Camponotus sayi – MegaImperium
Leeftijd: 4 jaarKoningin: 2022Populatie: +200 werkstersTekst:Sinds 2022 heeft generatie na generatie dit echte Tweekleurige Imperium gevormd. Meer dan 200 werksters, vergezeld van imposante majors, vormen vandaag een volwassen kolonie waarin de roodachtige tinten van het lichaam contrasteren met de donkere gasters die voortdurend in beweging zijn. Vier jaar groei hebben van één koningin een hechte, actieve samenleving gemaakt, klaar om haar gebied verder uit te breiden.
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Dit is een al gevestigde kolonie uit eigen kweek: een koningin uit 2022, zo'n 4 jaar geschiedenis en 200-300 werksters met broed, majors inbegrepen. De koloniestichting en de eerste jaren, de traagste, zijn al achter de rug.
Een Camponotus-soort uit het zuidwesten van Noord-Amerika, met een geelachtig rode kop en borststuk en een zwarte, glanzende gaster, die de wetenschap in 1893 beschreef en waarover nog altijd heel weinig bekend is. Monogyn, rustig en zonder angel. QBIK DUO vanaf de eerste dag, nest op 24-29 °C met één zijkant op 30 °C, een vochtige zone en de rest droog, altijd water in een buis, suiker in een drinkbakje en veel gevarieerd eiwit. Diapauze van 8-12 weken bij 10-15 °C. Ze klimt tegen glas op: ontsnappingsbarrière en deksel.
Camponotus sayi Emery, 1893 is een Camponotus-soort uit de droge gebieden van het zuidwesten van de Verenigde Staten en het noordwesten van Mexico. Haar werksters lijken in twee keer geschilderd: de kop, het borststuk en de poten in een warm geelachtig rood; de gaster zwart als lak, met een fijn geel randje aan elk segment. Daarom noemen we haar bij Antomas een tweekleurig MegaImperium. De majors hebben een grote kop, bijna even breed als lang en achteraan ingesneden, die meteen opvalt zodra ze in het foerageergebied verschijnen.
Het is ook een soort met een geheim. Sinds de Italiaan Carlo Emery haar beschreef aan de hand van een paar werksters die in Phoenix (Arizona) waren verzameld, is er nauwelijks over haar geschreven: niemand heeft gepubliceerd hoe ze een kolonie sticht, hoeveel werksters ze in de natuur bereikt of wanneer haar koninginnen uitvliegen. In deze verzorgingsgids scheiden we zorgvuldig wat er bekend is over C. sayi, wat er bekend is over haar geslacht en wat we zelf hebben geleerd door haar te kweken.
Dit MegaImperium is een kolonie die in 2022 is ontstaan en generatie na generatie in onze kwekerij is gegroeid tot meer dan 200 werksters, met al volgroeide majors. Het is de makkelijkste manier om een Noord-Amerikaanse Camponotus in volle volwassenheid te hebben: zonder jaren te wachten tot de eerste major uitkomt en met een activiteit die je vanaf de eerste dag merkt.
Biologie
Een mier uit 1893 die bijna niemand heeft onderzocht
Emery publiceerde C. sayi in 1893, in een werk over Noord-Amerikaanse mieren, met werksters die de entomoloog Theodore Pergande hem vanuit Phoenix had gestuurd. Zeventien jaar later beschreef William Morton Wheeler, de grote myrmecoloog van Harvard, haar opnieuw en gedetailleerd in zijn revisie van de Noord-Amerikaanse Camponotus-soorten en rekende hij haar tot «een paar grote en opvallende soorten» uit Arizona en Texas. In 1950 vatte William Creighton het in zijn standaardwerk over de mieren van Noord-Amerika openhartig samen: «we weten maar weinig over haar verspreiding».
Sindsdien is er weinig veranderd. Er bestaat geen enkel onderzoek dat aan haar biologie is gewijd: niet aan haar koloniestichting, niet aan haar nest en niet aan haar bruidsvluchten. Daarom levert elke kolonie die wordt gekweekt en aandachtig wordt geobserveerd iets op wat nog niet in de boeken staat. Met een MegaImperium van meer dan 200 werksters kun jij dat ook zien.
