Messor barbarus – MegaImperium
OOGSTIMPERIUM — Messor barbarusLeeftijd: 2 jaarStichting: 2024Populatie: +3.000 werkstersSinds 2024 hebben duizenden werksters onvermoeibaar gewerkt aan de opbouw van dit Oogstimperium. Meer dan 3.000 werksters en grote majors vormen een massale, georganiseerde samenleving die zaden verplaatst, haar voorraden verdedigt en een activiteit aan de dag legt die je je bij een jonge kolonie nauwelijks kunt voorstellen.
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
Dit is een al gevestigde kolonie uit eigen kweek: gesticht in 2024, met haar koningin, honderden werksters en majors die al volgroeid zijn. De trage jaren van de koloniestichting liggen achter haar; wat je in huis krijgt, is een samenleving die op volle toeren draait.
De oogstmier van het westelijke Middellandse Zeegebied in imperiumformaat: foerageercolonnes, volle graanschuren en majors met een enorme kop die het graan kraken. Vanaf de eerste dag een QBIK DUO met grote gangen, nest op 22-28 °C met een vochtige zone voor het broed en een droge graanschuur, altijd water in een buis, gevarieerde zaden en veel eiwit. Diapauze van ongeveer 5 maanden, van november tot maart, onder ongeveer 20 °C. Knaagt gips en ytong aan: alleen professionele nesten van harde materialen.
Er is een groot verschil tussen een paar werksters van Messor barbarus (Linnaeus, 1767) hebben en een imperium van de soort. Bij een jonge kolonie observeer je een koningin en haar kleine gezin; bij een volwassen kolonie observeer je een samenleving: paden heen en terug tussen het nest en de zaden, werksters van alle formaten die het werk verdelen, majors die het graan in de graanschuur vermalen en een collectieve reactie, snel en fel, wanneer iets haar territorium bedreigt. Daarom noemen we dit product een MegaImperium.
M. barbarus is de bekendste zaadetende mier van het westelijke Middellandse Zeegebied. Ze leeft op het Iberisch Schiereiland, in het zuiden van Frankrijk en in Noord-Afrika, op graslanden, braakland, akkerranden en graanvelden, en is binnen haar geslacht ook de soort waarnaar het meeste onderzoek is gedaan naar het foerageren in groep. Wil je haar algemene biologie grondig leren kennen (de graanschuren, het zonnekompas, de koloniestichting door één koningin), dan vind je die in de verzorgingsgids van Messor barbarus. Hier richten we ons op wat de wetenschap heeft ontdekt over hoe een grote kolonie functioneert en op wat het betekent om haar thuis te kweken.
Dit MegaImperium is in 2024 in onze kwekerij ontstaan en is seizoen na seizoen gegroeid, diapauzes inbegrepen, tot een kolonie met honderden werksters en majors. Het is de meest directe manier om de volledige ervaring van een Messor te hebben: zonder jaren te wachten op de eerste colonnes of de eerste echte graanschuur.
Zo gaat het eraan toe in een groot Messor-imperium: broed, graanschuren en oorlogen, in een video van Anthouse.
Biologie
Als de kolonie groeit, verandert de manier van werken
In 1989 vergeleek een team van de Vrije Universiteit Brussel onder leiding van Ralph Beckers zo'n honderd mierensoorten en vond een heel duidelijk verband: hoe groter de kolonie, hoe collectiever haar manier van voedsel zoeken. Soorten met kleine kolonies foerageren vooral solitair, elke werkster op zich; soorten van gemiddelde omvang combineren losse verkensters met het rekruteren van nestgenoten; en soorten met grote kolonies zijn afhankelijk van permanente netwerken van chemische sporen die honderden of duizenden werksters tegelijk coördineren. M. barbarus staat in die vergelijking en hoort bij die laatste groep: het is een mier van hoofdroutes, de permanente «wegen» die vanuit het nest vertrekken.
In de natuur hebben haar kolonies één koningin en enkele duizenden werksters, volgens de onderzoekers die Iberische kolonies uitgroeven om hun genetica te bestuderen. Die omvang is geen detail: het is wat massaal foerageren mogelijk maakt. Een jonge kolonie met een paar tientallen werksters kan geen colonne in stand houden; een imperium wel. Thuis merk je het meteen: in plaats van losse werksters die willekeurig rondzoeken, zie je routes die zich vastleggen en dag na dag blijven bestaan tussen de ingang van het nest en de plek waar je de zaden neerlegt.
