Camponotus flavomarginatus
Odziana w jedwab pod słońcem afrykańskiej sawanny. Camponotus flavomarginatus to „jedwabista mrówka” z podrodzaju Myrmosericus: ciemne ciało i gaster lśniący złotymi i brązowymi refleksami. Hodowczyni pluskwiaków dla spadzi, potrafi pić soki prosto z ran roślin; sięga od Zatoki Gwinejskiej po góry Arabii, gdzie przez prawie czterdzieści lat brano ją za inny gatunek. Polimorficzna, spokojna i wdzięczna, to jedna z najłatwiejszych afrykańskich Camponotus na start: suche gniazdo, ciepło, cukier zawsze pod ręką i dużo białka, bez zimnego zimowania. Kolonie i królowe z czerwiem, zakładanie klaustralne. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
Afrykańska Camponotus z nasłonecznionej gleby, ciemna i pokryta jedwabistym owłosieniem, które nadaje gastrowi złoty i brązowy połysk. Hodowczyni mszyc dla spadzi, polimorficzna i bardzo wdzięczna. Królowe z czerwiem i kolonie z królową i 3-7 robotnicami, z zakładaniem klaustralnym. QBIK ONE ze średnimi korytarzami, a gdy pojawią się majory, QBIK DUO z dużymi korytarzami; gniazdo raczej suche (wilgoć tylko w probówkach na początku), 24-28 °C, cukier zawsze w poidełku i dużo białka. Bez zimnego zimowania (diapauzy): najwyżej łagodny odpoczynek przez 6-8 tygodni w 18-22 °C. Wspina się po szkle: bariera z oleju parafinowego. Bez żądła.
Camponotus flavomarginatus Mayr, 1862 to afrykańska gmachówka średniej lub dużej wielkości, o ciemnym ciele okrytym gęstą warstwą jasnych, przylegających włosków, które w świetle sprawiają, że gaster lśni złotymi i brązowymi refleksami, jakby był z jedwabiu. Należy do podrodzaju Myrmosericus, czyli „jedwabistych mrówek”, i jest gatunkiem sawannowym: lubi odsłoniętą glebę i słońce, gniazduje w ziemi i wspina się na roślinność, by doić mszyce i czerwce.
Nie ma nazwy zwyczajowej i nie zamierzamy jej wymyślać. Nie jest też gatunkiem dobrze zbadanym: nauka zna ją głównie z inwentaryzacji mrówek Afryki Zachodniej i Środkowej oraz z niedawnej niespodzianki taksonomicznej w Arabii. Dlatego w tym poradniku zawsze oddzielamy to, co udokumentowano dla C. flavomarginatus, to, co wiadomo o rodzaju Camponotus, i to, czego nauczyliśmy się w Antomas. Nasz wniosek: to jedna z najłatwiejszych afrykańskich Camponotus na start.
Biologia
Gatunek opisany na podstawie jednej robotnicy
Opisał ją austriacki entomolog Gustav Mayr w 1862 roku w Myrmecologische Studien, opublikowanych w rozprawach Towarzystwa Zoologiczno-Botanicznego w Wiedniu. Jak wiele gatunków z XIX wieku, opisano ją na podstawie bardzo skromnego materiału: okaz typowy, holotyp, to jedna robotnica minor z Ghany, nad Zatoką Gwinejską. Według katalogu Ants of Africa pochodziła z gór Akwapim, choć tożsamość zbieracza wciąż jest przedmiotem dyskusji. Nazwa pozostaje taka, jak zapisał ją Mayr: to jej kombinacja oryginalna i dlatego autor nie jest podany w nawiasie.
Epitet to podręcznikowa łacina: flavus – „żółty” i marginatus – „obrzeżony” lub „z brzegiem”. Czyli „ta z żółtymi brzegami”. U Camponotus taka nazwa odnosi się zwykle do jasnych brzegów segmentów gastra albo do krawędzi głowy i tułowia. Na naszych zdjęciach zamiast wyraźnego żółtego obrzeżenia widać raczej złoty połysk owłosienia na gastrze (zob. „Wielkość i morfologia”).
Myrmosericus: jedwabiste mrówki
Nazwa podrodzaju mówi wszystko: myrmex to po grecku „mrówka”, a sericus po łacinie „jedwabny”. Myrmosericus to Camponotus pokryte gęstym owłosieniem – cienkimi, przylegającymi do kutykuli włoskami, które nadają im matowy, jedwabisty wygląd, czasem srebrzysty lub złocisty. W przypadku C. flavomarginatus praca Sharafa i współpracowników z 2022 roku ujmuje to w diagnozie: cała powierzchnia ciała jest pokryta jasnym, gęstym owłosieniem, z bardzo nielicznymi włoskami odstającymi.