Een Camponotus-soort met een inkeping in de clypeus
Het geslacht Camponotus is enorm, met meer dan duizend soorten, en taxonomen verdelen het in ondergeslachten. C. sayi hoort bij Myrmentoma, volgens Creighton en de catalogus AntWeb. Het kenmerk van het ondergeslacht is klein, maar onder de loep duidelijk: de clypeus, de plaat boven de kaken, heeft midden in de rand een smalle inkeping. Bij C. sayi is die inkeping volgens Wheeler klein.
Wheeler vergeleek haar met haar naaste verwanten uit de zogeheten fallax-groep en schreef zelfs dat ze misschien tot ondersoort zou moeten worden teruggebracht «wanneer ze beter bekend is». Dat gebeurde niet: ze is nog altijd een geldige soort, en ze onderscheidt zich van haar buren door de forsere en ingesneden kop, het sterkere borststuk, een fijnere sculptuur en een sterkere glans.
Populieren, platanen en droge rivierbeddingen
Wheeler vond haar in Phoenix en in Prescott, in het midden van Arizona, rennend over de stammen van populieren, de cottonwoods die langs de rivieren van de woestijn groeien. De verzamelgegevens die AntWiki bijeenbrengt, schetsen hetzelfde landschap: stenige hellingen langs droge rivierbeddingen en schaduwrijke oevers van seizoensbeken, met platanen, walnoten, jeneverbessen en grijze eiken (Quercus grisea). Met andere woorden: een woestijnmier, maar van de hoekjes met bomen en wat water.
Haar bekende verspreidingsgebied omvat het zuidwesten van de Verenigde Staten, met Arizona als kern, en het noordwesten van Mexico: de catalogus van de mieren van Noord-Mexico van Alatorre-Bracamontes en Vásquez-Bolaños (2010) vermeldt haar in Baja California en Sonora, op basis van het werk van Johnson en Ward over de mieren van het schiereiland. Er zijn meer losse waarnemingen die nog niemand heeft nagekeken.
Het raadsel van North Dakota
In 1944 vermeldden de Wheelers (George C. en Esther, niet William Morton) C. sayi in de badlands van North Dakota, meer dan 1.500 km ten noorden van Arizona. Creighton geloofde het niet: hij vond de waarneming «nauwelijks geloofwaardig» en omdat de soort nooit in Utah of Colorado was gevonden, achtte hij het «volstrekt onmogelijk» dat ze daar zou voorkomen. Het is een goed voorbeeld van hoe moeilijk het is deze Camponotus-soorten van elkaar te onderscheiden: bij de Myrmentoma-soorten varieert de kleur sterk en zijn de vormverschillen subtiel.
Majors met een ingesneden kop
Zoals bijna alle Camponotus-soorten is C. sayi polymorf: in één kolonie zijn er kleine werksters, met een langgerekte kop en naar verhouding lange poten, en majors met een brede kop en sterke kaken, met alle tussenmaten. Edward O. Wilson legde in 1953 uit hoe dit systeem ontstaat: de grote werksters zijn geen aparte kaste, maar het uiteinde van een groeicurve waarin de kop sneller groeit dan de rest van het lichaam. Daarom is een major geen minor «op schaal», maar een mier met een andere bouw, gemaakt om te knippen, te verdedigen en gangen af te sluiten.
Bij C. sayi beschreef Wheeler de kop van de major als «groot, nauwelijks langer dan breed, achteraan breder, met de achterrand breed ingesneden en duidelijke hoeken». In een jonge kolonie zijn er geen majors: die verschijnen pas wanneer de kolonie groot en goed gevoed is. In dit MegaImperium heb je ze al.