De majors komen bijna niet buiten, en de natuurkunde verklaart waarom
Kijk in het veld naar een colonne M. barbarus en je ziet iets merkwaardigs: bijna alle werksters die heen en weer lopen, zijn klein of middelgroot. De grote zie je nauwelijks. In 2016 onderzochten Abel Bernadou en collega's van de Universiteit van Toulouse in het veld hoe werksters van verschillende grootte hun last vervoeren, en ze vonden de verklaring. Elke mier kiest ervoor het zaad omhoog te dragen of het te slepen, afhankelijk van het gewicht en de lengte ervan, en de grote kunnen grotere voorwerpen dragen voordat ze die moeten slepen.
In absolute getallen vervoeren de majors sneller. Maar deel je wat ze verplaatsen door wat ze zelf wegen, dan zijn de kleine veel rendabeler: per milligram mier vervoert een kleine werkster meer. Voor de kolonie loont het meer om te investeren in veel kleine werksters voor het transport en de grote voor andere taken te bewaren. Daarom zitten er zo weinig majors in de colonnes en daarom zie je ze in je formicarium vooral binnen in het nest, in de graanschuur of bij het broed.
Een ander onderzoek, van Amaranta Heredia en Claire Detrain (2000), voegt er een stukje aan toe: de middelgrote werksters doen het grootste deel van het foerageren, en de afscheiding van hun klier van Dufour lokt de sterkste reactie uit om het spoor te volgen. De middelgrote werksters zijn in de praktijk degenen die de weg uitzetten.
Zware koppen: hoe een major loopt met een zaadje
De majors van M. barbarus hebben een buitenproportionele kop: veel groter, in verhouding tot hun lichaam, dan die van de kleine werksters. Die kop zit vol spieren die de kaken bewegen, maar heeft een prijs. Hugo Merienne en zijn team, ook in Toulouse, filmden werksters van alle formaten in slow motion, met en zonder last, en publiceerden hun resultaten in 2020 en 2021.
- Het zwaartepunt naar voren. Door het gewicht van de kop ligt het massamiddelpunt bij de grote werksters naar voren verschoven, en nog meer wanneer ze een zaadje tussen hun kaken dragen.
- Minder stabiel, maar ze compenseren. Zonder last zijn de grote minder stabiel dan de kleine, maar ze passen de volgorde waarin ze hun poten bewegen aan om dat deels te corrigeren.
- Vastgeklampt aan de grond. Met last lopen ze allemaal, groot en klein, te langzaam om hun evenwicht met hun vaart te bewaren, dus houden ze zich met hun achterpoten aan de grond vast tijdens een deel van elke stap.
- De kleine, efficiënter. Bij het meten van de mechanische energie van het lopen bleken kleine werksters met kleine lasten het minst energie te verbruiken per afstandseenheid en per gewicht. De conclusie van de auteurs sluit aan bij die van Bernadou: het verschil wordt vooral verklaard door een eenvoudig schaaleffect.
Zie je een major met een enorm zaad terugkeren naar het nest, let dan op haar achterpoten: die staan stevig op de grond, als een havenarbeider die vooruitkomt met een te zware last.
Estafettes op het pad
Een grote kolonie heeft nog een voordeel: ze kan het transport in een keten organiseren. In 1999 beschreven José Luis Reyes-López en Juan Fernández-Haeger, van de Universiteit van Córdoba, bij M. barbarus een coöperatief estafettetransport: een werkster pakt een zaad op, legt een stuk af en geeft het door aan een andere, die de tocht voortzet. Het merkwaardige is dat bijna alle werksters die zaden alleen hadden kunnen dragen; de estafettes verschenen wanneer er bij de voedselbron veel lasten en veel activiteit waren, en ze verkortten de totale transporttijd naar het nest aanzienlijk.
Twee jaar later stelden dezelfde auteurs vast dat deze uitwisselingen langs het pad invloed hebben op iets wat vast werd geacht: de verhouding tussen de grootte van de werkster en de grootte van haar last. Dicht bij het nest is die overeenkomst minder strikt dan bij de bron, omdat het zaad dan al door meerdere kaken is gegaan. Met een imperium en een ruim foerageergebied is het een gedrag dat je thuis te zien kunt krijgen.