Trzeba jednak dodać, że podrodzaje Camponotus są w przebudowie: badania filogenomiczne i nowa klasyfikacja Formicinae z 2016 roku pokazały, że kilka z nich nie jest grupami naturalnymi. Na Madagaskarze Rakotonirina i Fisher rewidują je jeden po drugim; kontynentalne Myrmosericus wciąż czekają na swoją rewizję.
Kompleks gatunków o wielu nazwach
Oznaczenie C. flavomarginatus nie jest proste i nie jest to wina tego, kto próbuje. Według Sharafa i współpracowników w krainie afrotropikalnej występuje wiele podobnych gatunków i duży kompleks gatunków skupiony wokół dwóch nazw: C. flavomarginatus i C. rufoglaucus (Jerdon, 1851) – gatunku opisanego… z Indii. Kompleks obejmuje wiele szeroko rozprzestrzenionych gatunków, z licznymi taksonami wewnątrzgatunkowymi (podgatunkami i dawnymi odmianami) o wątpliwej tożsamości i źle zachowanymi okazami typowymi. Sami autorzy przyznają, że przypisywanie populacji z tego kompleksu do C. flavomarginatus jest na dziś „wątpliwe”.
Dla hodowcy przekład jest prosty: to nazwa, której dziś używają afrykańskie kolekcje i inwentaryzacje, a przyszła rewizja mogłaby przesunąć granice gatunku, ale nie zmieni Twoich mrówek.
Z Ghany do Arabii: gatunek, który miał inną nazwę
W 1985 roku brytyjski myrmekolog Cedric Collingwood opisał nowy gatunek z gór południowo-zachodniej Arabii Saudyjskiej: Camponotus jizani, z Fify niedaleko Dżazanu. Przez prawie czterdzieści lat był to „gatunek arabski”. W 2022 roku Sharaf, Wetterer, Mohamed i Aldawood odnaleźli jedyne dwa okazy typowe – robotnicę major i minor przechowywane w dwóch różnych muzeach – porównali je z materiałem typowym C. flavomarginatus i doszli do jasnego wniosku: to ten sam gatunek. C. jizani stał się młodszym synonimem C. flavomarginatus, nazwy starszej.
To nie jest odosobniony przypadek. Południowo-zachodnia część Półwyspu Arabskiego, z górami Asir, Jemenem i regionem Zufar w Omanie, to enklawa fauny afrotropikalnej: po drugiej stronie Morza Czerwonego żyje ta sama mrówka co na afrykańskiej sawannie. C. flavomarginatus notowano w Arabii Saudyjskiej, Jemenie, Zjednoczonych Emiratach Arabskich, a od 2022 roku także w Zufarze, na wysokości od około 30 do 1000 m n.p.m.
Mrówka sawanny i nasłonecznionej gleby
W Afryce uważa się ją za gatunek szeroko rozprzestrzeniony w strefie przejściowej między sawanną a lasem, od Zatoki Gwinejskiej w głąb kontynentu. Są stwierdzenia z Ghany, gdzie została opisana, z Nigerii, z Kamerunu, a na wschodzie z Rwandy, na wysokości ponad 1700 m n.p.m. Inwentaryzacja mrówek Nigerii z 2024 roku utrzymuje ją na liście gatunków tego kraju.
Gdzie dokładnie żyje? Przyrodnik Brian Taylor, który badał mrówki Nigerii w latach siedemdziesiątych, opisał ją jako dość pospolitą, zwłaszcza na terenach nasłonecznionych, gdzie gniazduje w glebie. Żeruje na ziemi i na roślinności zielnej. W Zufarze serię z jednego gniazda znaleziono pod kamieniem, w luźnej i suchej glebie, a kilka robotnic na akacji z rodzaju Vachellia. W Kamerunie pojawia się w ogrodach warzywnych i na plantacjach kakaowca, blisko ludzi. Wyłania się obraz mrówki otwartych przestrzeni, która potrzebuje słońca i gleby, która nie podmaka: w hodowli – suche gniazdo i ciepło (zob. „Wilgotność: na początku w probówkach, potem sucho”).