Wat we van haar geslacht leerden: het ei met de handtekening van de koningin
Over C. sayi bestaan geen gedragsonderzoeken, maar over haar geslacht wel heel veel, vooral over Camponotus floridanus, uit Florida, die een echte laboratoriummier is geworden. Een van de mooiste is dat van Annett Endler en collega's (2004): de eieren van de koningin dragen op hun oppervlak een mengsel van koolwaterstoffen dat verschilt van dat van de eieren van werksters. Die «handtekening» laat de kolonie weten dat de koningin vruchtbaar is; de werksters respecteren haar eieren, vernietigen de eieren die andere werksters leggen en ontwikkelen hun eierstokken niet. In een monogyne kolonie als de jouwe bewaart die chemie de vrede.
Een bacterie in elke cel van haar darm
Alle onderzochte Camponotus-soorten leven met een endosymbiotische bacterie, Blochmannia, die in speciale cellen van de middendarm zit en van de koningin op haar eieren wordt overgedragen. Heike Feldhaar en haar team toonden in 2007 aan dat de bacterie essentiële aminozuren aanmaakt die het dieet van de mier niet altijd levert: wanneer ze de bacterie met antibiotica uitschakelden, kweekten de kolonies slechter, vooral bij een arm dieet. In 2020 lieten Rafiqi, Rajakumar en Abouheif zien dat dat bondgenootschap, van zo'n 50 miljoen jaar oud, zo vergroeid is dat de bacterie deel uitmaakt van de ontwikkeling van het embryo zelf. Het is een van de redenen voor het succes van het geslacht: ze eten van alles en halen er meer uit.
Mierenzuur: wapen en ontsmettingsmiddel
Camponotus-soorten hebben geen angel. Zoals de andere Formicinae verdedigen ze zich door mierenzuur te spuiten vanuit het puntje van de gaster. Simon Tragust en collega's ontdekten in 2020 dat dat gif nog een ander nut heeft: na het eten of drinken buigen de werksters zich voorover en slikken ze een druppel van hun eigen zuur in. Zo verzuren ze de krop, de «sociale maag» waarin ze het voedsel bewaren, en schakelen ze een groot deel van de microben uit die met het voedsel binnenkomen. Het is een kleine interne apotheek om te onthouden: een zeer gestreste kolonie in een gesloten bakje hoopt zuur op, en dat schaadt haar wel.
Boodschappen van mond tot mond
De werksters verdelen vloeibaar voedsel door het van mond tot mond op te braken: dat is trofallaxis. In 2016 analyseerden Adria LeBoeuf en haar team die vloeistof bij C. floridanus en vonden ze veel meer dan voedsel: juveniel hormoon, groei-eiwitten, kleine RNA's en herkenningssignalen van de kolonie. Wanneer twee werksters elkaars mond aanraken, wisselen ze ook informatie uit die invloed heeft op hoe de larven groeien. Met een MegaImperium van deze omvang zie je die «gesprekken» dagelijks bij het drinkbakje.
Majors die weer jong worden
Waardoor blijft een major thuis en gaat een minor op voedseljacht? In 2016 publiceerde een team van de University of Pennsylvania onder leiding van Shelley Berger in Science dat het verschil bij C. floridanus deels in de epigenetica zit, in hoe genen «aan» en «uit» worden gezet. Door in de hersenen van pas uitgekomen majors een stof te injecteren die die chemische markeringen verandert, begonnen de majors te foerageren zoals minors. Het effect werkte alleen bij jonge majors: met de leeftijd ligt hun karakter vast. Hetzelfde genoom, twee manieren van leven.
Grootte en morfologie
De volledigste beschrijving is nog altijd die van Wheeler uit 1910, op basis van de oorspronkelijke werksters uit Phoenix. Dit zijn haar kenmerken:
- Kleur. Kop, antennes, borststuk en poten geelachtig rood, met de kop iets donkerder; zwarte gaster, met de achterrand van elk segment geel. Creighton vat het in zijn determinatiesleutel samen: «kop en borststuk geelachtig rood, alleen de gaster zwart».
- Glans. Het hele lichaam is glanzend en bedekt met een uiterst fijne chagrinering; de gaster glanst nog meer dan de kop en het borststuk, met verspreide puntjes waaruit hier en daar een haar groeit.