Beslissingen zonder baas: hoe de kolonie kiest waar ze zich vestigt
Wie beslist in welke kamer de kolonie zich na een verhuizing vestigt? Niemand in het bijzonder. Raphaël Jeanson en collega's van het CNRS in Toulouse en de Vrije Universiteit Brussel onderzochten dat in 2004 met werksters van M. barbarus: ze lieten ze kiezen tussen twee schuilplaatsen en observeerden hoe ze zich groepeerden.
De werksters vergelijken de twee plekken niet en «stemmen» ook niet. De keuze komt voort uit twee mechanismen die elkaar versterken: rekrutering met chemische sporen, die meer mieren aantrekt naar de plek die al succes heeft, en een heel eenvoudige individuele aanpassing, waarbij elke werkster langer op een plek blijft naarmate er meer nestgenoten zijn. Een klein aanvankelijk voordeel wordt zo meteen een beslissing van de hele kolonie. Dat zie je na het overkieperen in een nieuw formicarium: eerst verspreide werksters; dan een verzamelpunt dat snel groeit; en binnen een paar uur de hele kolonie met de koningin en het broed in de kamers die ze hebben gekozen.
Meer werksters, meer tunnels
Messor-soorten zijn grote gravers, en hun geslacht is in het laboratorium gebruikt om te begrijpen hoe mieren hun nesten bouwen. Camille Buhl en collega's lieten in 2004 groepen van 50 tot 200 werksters van Messor sancta, een verwant uit het oostelijke Middellandse Zeegebied, drie dagen lang graven in een dunne laag zand. Het uitgegraven volume nam niet lineair toe, en de structuur van het tunnelnetwerk hing af van het aantal werksters. In later werk van dezelfde groep produceerden grotere groepen sterker vertakte netwerken met meer verbindingen tussen de gangen.
Er bestaat geen vergelijkbaar onderzoek met M. barbarus, maar de boodschap geldt voor het geslacht: een grote kolonie neemt niet alleen meer ruimte in, ze organiseert die ook anders. In een formicarium van hard materiaal, waar ze niet kan graven, vertaalt die energie zich in iets anders: elke kamer grondig ordenen, de graanschuur verplaatsen en elke naad uitproberen die ze zou kunnen wegknagen.
Begraafplaatsen met een patroon
Elke grote kolonie produceert afval: kafjes, prooiresten en dode werksters. Messor-soorten brengen die het nest uit en stapelen ze op. In 2002 onderzochten Guy Theraulaz en een groot internationaal team bij M. sancta hoe die «begraafplaatsen» ontstaan en publiceerden in PNAS iets verrassends: de hopen ontstaan niet willekeurig. Elke werkster volgt eenvoudige regels (de kans dat ze een lijk oppakt of neerlegt, hangt af van hoeveel er in de buurt liggen) en daaruit ontstaat een geordend patroon: eerst veel kleine hoopjes en daarna een paar grote hopen op afstand van elkaar. Het is hetzelfde soort mechanisme van lokale activering en remming op afstand dat Alan Turing in 1952 voorstelde om de vlekken van dieren te verklaren, en het was een van de eerste bewijzen dat het in een echte dierlijke samenleving werkt.
In je formicarium zie je de huiselijke versie: de vuilnisbelt, altijd in het foerageergebied, vaak in een bepaalde hoek en ver van de ingang van het nest. Dat ze hem daar hebben, is een goed teken; dat jij hem regelmatig weghaalt, een goede gewoonte.
Een gesloten kolonie, en de koningin heeft de sleutel
In de natuur zijn de kolonies van M. barbarus monogyn: één enkele koningin. Eric Provost en Philippe Cerdan stelden in 1990 vast dat het in het laboratorium mogelijk is kolonies met meerdere koninginnen te vormen, en gebruikten dat model om te onderzoeken hoe een kolonie haar eigen werksters herkent. Bij het introduceren van vreemde werksters bleken kolonies met meerdere koninginnen minder gesloten, dat wil zeggen toleranter, dan die met één koningin. De auteurs concludeerden dat de koningin een hoofdrol zou kunnen spelen bij het herkennen van wie bij het nest hoort en wie niet.
De praktische les is eenvoudig: een monogyn imperium als dit is een gesloten samenleving, met een eigen geur, die elke mier van buiten als indringer behandelt, ook al is het van dezelfde soort. Probeer haar niet samen te voegen met een andere kolonie en voeg geen werksters van een andere herkomst toe.