Deszcze i pora sucha: klimat jej zasięgu
Większa część jej zasięgu leży w pasie tropikalnym na północ od równika. Nie ma tam zimy takiej jak nasza: przez cały rok jest ciepło, ze średnimi około 24-28 °C, a kalendarz wyznaczają deszcze. Jest pora deszczowa, gdy sawanna się zieleni i zapełnia owadami oraz pluskwiakami z ich spadzią, i pora sucha, chłodniejsza nocami, kiedy życie zwalnia. Na większych wysokościach, jak w Rwandzie, temperatury są łagodniejsze, ze średnimi około 18-22 °C. A w górach południowo-zachodniej Arabii rytm wyznaczają letni monsun i chłodne zimy.
Dla hodowcy: to mrówka ciepłolubna, ale nie pustynna, a ponieważ jej zasięg leży na półkuli północnej lub przy równiku, nie przyjeżdża z odwróconymi porami roku (zob. „Zimowanie (diapauza): łagodny odpoczynek, nie zima”).
Hodowczyni pluskwiaków… i amatorka soków roślinnych
Najdokładniejsze badanie jej zachowania w naturze przeprowadzono w ogrodach warzywnych Nkolondom, na przedmieściach Jaunde w Kamerunie. Aléné i współpracownicy przez kilka miesięcy śledzili tam relacje między mrówkami a pluskwiakami na pięciu uprawach warzywnych. Pluskwiaki to owady wysysające soki roślin, jak mszyce i czerwce, które wydalają nadmiar cukru w postaci spadzi. Wynik: C. flavomarginatus była jednym z dominujących gatunków wśród tych, które żywią się spadzią, obok Myrmicaria opaciventris, Pheidole megacephala i Technomyrmex.
I była niespodzianka: C. flavomarginatus i M. opaciventris jako jedyne, oprócz zbierania spadzi, zlizywały sok bezpośrednio z uszkodzonych organów roślin. Innymi słowy, nie zadowalają się „pośrednikiem”: gdy znajdą ranę na łodydze albo owocu, piją prosto u źródła. To szczegół, który pasuje do ich apetytu na cukry w niewoli.
Na kakaowcu, obok jemioły
Inne kameruńskie badanie, na plantacji kakaowca w Oboa, na północ od Jaunde, szukało mrówek towarzyszących Helixanthera mannii, pasożytniczej roślinie z rodziny jemioły, która rośnie na gałęziach kakaowca. Zebrano dwanaście gatunków mrówek na drzewach z pasożytem i bez niego. Najliczniejsze i najaktywniejsze były Crematogaster, ale C. flavomarginatus pojawiała się według ciekawego wzorca: tylko na gałęziach opanowanych przez jemiołę. Autorzy nie wyjaśniają dlaczego; nasza niepotwierdzona hipoteza jest taka, że te gałęzie dają jej więcej cukrów.
Kwas mrówkowy: broń i środek dezynfekujący
Jak wszystkie Formicinae, C. flavomarginatus nie ma żądła. Jej bronią jest kwas mrówkowy, który wytwarza w gruczole jadowym i wyrzuca przez acidoporus – mały otwór otoczony włoskami na końcu gastra. Używa go do obrony, często po ugryzieniu: gryzie i spryskuje ranę.
Ale kwas ma też drugie, znacznie mniej znane zastosowanie. W 2020 roku niemiecki zespół wykazał, że Formicinae połykają własny jad. Podczas czyszczenia mrówka podgina gaster, przykłada acidoporus do ust i pobiera kilka kropli kwasu. W ten sposób utrzymuje silnie kwaśne wole, „żołądek społeczny”, w którym przenosi spadź i nektar, a potem rozdziela je z ust do ust. Ten kwas odsiewa drobnoustroje, które dostają się z pokarmem. Zbadano to u C. floridanus i siedmiu innych Formicinae, nie u naszego gatunku, ale to cecha całej podrodziny.
Blochmannia, wewnętrzna fabryka aminokwasów
Wszystkie zbadane Camponotus noszą w sobie symbiotyczną bakterię Blochmannia, która żyje w specjalnych komórkach jelita środkowego i przechodzi z królowej na córki przez jajniki. Jej drzewo genealogiczne odwzorowuje drzewo jej mrówek, a według badania opublikowanego w Nature w 2020 roku zarodek włącza bakterię we własny rozwój. Blochmannia wytwarza aminokwasy egzogenne i pomaga odzyskiwać azot: to jeden z powodów, dla których Camponotus dobrze sobie radzą na tak słodkiej diecie jak spadź. Nie jest to jednak wymówka, by skąpić białka: larwy potrzebują owadów, żeby rosnąć (zob. „Karmienie”).