- Haren. Heel weinig: rechtopstaande witte of bleekgele haren in rijen op de gaster, de hoek van het propodeum en de rand van de petiolus. De beharing is vrijwel afwezig, daarom ziet ze er zo gepolijst uit.
- Kop van de major. Groot, nauwelijks langer dan breed en achteraan breder, met de achterrand breed ingesneden en duidelijke hoeken. Middelgrote ogen, bolle kaken met 4-5 tanden en antennes die de hoeken van de kop niet bereiken.
- Kop van de minor. Langgerekter, met rechte, bijna evenwijdige zijden; haar antennes steken een derde van hun lengte voorbij de kop uit.
- Borststuk en poten. Kort en stevig borststuk, smaller dan de kop; korte poten met dikke dijen. Anders dan bij andere Camponotus-soorten uit de regio hebben haar schenen geen rijen borstels.
- Taille. Eén enkel segment, de petiolus, hoog en smal, zoals bij alle Formicinae.
- Geen angel. Ze verdedigt zich met haar kaken en met mierenzuur.
Afmetingen bij benadering
- Minors: 4,5-6 mm.
- Majors: 7-8 mm, met een kop van 2,5 mm lang en 2,4 mm breed.
- Koningin en mannetje: er zijn geen gepubliceerde afmetingen die we hebben kunnen controleren, dus we geven geen cijfers.
De afmetingen van de werksters zijn die van Wheeler (1910), genomen bij de cotypen. Een volwassen, goed gevoede kolonie kan een werkster voortbrengen die iets groter is dan die uit het museum, maar we geven geen cijfers die niet gemeten zijn.
Verzorging in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Bij Antomas plaatsen we haar op beginnersniveau, en met een MegaImperium nog meer: het kwetsbare deel van een Camponotus, de koloniestichting en de eerste jaren van trage groei, is al voorbij. Het is een rustige mier, zonder angel, die van alles eet en zich goed aanpast aan moderne formicaria. Ze vraagt drie dingen: matige warmte in het seizoen, elke winter een milde diapauze en een ontsnappingsbarrière die werkt, want ze klimt heel goed.
Wat het betekent om een al grote kolonie te hebben
- Ruimte vanaf de eerste dag. Met meer dan 200 werksters en hun broed past de kolonie niet in buizen of in een startnest. Ze heeft vanaf aankomst een formicarium van de juiste grootte nodig: stop je haar in iets kleins, dan hoopt ze zich op in het foerageergebied en raakt ze gestrest.
- Veel voer en veel schoonmaak. Zo'n kolonie heeft veel larven tegelijk en verbruikt in het seizoen bijna dagelijks eiwit. In ruil daarvoor produceert ze meer resten: die moet je regelmatig weghalen om schimmel en mijten te voorkomen.
- Een ander groeitempo. Jonge Camponotus-kolonies komen langzaam vooruit; een volwassen kolonie brengt met warmte en eiwit elk seizoen grote lichtingen werksters voort. Houd er rekening mee dat je het formicarium na verloop van tijd moet uitbreiden.
- Al volgroeide majors. Zij ontleden de grote prooien en bewaken de ingangen. Ze hebben gangen nodig waar ze zonder moeite doorheen kunnen.
- Verhuizen door overkieperen van een grote kolonie. Met zoveel werksters vraagt de verhuizing meer voorbereiding dan bij een jonge kolonie (we leggen het hieronder uit).
- Meer te observeren. Foerageerroutes, trofallaxis bij het drinkbakje, majors op wacht, bergen poppen: bij deze omvang zie je het leven van de kolonie zonder te hoeven wachten.
Aanbevolen formicarium
Voor dit MegaImperium raden we een QBIK DUO uit de Alpha-reeks van Anthouse aan: modulair, van PLA en acrylglas, eerder droog en met het vocht afkomstig uit de waterbuizen. Dat is wat een Camponotus-soort uit een droge omgeving nodig heeft, en het laat het broed en de majors heel goed zien. Met de majors van deze soort, van zo'n 7-8 mm, volstaan middelgrote gangen.