Honderden hybride werksters en een koningin van zuivere afstamming
Elke werkster van je imperium is genetisch gezien een kleine zeldzaamheid. In 2016 toonden Victoria Norman en collega's aan dat er op het Iberisch Schiereiland twee verborgen lijnen van M. barbarus naast elkaar bestaan, die al meer dan een miljoen jaar gescheiden zijn, en dat de werksters altijd hybriden van beide zijn, terwijl de koninginnen voortkomen uit kruisingen binnen één lijn. Een jaar later bevestigden Jonathan Romiguier en zijn team dit systeem, sociale hybridogenese genoemd, in populaties uit het hele verspreidingsgebied van de soort en bij andere Messor-soorten.
Om haar werksterdochters groot te brengen, gebruikt de koningin van dit MegaImperium het sperma van de mannetjes van de andere lijn, dat sinds de dag van haar bruidsvlucht in haar spermatheca is opgeslagen. Elk van de honderden werksters die je ziet, is uit die voorraad voortgekomen. En als de kolonie op een herfst prinsessen opkweekt, zijn die van zuivere afstamming: de kaste wordt bij deze soort voor een groot deel bepaald door wie de vader is. We leggen het uitgebreider uit in de verzorgingsgids van de soort.
Herfstprinsessen: wat een volwassen kolonie meebrengt
Een jonge kolonie kweekt alleen werksters. Een volwassen kolonie investeert daarentegen elk jaar een deel van haar middelen in geslachtsdieren: gevleugelde prinsessen en mannetjes, die in de natuur in de herfst, na de eerste flinke regenbuien, uitvliegen voor de bruidsvlucht. Het is het teken dat een kolonie volwassen is geworden, en een goed gevoed imperium kan dat teken geven.
In een formicarium is geen vlucht mogelijk. De mannetjes sterven na een paar weken, en de prinsessen werpen meestal hun vleugels af en blijven in het nest. Dat noemen Messor-kwekers gevechtskoninginnen: onbevruchte prinsessen die als werksters werken en die, in de ervaring van Antomas, een buitensporige agressiviteit tonen wanneer de kolonie haar territorium verdedigt. De werksters zelf behandelen ze niet goed en ruimen ze uiteindelijk op als ze geen nut hebben. Ze kunnen de koningin niet vervangen: onbevrucht zouden ze alleen mannetjeseieren kunnen leggen. De wetenschap heeft dit fenomeen bij Messor niet onderzocht, al is er iets vergelijkbaars beschreven bij de bladsnijdersmieren van het geslacht Acromyrmex.
Ontvleugelde Messor-prinsessen in de frontlinie, in een video van Anthouse.
Massale verdediging
M. barbarus leeft van zaden, maar is niet vreedzaam. In het veld kruisen de paden van naburige kolonies elkaar niet, en elke kolonie verdedigt de hare: Francisco Acosta en collega's van de Universidad Complutense lieten in 1995 zien dat de ligging van de hoofdroutes een antwoord is op de concurrentie binnen de kolonie en met naburige kolonies, en dat het terrein in territoria verdeeld raakt.
Met honderden werksters wordt die verdediging een spektakel. In de ervaring van Antomas is de reactie onmiddellijk wanneer een groot insect het foerageergebied van een imperium binnenkomt: de werksters omsingelen het, houden het vast bij poten en antennes, en de majors maken het onschadelijk. Wat begint als verdediging van het territorium, eindigt als eiwit voor het broed. In een kleine kolonie gebeurt dat niet; in een imperium wel.
Een Messor-imperium stort zich op een indringer, in een video van Anthouse.
Een imperium voor vele jaren
Mierenkoninginnen behoren tot de langstlevende insecten. Laurent Keller en Michel Genoud brachten in 1997 in Nature de bekende gegevens over levensduur bijeen en lieten zien dat koninginnen gemiddeld veel langer leven dan solitaire insecten, met records van tientallen jaren. Bij M. barbarus heeft niemand de levensduur van de koningin gemeten, en de exacte cijfers die op internet rondgaan, hebben geen onderbouwing. Wat we wel kunnen vertellen, is onze ervaring: bij Antomas houden we een kolonie van deze soort die al meer dan tien jaar oud is, en ze is nog altijd actief.
De koningin van dit MegaImperium stichtte haar kolonie in 2024. Met goede zorg heeft ze nog vele jaren eileg voor de boeg: je koopt geen kolonie voor één seizoen, maar een metgezel voor de lange termijn.