Jedna królowa, jedna kolonia i robotnice różnej wielkości
Nie ma badań nad strukturą jej kolonii. To, co wiemy, pochodzi z wiedzy o rodzaju i z hodowli: u Camponotus normą jest jedna królowa w kolonii i tak jest też w naszych. W Antomas nie łączymy królowych ani kolonii. Robotnice są polimorficzne: są smukłe minory, które żerują i opiekują się czerwiem, oraz majory z większą głową, które bronią gniazda i ćwiartują ofiary. W seriach muzealnych tego gatunku są zarówno robotnice minor, jak i major.
Cykl zaczyna się od lotu godowego. Po kopulacji zapłodniona królowa odgryza sobie skrzydła, zamyka się w małej komorze w glebie i wychowuje pierwsze robotnice bez wychodzenia po jedzenie, korzystając z rezerw własnego ciała: tłuszczu i mięśni skrzydeł. To zakładanie klaustralne, reguła w tym rodzaju. Nie ma opublikowanych danych o terminie jej lotów; w jej zasięgu logiczne byłoby, żeby zbiegały się z nadejściem deszczów, ale to nasz wniosek.
Wielkość i morfologia
Camponotus średniej lub dużej wielkości, polimorficzna i bez żądła, o matowym, jedwabistym wyglądzie dzięki pokrywającemu ją owłosieniu. Oto jej cechy:
- Ubarwienie naszych kolonii. Głowa i mezosoma („tułów”) są bardzo ciemnobrązowe, prawie czarne, z szarawym nalotem owłosienia, widocznym zwłaszcza na bokach tułowia. Gaster jest oliwkowobrązowy i w świetle lśni złotymi i brązowymi refleksami, z ciemniejszymi pasami między segmentami. Odnóża i czułki są czerwonobrązowe, a żuwaczki – rdzawe. Królowa powtarza ten wzór, z dużym i bardziej złotym gastrem.
- „Żółty brzeg” z nazwy. Na naszych zdjęciach nie widać wyraźnego żółtego obrzeżenia segmentów gastra: wyróżnia się złoty kolor owłosienia. Ubarwienie bardzo się różni w obrębie kompleksu gatunków, więc nie używaj go do oznaczania.
- Owłosienie. Według diagnozy Sharafa i współpracowników cała powierzchnia jest pokryta jasnym, gęstym owłosieniem, z nielicznymi włoskami odstającymi, rozproszonymi.
- Tułów. Z profilu mezosoma tworzy ciągły łuk, bez stopni, a bruzda metanotalna jest ledwo zaznaczona.
- Petiolus. To węzeł łączący tułów z gastrem, „talia”. Z profilu jego przednia krawędź jest wypukła, a tylna prosta.
- Głowa. U minorów węższa; u majorów większa i szersza, z mocniejszymi żuwaczkami.
- Gaster. Kończy się acidoporusem, przez który mrówka wyrzuca kwas mrówkowy.
Przybliżone wymiary
- Królowa: brak opublikowanych wymiarów
- Robotnice minor i major: brak opublikowanych wymiarów
- Samiec: brak opublikowanych wymiarów
Nie znaleźliśmy w literaturze naukowej żadnych wymiarów tego gatunku: prace, które go wymieniają, to inwentaryzacje i krótkie diagnozy, bez tabel pomiarów. W sklepach krążą liczby bez opublikowanego potwierdzenia i wolimy ich nie powtarzać.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 2/5 – Początkujący
W Antomas uważamy ją za jedną z najłatwiejszych afrykańskich Camponotus na start. Ma prawie wszystko po swojej stronie:
- Je wszystko: cukry każdego rodzaju i wiele różnych owadów.
- Proste gniazdo: raczej suche, bez kłopotliwego pilnowania wilgotności.
- Łatwy kalendarz: nie przyjeżdża z odwróconymi porami roku i nie potrzebuje zimnego zimowania.
- Spokojny charakter: broni gniazda, ale na co dzień nie jest nerwowa ani agresywna.
- Mrówka słońca: w naturze szuka nasłonecznionego terenu i docenia jasną, ciepłą arenę, na której można ją obserwować.
Czego wymaga w zamian? Tego co każda Camponotus: cierpliwości w pierwszym roku, bo młode kolonie rosną powoli, i bariery przeciw ucieczkom od pierwszego dnia, bo wspina się po szkle i plastiku (zob. „Ucieczki i bariery”).