Wanneer de kolonie de kamers vult, voeg je modules uit dezelfde reeks toe; niet eerder, want lege kamers worden uiteindelijk een vuilnisbelt. Zorg voor een ruim foerageergebied, droog, met zand of aarde, een stuk schors of een tak om in te klimmen, de waterbuis met watten en het drinkbakje, altijd uit de buurt van de barrière.
Temperatuur en vochtigheid
- Nest: 24-29 °C in het seizoen, met een warmere zijkant, rond 30 °C, verwarmd vanaf één kant en nooit onder het hele nest, zodat de kolonie kan kiezen waar ze het broed legt. Gebruik een thermostaat.
- Waarom die waarden: in haar verspreidingsgebied, van de lage woestijn van Arizona en Sonora tot de eikenbossen en chaparral in de bergen, zijn de zomers erg warm, maar het broed wordt in de schaduw grootgebracht, in hout of onder de grond, waar de temperatuur veel stabieler is dan aan het oppervlak.
- Vochtigheid: een vochtige zone bij het waterreservoir voor eieren en larven, en de rest van het nest droog, waar ze meestal de poppen leggen. Niet doorweekt en niet helemaal droog.
- Water: altijd beschikbaar, in een buis met water en watten in het foerageergebied.
- Licht: het nest donker en het foerageergebied in het normale licht van de kamer.
Aankomst en verhuizing door overkieperen
Bij Antomas verhuizen we kolonies altijd door overkieperen. Met meer dan 200 werksters is het verstandig dat goed voor te bereiden:
- Een dag rust. Laat de kolonie na aankomst zoals ze komt, in het halfdonker en op kamertemperatuur, met water en een beetje suiker.
- Alles vooraf klaar: de QBIK DUO opgezet, met de vochtige zone voorbereid, de waterbuis geplaatst en de barrière al aangebracht.
- Boven een ruim dienblad, met het formicarium erin, zodat werksters die erbuiten vallen niet op tafel belanden.
- Kieper in het foerageergebied, naast de ingang van het nest: open de verpakking en maak haar leeg met zachte tikjes. Komt ze in meerdere verpakkingen, doe ze dan een voor een.
- De achterblijvers help je met een penseel, of laat de verpakking open in het foerageergebied staan tot ze vanzelf naar buiten komen.
- Nest in het donker: dek het af met iets ondoorzichtigs en de kolonie brengt het broed en de koningin binnen een paar uur naar binnen.
- Niet blazen of schudden. Een sterk verstoorde kolonie geeft mierenzuur af, en dat schaadt haar in een gesloten ruimte.
Wordt het formicarium op een dag te klein en wil je het niet uitbreiden, dan gaat het net zo: je kiepert haar in het nieuwe.
Voeding
Suiker, altijd beschikbaar, in een drinkbakje waarin de druppel uitgespreid en bereikbaar ligt, en nooit op watten, die gaan schimmelen en de vloeistof binnen een paar dagen bederven. Varieer de suikers: bij Antomas raden we de Blue Sugar-nectar van Anthouse aan, 4-5 keer per week, en 1-2 keer per week een andere nectar of water met honing; je kunt het ook verrijken met wat eiwit. Goed gevoede werksters hebben een gezwollen gaster, waarbij je de lichte membranen tussen de zwarte segmenten ziet.
Eiwit, veel. Bij een kolonie van deze omvang bied je het in het seizoen bijna dagelijks aan. Als je dagelijks onderhoud doet en de resten weghaalt, is te veel beter dan te weinig: de kolonie begrijpt dat ze middelen te over heeft en kweekt meer en sneller. Kun je niet vaak schoonmaken, voer dan liever niet overvloedig. En wissel elke week van prooi, zodat ze niet altijd hetzelfde eten:
- Thermobia domestica: zacht, makkelijk te ontleden en zeer goed geaccepteerd.
- Krekels (Acheta domesticus), pas gedood of opengesneden.
- Dubia-kakkerlak (Blaptica dubia) en runner-kakkerlak (Shelfordella lateralis): de majors nemen de grote voor hun rekening als je ze een beetje opensnijdt.
- Meelworm (Tenebrio molitor), in stukjes.