Grootte en morfologie
In een imperium zie je in één oogopslag wat je bij een jonge kolonie nauwelijks vermoedt: het volledige polymorfisme van de soort. Er zijn geen gescheiden werksterkasten, maar een doorlopende reeks van de kleinste tot de majors, en elk formaat neigt naar een andere taak.
- Minors. Klein, zwart en glanzend, egaal van kleur. Ze vormen de meerderheid in het nest en in de colonne, en zijn in verhouding tot hun gewicht het productiefst bij het transport.
- Middelgrote werksters. Van gemiddeld formaat; ze doen het grootste deel van het foerageren en het markeren van sporen.
- Majors. De grootste, met een naar verhouding enorme kop, vol spieren, en brede kaken. Veel van hen zijn tweekleurig, met een roodachtige kop; hoe fel het rood is, verschilt sterk van werkster tot werkster.
- Koningin. Groot en fors, zwart en glanzend, bijna altijd met een rode kop en, zelden, ook met een roodachtige gaster. Ze valt op door haar volle borststuk en de littekens van de vleugels.
- Zonder mierenzuur en zonder «mandje». Het is een Myrmicinae: ze spuit geen zuur zoals de Camponotus-soorten. En anders dan andere Messor-soorten heeft ze geen psammofoor, de rij lange haren onder de kop die andere soorten gebruiken om zand te dragen.
- Naakte poppen. Zoals bij alle Myrmicinae verpoppen de larven zonder cocon. In een imperium in het seizoen zie je bergen witte poppen die vlak voor het uitkomen geleidelijk donkerder worden.
Afmetingen bij benadering
- Werksters: 3-13 mm, van de kleinste minors tot de grootste majors.
- Koningin: zo'n 13-15 mm.
- Mannetje: geen betrouwbare wetenschappelijke afmetingen, dus we noemen geen cijfer.
De afmetingen komen uit de revisie van de Messor-soorten van Marokko door Cagniant en Espadaler (1997); er is geen moderne morfometrie van de Iberische populaties. In een imperium is het volledige spectrum aan formaten vanaf de eerste dag aanwezig.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 1/5 – Beginner
M. barbarus is een van de dankbaarste soorten om mee te beginnen, en in imperiumformaat nog meer: de koloniestichting, de fase waarin de meeste koninginnen mislukken, is al voorbij, en de kolonie heeft werksters genoeg om een kleine fout op te vangen. Ze steekt in de praktijk niet, spuit geen zuur, is geen ontsnappingskunstenaar en houdt haar eigen zadenvoorraad bij. Haar eisen passen in een kort lijstje: een formicarium van hard materiaal en van de juiste grootte, een vochtige zone en een droge graanschuur, altijd water, veel voer met dagelijkse schoonmaak en elke winter een diapauze.
Wat het betekent om een al grote kolonie te hebben
- Ruimte vanaf de eerste dag. Met honderden werksters, broed en zaden past de kolonie niet in een startnest. Ze heeft vanaf aankomst een formicarium nodig dat bij haar omvang past; stop je haar in iets kleins, dan hoopt ze zich op in het foerageergebied en zoekt ze uitwegen.
- Een flink verbruik. Een imperium eet veel: in het seizoen dagelijks zaden en bijna dagelijks eiwit wanneer er larven zijn. In ruil daarvoor produceert ze veel resten (kafjes, lijkjes, overschotten), die je vaak moet weghalen.
- Majors die alles aanknagen. De majors van een volwassen kolonie kraken moeiteloos harde zaden, en ook zachte materialen. Bij een jonge kolonie kan een gipsnest het een tijd uithouden; bij een imperium niet.
- Meer activiteit, meer te zien. Colonnes, estafettes, graanschuur, vuilnisbelt, massale verdediging: alles wat de biologie vertelt, zie je zonder jaren te wachten.
- Meer toezicht. Met zoveel mieren merk je elke fout (water dat opraakt, een rottend restje, een aangeknaagde naad) eerder en treft die meer individuen. Bekijk ze dagelijks: dat hoort bij de charme en is de beste preventie.
- Geslachtsdieren in de herfst. Een volwassen kolonie kan prinsessen en mannetjes opkweken. Dat is normaal en je hoeft niets bijzonders te doen, behalve ze te blijven observeren.