I warto: jest elegancka, jedwabista, a jej „hodowlę” pluskwiaków widać gołym okiem. Jeśli masz za sobą nasze iberyjskie gatunki, jak C. cruentatus czy C. sylvaticus, rutyna będzie Ci znajoma, z jedną zmianą: tu nie ma zimnej zimy.
Zalecane parametry
- Temperatura w gnieździe: 24-28 °C przez cały rok, z jedną stroną nieco cieplejszą, by kolonia mogła wybrać, gdzie złożyć czerw.
- Arena: na jednym końcu może dochodzić do około 30-32 °C, z lampą albo kablem grzewczym z termostatem. To mrówka nasłonecznionej gleby.
- Wilgotność: na początku w probówkach; potem gniazdo raczej suche (zob. następny punkt). Arena sucha.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: strefa gniazda w ciemności, a arena oświetlona, z normalnym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie (diapauza): nie potrzebuje zimnego zimowania; najwyżej łagodny odpoczynek przez 6-8 tygodni w 18-22 °C podczas naszej zimy (zob. „Zimowanie (diapauza): łagodny odpoczynek, nie zima”).
Wilgotność: na początku w probówkach, potem sucho
To klucz do całego zestawu. W naturze gniazduje w nasłonecznionej, luźnej i suchej glebie, a w niewoli woli raczej suche gniazdo. Ale jak wszystkie Camponotus, na początku potrzebuje wilgoci w probówkach: królowa i jej pierwszy czerw żyją w probówce, ze zbiornikiem wody za watą, a po przeprowadzce do gniazda warto zostawić podłączoną probówkę z wodą, by miały strefę wilgotną, dopóki kolonia jest mała. Później można stopniowo trzymać gniazdo bardziej suche: same regulują potrzebną im wilgotność wodą z areny i płynami z cukrem, które w większości są wodą.
Niektóre sklepy podają 50-60% wilgotności w gnieździe, bez danych naukowych. Sucho nie znaczy bez wody: probówki na arenie nie może nigdy zabraknąć. Unikać trzeba moczenia całego gniazda, bo nadmiar wilgoci przynosi kondensację, pleśń i roztocza.
Polecane formikaria
W Antomas polecamy serię Alpha od Anthouse: modułowe formikaria z PLA i pleksi, raczej suche, które pozwalają świetnie obserwować czerw i rosną razem z kolonią. Na start QBIK ONE ze średnimi korytarzami, idealny dla młodej kolonii:
Gdy kolonia urośnie i zaczną się pojawiać majory, następnym krokiem jest QBIK DUO z dużymi korytarzami, w którym wygodnie zmieszczą się królowa, czerw i największe robotnice:
Powiększaj, gdy gniazdo zrobi się dla nich za małe, nie wcześniej: w ogromnym gnieździe dla małej kolonii nadmiarowe komory kończą jako śmietniki. Uzupełnij zestaw tak:
- Sucha i nasłoneczniona arena, z piaskiem lub ziemią, płaskim kamieniem i gałązką albo kawałkiem kory do wspinania, zawsze z dala od bariery.
- Woda zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą.
- Poidełko na płyny z cukrem, nigdy na wacie (zob. „Karmienie”).
- Ogrzewanie z boku, z termostatem i z dala od poidełka, nigdy pod całym gniazdem.
- Bariera z oleju parafinowego w górnej części ścian areny i dobrze dopasowana pokrywa.
Zakładanie kolonii: królowa z czerwiem krok po kroku
W Antomas sprzedajemy C. flavomarginatus w dwóch wariantach: „Królowa z czerwiem” – królowa założycielka, która już rozpoczęła kolonię w probówce, z jajami, larwami lub poczwarkami – oraz „Królowa i 3-7 robotnic z czerwiem” – kolonia, która ma już za sobą zakładanie i pierwsze robotnice. Jeśli wybierzesz królową z czerwiem, przeżyjesz najpiękniejszy i najdelikatniejszy etap: zakładanie klaustralne, w którym królowa sama wychowuje pierwsze córki, nie wychodząc po jedzenie.
- Probówka i ciemność. Trzymaj probówkę tak, jak przyszła, ze zbiornikiem wody za watą, w ciemnym, spokojnym miejscu bez wstrząsów, w 25-27 °C. Możesz ją przykryć ściereczką albo kartonikiem.
- Wilgotność w probówce. Na tym etapie jest najważniejsza: od czasu do czasu sprawdzaj, czy wata jest nadal wilgotna i czy w zbiorniku zostało wody. Jeśli woda się skończy albo probówka mocno się zabrudzi, ostrożnie przenieś królową do nowej probówki metodą przesypania.