- Vliegen en fruitvliegjes, voor de afwisseling.
Gebruik altijd gekweekte insecten, nooit uit het wild, want die kunnen insecticiden bevatten. Haal de resten uiterlijk binnen 24 uur weg.
Diapauze
In het midden van Arizona en het noordwesten van Mexico is de winter mild in de lage woestijn en koud in de bergen, waar het vaak vriest. In beide gevallen remt de kolonie af: de koningin stopt met leggen en het foerageren neemt af. Bij Antomas geven we haar een gematigde winterrust:
- Hoe lang en bij welke temperatuur: 8-12 weken bij 10-15 °C, ongeveer van december tot februari, in een onverwarmde kamer, een kelder of een vorstvrije garage.
- Geleidelijk: zet in november de warme zijkant uit en laat de kolonie een paar weken op 18-20 °C voordat je haar naar de kou brengt; verhoog in maart in stappen tot 24-29 °C.
- Tijdens de rust: altijd water, de vochtige zone onderhouden, wat suiker als er actieve werksters zijn en geen eiwit.
- Waarom je het doet: het respecteert het ritme van haar klimaat, waarin elke winter een pauze brengt, en in de ervaring van Antomas begint de kolonie het voorjaar met meer kracht.
Gedrag en observatie
Observeren zonder angst. Bij Antomas vinden we dat mieren er zijn om van te genieten, ze te observeren en van ze te leren. Houd het nest donker en het foerageergebied licht, en bekijk ze wanneer je maar wilt, voorzichtig en met zo weinig mogelijk ingrijpen. Het is een rustige mier, die snel went aan je aanwezigheid.
Wat je ziet. Werksters die het foerageergebied verkennen en tegen de schors op klimmen, zoals ze op de stammen van populieren doen; rijen bij het drinkbakje die voedsel van mond tot mond uitwisselen; majors die naar buiten komen wanneer er een grote prooi te ontleden is of iets te verdedigen valt; en bergen poppen, gehuld in hun cocon zoals bij alle Camponotus-soorten, keurig geordend in het droge deel van het nest.
Jouw bijdrage. Omdat er over deze soort bijna niets is gepubliceerd, noteer je wat je ziet: wanneer de eileg afneemt, op welk uur ze het meest foerageert, hoeveel lichtingen broed ze per jaar voortbrengt. Dat is informatie die vandaag in geen enkel boek staat.
Signalen dat er iets mis is: een kolonie die in de zomer niet groeit, vraagt meestal om meer warmte of meer eiwit; plotseling dode werksters komen meestal door een tekort aan water, te veel warmte of rottende resten; en schimmel in de kamers door te veel vocht of vergeten voer.
Ontsnappingen en hantering
Ze klimt tegen glas op, en tegen plastic en naden, zoals alle Camponotus-soorten. Breng een barrière aan van paraffineolie of vaseline, of van PTFE (Fluon), bovenaan de wanden van het foerageergebied, gebruik een goed sluitend deksel met fijn gaas in de ventilatieopeningen en laat niets als brug naar de barrière dienen. Vernieuw de barrière wanneer ze vuil wordt van stof of zand.
Zonder angel en zonder gevaar voor mensen. Een major kan knijpen en ze kunnen allemaal mierenzuur spuiten, meer niet. Werk met een lange pincet, een penseel en buizen, boven een dienblad, en laat haar nooit vrij: het is een Noord-Amerikaanse soort.
Wat je niet moet doen
- Haar samenvoegen met een andere koningin of een andere kolonie: ze is monogyn.
- Een kolonie van meer dan 200 werksters in een klein nest stoppen, of haar in één keer veel meer ruimte geven dan ze inneemt.
- Het hele formicarium gelijkmatig verwarmen of boven ongeveer 30 °C in het nest gaan.
- Het water in de buis laten opraken of het nest helemaal laten uitdrogen.
- De suiker op watten aanbieden of altijd dezelfde prooi geven.
- Voedselresten langer dan een dag laten liggen.
- De diapauze overslaan of de temperatuur abrupt veranderen.
- De barrière of het deksel verwaarlozen.
