest łagodna na niskiej pustyni i chłodna w górach, gdzie często są przymrozki. W obu przypadkach kolonia zwalnia: królowa przestaje składać jaja, a żerowanie słabnie. W Antomas zapewniamy jej umiarkowany odpoczynek zimowy:
- Jak długo i w jakiej temperaturze: 8-12 tygodni w 10-15 °C, mniej więcej od grudnia do lutego, w nieogrzewanym pokoju, piwnicy albo garażu, w którym nie ma mrozu.
- Stopniowo: w listopadzie wyłącz ciepły bok i zostaw kolonię na kilka tygodni w 18-20 °C, zanim przeniesiesz ją w chłód; w marcu podnoś temperaturę etapami aż do 24-29 °C.
- W czasie odpoczynku: zawsze woda, utrzymana strefa wilgotna, trochę cukru, jeśli są aktywne robotnice, i żadnego białka.
- Dlaczego warto: szanuje rytm jej klimatu, w którym każda zima przynosi przerwę, a z doświadczenia Antomas kolonia rusza wiosną z większą siłą.
Zachowanie i obserwacja
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich. Zostaw gniazdo w ciemności, a arenę w świetle, i patrz na nie, kiedy tylko chcesz, delikatnie i ingerując tylko tyle, ile trzeba. To spokojna mrówka, która szybko przyzwyczaja się do Twojej obecności.
Co zobaczysz. Robotnice, które badają arenę i wspinają się po korze, tak jak na pniach topoli; kolejki przy poidełku, w których mrówki przekazują sobie pokarm z ust do ust; majory, które wychodzą, gdy trzeba rozebrać dużą ofiarę albo czegoś bronić; i sterty poczwarek, otulonych kokonami jak u wszystkich Camponotus, ułożonych w suchej części gniazda.
Twój wkład. Ponieważ o tym gatunku prawie nic nie opublikowano, zapisuj to, co widzisz: kiedy królowa zwalnia ze składaniem jaj, o której porze kolonia najwięcej żeruje, ile partii czerwiu wychowuje w roku. To informacje, których dziś nie ma w żadnej książce.
Sygnały, że coś jest nie tak: kolonia, która nie rośnie latem, zwykle potrzebuje więcej ciepła lub białka; nagłe zgony robotnic wynikają zwykle z braku wody, przegrzania lub rozkładających się resztek; a pleśń w komorach – ze zbyt dużej wilgotności lub zapomnianego jedzenia.
Ucieczki i obsługa
Wspina się po szkle, plastiku i łączeniach, jak wszystkie Camponotus. Nałóż barierę z oleju parafinowego lub wazeliny albo z PTFE (Fluon) w górnej części ścian areny, dobrze dopasowaną pokrywę z drobną siatką na otworach wentylacyjnych i nie zostawiaj niczego, co mogłoby posłużyć jako most do bariery. Odnawiaj barierę, gdy pokryje się kurzem lub piaskiem.
Bez żądła i bez zagrożenia dla ludzi. Major może uszczypnąć, a wszystkie robotnice mogą prysnąć kwasem mrówkowym, nic więcej. Pracuj długą pęsetą, pędzelkiem i probówkami, nad tacą, i nigdy jej nie wypuszczaj: to gatunek północnoamerykański.
Czego nie robić
- Łączyć jej z inną królową lub inną kolonią: jest monoginiczna.
- Umieszczać kolonii liczącej ponad 200 robotnic w małym gnieździe ani dawać jej nagle dużo więcej miejsca, niż zajmuje.
- Ogrzewać całego formikarium jednakowo ani przekraczać około 30 °C w gnieździe.
- Dopuszczać do tego, by w probówce skończyła się woda albo gniazdo całkiem wyschło.
- Podawać cukru na wacie ani dawać ciągle tej samej ofiary.
- Zostawiać resztek jedzenia dłużej niż jeden dzień.
- Pomijać zimowania ani gwałtownie zmieniać temperatury.
- Zaniedbywać bariery lub pokrywy.
Źródła naukowe
Camponotus sayi to gatunek bardzo słabo zbadany. Informacje dotyczące samego gatunku pochodzą z ponownego opisu Wheelera (1910), z dzieła Creightona (1950, The ants of North America, wolny dostęp) oraz z katalogów faunistycznych; biologia w częściach o jej rodzaju opiera się na badaniach innych Camponotus, zwłaszcza C. floridanus. Reszta to doświadczenie Antomas i innych hodowców. Główne źródła:
- Wheeler, W. M. (1910). The North American ants of the genus Camponotus Mayr. Annals of the New York Academy of Sciences 20: 295–354. doi:10.1111/j.1749-6632.1910.tb55152.x
- Wilson, E. O. (1953). The origin and evolution of polymorphism in ants. The Quarterly Review of Biology 28: 136–156. doi:10.1086/399512
- Johnson, R. A. & Ward, P. S. (2002). Biogeography and endemism of ants (Hymenoptera: Formicidae) in Baja California, Mexico: a first overview. Journal of Biogeography 29: 1009–1026. doi:10.1046/j.1365-2699.2002.00746.x
- Endler, A., Liebig, J., Schmitt, T., Parker, J. E., Jones, G. R., Schreier, P. & Hölldobler, B. (2004). Surface hydrocarbons of queen eggs regulate worker reproduction in a social insect. Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA 101: 2945–2950. doi:10.1073/pnas.0308447101
- Feldhaar, H., Straka, J., Krischke, M., Berthold, K., Stoll, S., Mueller, M. J. & Gross, R. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- Alatorre-Bracamontes, C. E. & Vásquez-Bolaños, M. (2010). Lista comentada de las hormigas (Hymenoptera: Formicidae) del norte de México. Dugesiana 17: 9–36. doi:10.32870/dugesiana.v17i1.3939
- Blaimer, B. B., Brady, S. G., Schultz, T. R., Lloyd, M. W., Fisher, B. L. & Ward, P. S. (2015). Phylogenomic methods outperform traditional multi-locus approaches in resolving deep evolutionary history: a case study of formicine ants. BMC Evolutionary Biology 15: 271. doi:10.1186/s12862-015-0552-5
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Simola, D. F., Graham, R. J., Brady, C. M., Enzmann, B. L., Desplan, C., Ray, A., Zwiebel, L. J., Bonasio, R., Reinberg, D., Liebig, J. & Berger, S. L. (2016). Epigenetic (re)programming of caste-specific behavior in the ant Camponotus floridanus. Science 351: aac6633. doi:10.1126/science.aac6633
- LeBoeuf, A. C., Waridel, P., Brent, C. S., Gonçalves, A. N., Menin, L., Ortiz, D., Riba-Grognuz, O., Koto, A., Soares, Z. G., Privman, E., Miska, E. A., Benton, R. & Keller, L. (2016). Oral transfer of chemical cues, growth proteins and hormones in social insects. eLife 5: e20375. doi:10.7554/eLife.20375
- Rafiqi, A. M., Rajakumar, A. & Abouheif, E. (2020). Origin and elaboration of a major evolutionary transition in individuality. Nature 585: 239–244. doi:10.1038/s41586-020-2653-6
- Tragust, S., Herrmann, C., Häfner, J., Braasch, R., Tilgen, C., Hoock, M., Milidakis, M. A., Gross, R. & Feldhaar, H. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Poziom trudności
- Podstawowy