- Patrzeć tak, przeszkadzać nie. Zaglądaj od czasu do czasu, krótko i delikatnie, i unikaj wstrząsów oraz niepotrzebnych zmian probówki: bardzo zestresowana królowa może nawet zjeść jaja.
- Jedzenie. Choć zakładanie jest klaustralne, w Antomas zalecamy co jakiś czas podać kropelkę płynu z cukrem na czymś, co nie zmoczy waty, np. na kawałku folii aluminiowej, i zabrać ją następnego dnia. Nigdy na wacie w probówce: pleśnieje i psuje zbiornik wody. Gdy tylko pojawią się robotnice, dodawaj kawałek owada raz lub dwa razy w tygodniu, usuwając resztki.
- Cierpliwość. W tym rodzaju od jaja do robotnicy mija około 6-10 tygodni, zależnie od temperatury, a pierwsze robotnice, nanitki, są małe. Dla tego gatunku nie ma opublikowanych danych.
Kiedy przenieść ją do gniazda? W Antomas przenosimy ją przy około 3-6 robotnicach, zawsze do gniazda dopasowanego do jej wielkości, np. QBIK ONE ze średnimi korytarzami i podłączoną probówką z wodą. Wcześniej – jeśli probówka się zabrudzi albo zabraknie w niej wody. Jeśli kupisz królową z 3-7 robotnicami, możesz to zrobić po kilku dniach odpoczynku.
Przyjazd i przeprowadzka metodą przesypania
Po odebraniu przesyłki zostaw królową lub kolonię na parę dni w spokojnym i ciemnym miejscu, w 25-27 °C, i sprawdź, czy w probówce została woda. Gdy przyjdzie czas przenieść ją do formikarium, w Antomas zawsze robimy to metodą przesypania:
- Wszystko gotowe wcześniej: złożone formikarium, z nałożoną barierą z oleju i podłączoną probówką z wodą.
- Nad tacą, na wypadek gdyby któraś robotnica wspięła się po probówce albo po narzędziach.
- Przesypanie: otwórz probówkę na arenie, obok wejścia do gniazda, i opróżnij ją kilkoma delikatnymi stuknięciami. Maruderkom pomóż pędzelkiem.
- Ciemność w gnieździe: przykryj je czymś nieprzezroczystym, a robotnice szybko przeniosą do środka czerw i królową.
Jeśli kiedyś trzeba będzie zmienić jej formikarium, np. przy przejściu na QBIK DUO, użyj tej samej metody.
Karmienie
Płyny z cukrem, zawsze dostępne. W naturze żyje w dużej mierze ze spadzi pluskwiaków i soków roślin, więc cukry są jej paliwem. Urozmaicaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny nektar lub płyn z cukrem (wodę z cukrem albo rozcieńczony miód) 1-2 razy w tygodniu. Możesz też dodać do nektaru trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn: użyj klasycznego albo domowego poidełka, w którym kropla jest „rozlana” i łatwo dostępna, i wymieniaj ją, zanim zacznie fermentować. Kawałek dojrzałego owocu od czasu do czasu też im smakuje; usuń go, zanim zgnije.
Białko: im więcej, tym lepiej. To motor wzrostu i filozofia Antomas: jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia rozumie, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie możesz często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: niezjedzony pokarm gnije i przynosi pleśń i roztocza.
- Zmieniaj owada co tydzień, żeby nie jadły ciągle tego samego.
- Dla młodej kolonii – małe ofiary, martwe lub pokrojone: muchy, Drosophila i Thermobia domestica, w sam raz dla nanitek.
- Gdy kolonia urośnie, podawaj na zmianę świerszcze, karaczany runner, karaczany dubia i od czasu do czasu pokrojonego mącznika. Małej kolonii rozetnij większe ofiary i zostaw je przy wejściu.
- Usuwaj resztki w ciągu 24 godzin.
- Sprawdzone owady, z hodowli i bez insektycydów.
Woda: oprócz cukru zawsze probówka z wodą i watą na arenie. Choć gniazdo jest suche, wody do picia nie może im zabraknąć.
Wzrost i majory
Pierwszy rok jest spokojny: mało robotnic, i to małych. Przy stałym cieple i dużej ilości białka kolonia nabiera tempa od drugiego roku, a majory pojawiają się zwykle, gdy liczy kilkadziesiąt robotnic: to moment na QBIK DUO z dużymi korytarzami.