Wetenschappelijke bronnen
Camponotus sayi is een zeer weinig onderzochte soort. Wat specifiek over de soort gaat, komt uit de herbeschrijving van Wheeler (1910), het werk van Creighton (1950, The ants of North America, vrij toegankelijk) en de faunistische catalogi; de biologie in de paragrafen over haar geslacht is gebaseerd op onderzoek naar andere Camponotus-soorten, vooral C. floridanus. De rest is ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Wheeler, W. M. (1910). The North American ants of the genus Camponotus Mayr. Annals of the New York Academy of Sciences 20: 295–354. doi:10.1111/j.1749-6632.1910.tb55152.x
- Wilson, E. O. (1953). The origin and evolution of polymorphism in ants. The Quarterly Review of Biology 28: 136–156. doi:10.1086/399512
- Johnson, R. A. & Ward, P. S. (2002). Biogeography and endemism of ants (Hymenoptera: Formicidae) in Baja California, Mexico: a first overview. Journal of Biogeography 29: 1009–1026. doi:10.1046/j.1365-2699.2002.00746.x
- Endler, A., Liebig, J., Schmitt, T., Parker, J. E., Jones, G. R., Schreier, P. & Hölldobler, B. (2004). Surface hydrocarbons of queen eggs regulate worker reproduction in a social insect. Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA 101: 2945–2950. doi:10.1073/pnas.0308447101
- Feldhaar, H., Straka, J., Krischke, M., Berthold, K., Stoll, S., Mueller, M. J. & Gross, R. (2007). Nutritional upgrading for omnivorous carpenter ants by the endosymbiont Blochmannia. BMC Biology 5: 48. doi:10.1186/1741-7007-5-48
- Alatorre-Bracamontes, C. E. & Vásquez-Bolaños, M. (2010). Lista comentada de las hormigas (Hymenoptera: Formicidae) del norte de México. Dugesiana 17: 9–36. doi:10.32870/dugesiana.v17i1.3939
- Blaimer, B. B., Brady, S. G., Schultz, T. R., Lloyd, M. W., Fisher, B. L. & Ward, P. S. (2015). Phylogenomic methods outperform traditional multi-locus approaches in resolving deep evolutionary history: a case study of formicine ants. BMC Evolutionary Biology 15: 271. doi:10.1186/s12862-015-0552-5
- Ward, P. S., Blaimer, B. B. & Fisher, B. L. (2016). A revised phylogenetic classification of the ant subfamily Formicinae (Hymenoptera: Formicidae), with resurrection of the genera Colobopsis and Dinomyrmex. Zootaxa 4072: 343–357. doi:10.11646/zootaxa.4072.3.4
- Simola, D. F., Graham, R. J., Brady, C. M., Enzmann, B. L., Desplan, C., Ray, A., Zwiebel, L. J., Bonasio, R., Reinberg, D., Liebig, J. & Berger, S. L. (2016). Epigenetic (re)programming of caste-specific behavior in the ant Camponotus floridanus. Science 351: aac6633. doi:10.1126/science.aac6633
- LeBoeuf, A. C., Waridel, P., Brent, C. S., Gonçalves, A. N., Menin, L., Ortiz, D., Riba-Grognuz, O., Koto, A., Soares, Z. G., Privman, E., Miska, E. A., Benton, R. & Keller, L. (2016). Oral transfer of chemical cues, growth proteins and hormones in social insects. eLife 5: e20375. doi:10.7554/eLife.20375
- Rafiqi, A. M., Rajakumar, A. & Abouheif, E. (2020). Origin and elaboration of a major evolutionary transition in individuality. Nature 585: 239–244. doi:10.1038/s41586-020-2653-6
- Tragust, S., Herrmann, C., Häfner, J., Braasch, R., Tilgen, C., Hoock, M., Milidakis, M. A., Gross, R. & Feldhaar, H. (2020). Formicine ants swallow their highly acidic poison for gut microbial selection and control. eLife 9: e60287. doi:10.7554/eLife.60287
- Moeilijkheidsgraad
- Gevorderde beginner