Aanbevolen formicarium
Voor dit MegaImperium raden we een QBIK DUO uit de Alpha-reeks van Anthouse aan, met grote gangen: modulair, van materialen die ze niet kunnen aanknagen en eerder droog, met het vocht afkomstig uit de waterreservoirs. Het is het formaat dat een zaadeter uit een droge omgeving met grote majors nodig heeft, en het laat de graanschuur en het broed goed zien.
Wanneer de kolonie de kamers vult, breid je uit met modules uit dezelfde reeks, altijd met grote gangen, en voor imperia die blijven groeien bestaan de formaten QuaDra, HeXa en NoNa. Breid uit wanneer je veel stilzittende werksters in het foerageergebied ziet die binnen geen plek hebben, niet eerder: lege kamers worden uiteindelijk een vuilnisbelt.
Geen gips en geen ytong. Bij Antomas hebben we het vaak gezien: de majors van M. barbarus slopen gips- en ytongnesten, en kwekers vertellen hetzelfde over pleister, zandsteen, hout en zachte kunststoffen. Bij een imperium wordt het probleem veel groter. Kies altijd professionele nesten die zich op de markt hebben bewezen.
Zorg voor een droog ruim foerageergebied, met een beetje zand of aarde, waar ze hun routes kunnen uitzetten en hun vuilnisbelt kunnen aanleggen; de waterbuis met watten en, als je nectar geeft, een drinkbakje, altijd uit de buurt van de barrière.
Temperatuur en vochtigheid
- Nest, van voorjaar tot herfst: 22-28 °C, niet boven 30 °C. In de natuur komen de meeste werksters naar buiten bij een bodemtemperatuur van 25-30 °C, terwijl het broed dieper leeft, in een stabielere omgeving. Gebruik je warmte, laat die dan mild zijn en aan één kant, nooit onder het hele nest.
- Vochtigheid: een vochtige zone, zonder dat ze nat staat, voor eieren en larven, en een droge graanschuur voor de zaden. Zaden in een vochtige zone ontkiemen of schimmelen.
- Water: altijd beschikbaar, in een reageerbuis met water en watten in het foerageergebied; met een imperium en in de zomer liever twee buizen. In open water verdrinken ze.
- Licht: het nest donker en het foerageergebied in het normale licht van de kamer, zonder direct zonlicht.
Aankomst en verhuizing door overkieperen
Bij Antomas verhuizen we kolonies altijd door overkieperen. Met honderden werksters is het verstandig dat voor te bereiden:
- Een dag rust. Laat de kolonie na aankomst zoals ze komt, in het halfdonker en op kamertemperatuur, met water, en controleer die dag een paar keer of alles goed gaat.
- Alles vooraf klaar: de QBIK DUO opgezet, met de vochtige zone voorbereid, de waterbuis geplaatst en de barrière al aangebracht.
- Boven een ruim dienblad, met het formicarium erin, om de werksters op te vangen die erbuiten vallen.
- Kieper in het foerageergebied, naast de ingang van het nest, met zachte tikjes: werksters, koningin, broed en zaden. Komt ze in meerdere verpakkingen, doe ze dan een voor een.
- De achterblijvers help je met een zacht penseel, of laat de verpakking open in het foerageergebied staan tot ze eruit komen.
- Nest in het donker: binnen een paar uur zie je een verzamelpunt ontstaan en vestigt de hele kolonie, koningin inbegrepen, zich in de kamers die ze kiest.
Wordt het formicarium op een dag te klein en vervang je het liever dan het uit te breiden, dan gaat het net zo.
Voeding
Zaden, gevarieerd en overvloedig. Met majors kan de kolonie bijna alles aan: kanariezaad, gierst, haver, vogelzaadmengsels, graszaad, chia, quinoa, lijnzaad, sesam… Gebruik onbehandelde zaden, zonder zout en ongebrand, en leg ze in het foerageergebied zodat ze ze naar de droge graanschuur brengen. Een imperium slaat veel op: je kunt in één keer meer geven, maar controleer de graanschuur en haal weg wat ontkiemt of beschimmeld is.
Eiwit, veel. Dat is wat de kolonie laat groeien: de koningin heeft het nodig om eieren te leggen en de larven om zich te ontwikkelen. Bied het in het seizoen bijna dagelijks aan. Als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, is te veel beter dan te weinig: de kolonie begrijpt dat ze middelen te over heeft en kweekt meer en sneller. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet overvloedig. En wissel elke week van prooi, zodat ze niet altijd hetzelfde eten:
- Thermobia domestica: zacht en makkelijk te ontleden.