Zimowanie (diapauza): łagodny odpoczynek, nie zima
C. flavomarginatus to mrówka tropikalna, sawannowa: w jej zasięgu nie ma przymrozków ani zimy takiej jak europejska, tylko nieco chłodniejsza pora sucha. Dlatego nie potrzebuje zimnego zimowania, a schładzanie jej jak mrówki iberyjskiej byłoby błędem. W Antomas zalecamy:
- Prosta opcja: utrzymywać ją aktywną przez cały rok w 24-28 °C.
- Opcjonalny łagodny odpoczynek: podczas naszej zimy 6-8 tygodni w 18-22 °C, np. od połowy grudnia do lutego, na wzór jej pory suchej. Wiele tropikalnych kolonii to docenia i wraca do składania jaj z większą siłą.
- Stopniowo: obniżaj temperaturę przez tydzień lub dwa i tak samo podnoś ją na koniec.
- Nigdy poniżej 18 °C.
- Podczas odpoczynku: zawsze woda, trochę płynu z cukrem i mniej białka; jeśli widzisz larwy, nadal podawaj owady.
- Po zakończeniu wróć do obfitego białka, gdy tylko zobaczysz aktywność.
I przewaga nad innymi afrykańskimi gatunkami z katalogu, takimi jak C. fulvopilosus: jej zasięg leży głównie na półkuli północnej lub przy równiku, więc nie ma odwróconych pór roku do przestawiania. Jeśli królowa w jakimś momencie roku zwolni ze składaniem jaj, nie martw się: wystarczy utrzymać ciepło i karmienie. W razie wątpliwości napisz do nas.
Zachowanie w niewoli
Hodowczynie na Twoich oczach. Minory znajdują poidełko i wracają z nabrzmiałym gastrem, a w gnieździe rozdzielają pokarm z ust do ust – to trofalaksja – aż do królowej i larw.
Każda wielkość ma swoje zadanie. Minory żerują i opiekują się czerwiem; majory, gdy się pojawią, spędzają więcej czasu w gnieździe i wychodzą, gdy jest duża ofiara do poćwiartowania albo coś je zaniepokoi.
Spokojne, ale bronią gniazda. Na co dzień nie szukają zaczepki, ale jeśli gniazdo zostanie uderzone lub otwarte, wychodzą go bronić: gryzą i mogą pryskać kwasem mrówkowym.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich, a nie trzymać je w ukryciu. Wystarczy zostawić ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę, i obserwować je delikatnie, ingerując i stresując je jak najmniej. Przyzwyczajają się do Twojej obecności.
Sygnały alarmowe:
- Czerw, który przestaje się rozwijać albo znika: prawie zawsze brakuje białka lub ciepła.
- Kolonia stłoczona przy probówce z wodą: brakuje wilgoci albo skończyła się woda.
- Kondensacja lub pleśń: jest za wilgotno albo zostały zapomniane resztki.
- Dużo nieruchomych robotnic na arenie, bez miejsca w środku: czas powiększyć gniazdo.
Ucieczki i bariery
Jak prawie wszystkie Camponotus, wspina się po szkle i plastiku, także nanitki. Przy tych środkach nie sprawia problemów:
- Bariera z oleju parafinowego w górnej części ścian areny, cienkim i ciągłym pasem. Odnawiaj ją, gdy zbierze się na niej kurz albo resztki.
- Dobrze dopasowana pokrywa jako druga linia obrony, z drobną siatką na otworach wentylacyjnych.
- Bez szczelin: po każdej rozbudowie sprawdzaj połączenia, zatyczki i rurki.
- Nic, co może służyć za most: żadnych gałązek ani kamieni opartych w pobliżu bariery.
Obsługa i bezpieczeństwo
Nie żądli: nie ma żądła. Gdy czuje się zaatakowana, gryzie (majory mocniej) i może pryskać kwasem mrówkowym, który piecze na wrażliwej skórze albo w małej rance. Nie ma się czym martwić, jeśli pracujesz spokojnie. Obsługuj ją narzędziami entomologicznymi, jak miękki pędzelek albo miękka pęseta, nigdy rękami, i nie stresuj jej w małych, zamkniętych pojemnikach, w których kwas się gromadzi i szkodzi samym mrówkom. Nie łącz królowych ani różnych kolonii i nie trzymaj jej z innymi gatunkami. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać.
Czego nie robić
- Robić jej zimne zimowanie jak mrówkom europejskim: nigdy poniżej 18 °C.
- Moczyć całego gniazda albo dalej je nawilżać, gdy kolonia sama reguluje już wilgotność.