- Krekels (Acheta domesticus), die een imperium in korte tijd wegwerkt.
- Dubia-kakkerlak (Blaptica dubia) en runner-kakkerlak (Shelfordella lateralis), ideaal om de massale verdediging te zien.
- Meelworm (Tenebrio molitor), in stukjes.
- Kip of tonijn, liefst altijd gekookt, en pinkies (diepgevroren jonge muisjes voor reptielen), in stukjes.
Gebruik gekweekte insecten of vries wilde insecten eerst in. Is het dierlijke eiwit na 24-48 uur niet opgegeten, haal het dan weg.
Suikers, weinig. Voor een zaadeter als deze zijn ze niet erg aan te raden. Als incidentele aanvulling kun je een nectar aanbieden zoals de Blue Sugar-nectar van Anthouse, altijd in een drinkbakje waarin de druppel uitgespreid ligt en nooit op watten, die gaan schimmelen. Bij Antomas geven we het een of twee keer per maand. Vermijd dikke honing: daar blijven ze aan vastplakken.
Diapauze
In haar verspreidingsgebied houdt de kou van november tot maart de kolonie binnen in het nest, zonder broed, levend van de graanschuur. Bij Antomas raden we een diapauze van ongeveer 5 maanden aan, van november tot maart, min of meer afhankelijk van het klimaat in huis.
- Temperatuur: onder ongeveer 20 °C, met ruime marge: een koele kamer, een berging of een onverwarmde garage. Felle kou is niet nodig; hoe koeler, hoe duidelijker de rust.
- Ontvang je haar in de herfst of winter: laat haar na het overkieperen een paar dagen op kamertemperatuur om zich te vestigen en breng haar daarna geleidelijk naar de koele plek. Houd haar niet de hele winter warm.
- Tijdens de rust: altijd water, de vochtige zone onderhouden en zaden in de graanschuur; geen eiwit. Blijf vaak kijken om het water te controleren en te zien of er geen schimmel is.
- In maart: verhoog de temperatuur geleidelijk. In het voorjaar gaat de koningin weer leggen en start een imperium met veel kracht.
«Het imperium moet rusten», van Anthouse: de laatste grote maaltijd van een kolonie M. barbarus vóór de diapauze.
Gedrag en observatie
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren. Houd het nest donker en het foerageergebied licht, en bekijk ze vaak, voorzichtig en met zo weinig mogelijk ingrijpen. Ze wennen snel aan je aanwezigheid.
Wat je ziet. Vaste routes tussen het nest en het voer; middelgrote werksters die de weg markeren en minors die zaden dragen; majors in de graanschuur die het graan kraken; de vuilnisbelt in zijn hoek; en wanneer er een prooi binnenkomt, de hele kolonie in actie.
Signalen dat er iets mis is: de koningin of veel broed in het foerageergebied wijst meestal op een tekort aan water of een nest dat te klein is geworden; schimmel in de graanschuur, vocht waar het niet hoort; veel dode werksters ineens, een tekort aan water, te veel warmte of rottende resten.
Ontsnappingen en hantering
In de ervaring van Antomas zijn het geen ontsnappingskunstenaars: ze zoeken alleen een uitweg wanneer ze voer, water of ruimte tekortkomen, en ze zijn niet bijzonder handig met barrières. Een barrière van paraffineolie of vaseline, of van PTFE (Fluon), bovenaan het foerageergebied werkt heel goed. Wat ze wel doen, is knagen: controleer stoppen, verbindingen en zachte onderdelen.
Veilig voor mensen. In de praktijk steken ze niet en hebben ze geen mierenzuur; een major kan een knijpbeet geven die je voelt, maar die geen pijn doet. Werk met een penseel en een zachte pincet, boven een dienblad, en laat de kolonie nooit vrij: buiten haar verspreidingsgebied zou ze een uitheemse soort zijn.
Wat je niet moet doen
- Haar huisvesten in gips, ytong of andere zachte materialen: de majors slopen ze.
- Een imperium in een startnest stoppen, of het in één keer veel meer ruimte geven dan het inneemt.
- De zaden in de vochtige zone of bij de watten leggen.
- Eiwit langer dan 24-48 uur laten liggen, beschimmelde zaden laten liggen of de vuilnisbelt niet weghalen.
- Te weinig eiwit geven of altijd dezelfde prooi geven.