- Dopuszczać do braku wody w probówce założycielskiej albo na arenie.
- Podawać płynów z cukrem na wacie albo pozwalać, by poidełko wyschło.
- Dawać ciągle tego samego owada albo zostawiać resztki dłużej niż 24 godziny.
- Ogrzewać całe formikarium od spodu: ciepło z boku i z termostatem.
- Przenosić małą kolonię do ogromnego gniazda albo trzymać średnie korytarze, gdy są już majory.
- Zaniedbywać barierę lub pokrywę: wspina się po szkle.
- Łączyć królowe albo różne kolonie.
- Brać ją do rąk.
Źródła naukowe
Ten poradnik opiera się na literaturze naukowej o Camponotus flavomarginatus, jej kompleksie gatunków i rodzaju Camponotus, na danych klimatycznych z jej zasięgu oraz na doświadczeniu Antomas i innych hodowców. Opis oryginalny to praca Mayra (1862), Myrmecologische Studien, Verhandlungen der k.k. zoologisch-botanischen Gesellschaft in Wien 12: 649–776. Najważniejsze źródła:
- Sharaf, M. R., Wetterer, J. K., Mohamed, A. A. & Aldawood, A. S. (2022). Faunal composition, diversity, and distribution of ants (Hymenoptera: Formicidae) of Dhofar Governorate, Oman, with updated list of the Omani species and remarks on zoogeography. European Journal of Taxonomy 838: 1–106. doi:10.5852/ejt.2022.838.1925
- Jimoh, B. O., Gómez, K., Kemabonta, K. A., Wakanjuola, W. A., Phiri, E. E. & Mothapo, P. N. (2024). A checklist of Nigerian ants (Hymenoptera, Formicidae): a review, new records and exotic species. Biodiversity Data Journal 12: e99555. doi:10.3897/BDJ.12.e99555
- Aléné, D. C., Moukem, Y. M., Tadu, Z. & Djiéto-Lordon, C. (2019). Ant-hemipteran associations in a market-gardening based agro-system in a Yaoundé suburb, Centre Region (Cameroon). International Journal of Biological and Chemical Sciences 13(3): 1775 i nast. doi:10.4314/ijbcs.v13i3.45
- Aléné, D. C., Moukem, Y. M., Tadu, Z. & Djiéto-Lordon, C. (2019). Diversity of hemipterans and ants in a market-gardening based agro-system in a suburb of Yaoundé, Centre Region (Cameroon). International Journal of Biological and Chemical Sciences 13(3): 1669 i nast. doi:10.4314/ijbcs.v13i3.37
- Yebga, L. B. C., Mony, R. & Dibong, S. D. (2023). Ecology of myrmecofauna (genus Crematogaster) associated to Helixanthera mannii (Oliv.) Danser (Loranthaceae) to cocoa trees in Oboa: Center Region of Cameroon, Africa. Journal of Agricultural Science 15(6): 113. doi:10.5539/jas.v15n6p113
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Blaimer, B. B., Brady, S. G., Schultz, T. R., Lloyd, M. W., Fisher, B. L. & Ward, P. S. (2015). Phylogenomic methods outperform traditional multi-locus approaches in resolving deep evolutionary history: a case study of formicine ants. BMC Evolutionary Biology 15: 271. doi:10.1186/s12862-015-0552-5
- Rakotonirina, J. C. & Fisher, B. L. (2022). Revision of the Malagasy Camponotus subgenus Myrmosaga (Hymenoptera, Formicidae) using qualitative and quantitative morphology. ZooKeys 1098: 1–180. doi:10.3897/zookeys.1098.73223
- Tragust, S., Herrmann, C., Häfner, J., Braasch, R., Tilgen, C., Hoock, M., Milidakis, M. A., Gross, R. & Feldhaar, H. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Sauer, C., Stackebrandt, E., Gadau, J., Hölldobler, B. & Gross, R. (2000). Systematic relationships and cospeciation of bacterial endosymbionts and their carpenter ant host species: proposal of the new taxon Candidatus Blochmannia gen. nov. International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology 50: 1877–1886. doi:10.1099/00207713-50-5-1877
- Feldhaar, H., Straka, J., Krischke, M., Berthold, K., Stoll, S., Mueller, M. J. & Gross, R. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- Rafiqi, A. M., Rajakumar, A. & Abouheif, E. (2020). Origin and elaboration of a major evolutionary transition in individuality. Nature 585: 239–244. doi:10.1038/s41586-020-2653-6
- Poziom trudności
- Podstawowy