- Overdrijven met suikers, ze op watten aanbieden of dikke honing geven.
- Het water laten opraken, ook tijdens de diapauze.
- De diapauze overslaan of de temperatuur abrupt veranderen.
- Haar samenvoegen met een andere kolonie of vreemde werksters toevoegen.
- Dagenlang niet naar haar kijken: bij een grote kolonie is regelmatig controleren de beste preventie.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is gebaseerd op de wetenschappelijke literatuur over Messor barbarus en haar geslacht, en op de ervaring van Antomas en andere kwekers. De paragrafen over het graven van tunnels en over begraafplaatsen komen uit onderzoek met Messor sancta. De afmetingen komen van Cagniant en Espadaler (1997, Le genre Messor au Maroc). Belangrijkste referenties:
- Beckers, R., Goss, S., Deneubourg, J.-L. & Pasteels, J. M. (1989). Colony size, communication and ant foraging strategy. Psyche 96: 239–256. doi:10.1155/1989/94279
- Provost, E. & Cerdan, P. (1990). Experimental polygyny and colony closure in the ant Messor barbarus (L.). Behaviour 115: 114–126. doi:10.1163/156853990X00310
- Acosta, F. J., López, F. & Serrano, J. M. (1995). Dispersed versus central-place foraging: intra- and intercolonial competition in the strategy of trunk trail arrangement of a harvester ant. The American Naturalist 145: 389–411. doi:10.1086/285746
- Keller, L. & Genoud, M. (1997). Extraordinary lifespans in ants: a test of evolutionary theories of ageing. Nature 389: 958–960. doi:10.1038/40130
- Reyes, J. L. & Fernández Haeger, J. (1999). Sequential co-operative load transport in the seed-harvesting ant Messor barbarus. Insectes Sociaux 46: 119–125. doi:10.1007/s000400050121
- Heredia, A. & Detrain, C. (2000). Worker size polymorphism and ethological role of sting associated glands in the harvester ant Messor barbarus. Insectes Sociaux 47: 383–389. doi:10.1007/PL00001735
- Theraulaz, G., Bonabeau, E., Nicolis, S. C., Solé, R. V., Fourcassié, V., Blanco, S., Fournier, R., Joly, J.-L., Fernández, P., Grimal, A., Dalle, P. & Deneubourg, J.-L. (2002). Spatial patterns in ant colonies. Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA 99: 9645–9649. doi:10.1073/pnas.152302199
- Jeanson, R., Deneubourg, J.-L., Grimal, A. & Theraulaz, G. (2004). Modulation of individual behavior and collective decision-making during aggregation site selection by the ant Messor barbarus. Behavioral Ecology and Sociobiology 55: 388–394. doi:10.1007/s00265-003-0716-y
- Buhl, J., Gautrais, J., Deneubourg, J.-L. & Theraulaz, G. (2004). Nest excavation in ants: group size effects on the size and structure of tunneling networks. Naturwissenschaften 91: 602–606. doi:10.1007/s00114-004-0577-x
- Bernadou, A., Felden, A., Moreau, M., Moretto, P. & Fourcassié, V. (2016). Ergonomics of load transport in the seed harvesting ant Messor barbarus: morphology influences transportation method and efficiency. Journal of Experimental Biology 219: 2920–2927. doi:10.1242/jeb.141556
- Norman, V., Darras, H., Tranter, C., Aron, S. & Hughes, W. O. H. (2016). Cryptic lineages hybridize for worker production in the harvester ant Messor barbarus. Biology Letters 12: 20160542. doi:10.1098/rsbl.2016.0542
- Romiguier, J., Fournier, A., Yek, S. H. & Keller, L. (2017). Convergent evolution of social hybridogenesis in Messor harvester ants. Molecular Ecology 26: 1108–1117. doi:10.1111/mec.13899
- Merienne, H., Latil, G., Moretto, P. & Fourcassié, V. (2020). Walking kinematics in the polymorphic seed harvester ant Messor barbarus: influence of body size and load carriage. Journal of Experimental Biology 223: jeb205690. doi:10.1242/jeb.205690
- Merienne, H., Latil, G., Moretto, P. & Fourcassié, V. (2021). Dynamics of locomotion in the seed harvesting ant Messor barbarus: effect of individual body mass and transported load mass. PeerJ 9: e10664. doi:10.7717/peerj.10664
- Moeilijkheidsgraad
- Beginner
