Camponotus fulvopilosus
Solitaire verkenners van de Afrikaanse savanne: zonder feromoonsporen of vaste paden gaat elke werkster van Camponotus fulvopilosus alleen op pad onder een brandende zon, legt tientallen meters af en vindt de weg terug met haar eigen innerlijke kaart. Reuzen met een zwart lichaam, gehuld in een goud- en zilverkleurige vacht die glanst in het licht, met majors met indrukwekkende kaken die het nest verdedigen met beten en mierenzuur. Een van de spectaculairste Camponotus-soorten in de hobby en een zeldzaamheid in Europa. Dagactieve kolonies, makkelijk te houden en altijd zichtbaar. Verzending door heel Europa, garantie op levende aankomst.
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Een grote Zuid-Afrikaanse Camponotus met een zwart lichaam en een gaster die bedekt is met dichte beharing, van oranjegoud tot zilver; in onze lijn overheersen de zilveren tinten. Overdag actief en navigeert alleen. Eenvoudig te houden; je hoeft alleen het eerste jaar haar ritme van het zuidelijk halfrond aan het onze aan te passen.
Camponotus fulvopilosus (De Geer, 1778) is een van de grote reuzenmieren van zuidelijk Afrika en een van de herkenbaarste van het geslacht: de gaster van de werksters is bedekt met een dichte mantel van dikke, goudgele haren die afsteekt tegen een meestal zwarte cuticula. In Zuid-Afrika kent men haar in het Engels als Karoo balbyter ant of yellow-haired sugar ant, en in het Afrikaans als balbyter. Ze is overdag actief, groot en polymorf, en oriënteert zich met een precisie die neurobiologen heeft geïnteresseerd. Thuis is het een dankbare en eenvoudige soort, met één eigenaardigheid die je goed moet begrijpen: ze komt aan met de klok van het zuidelijk halfrond.
Biologie
Een naam uit de 18e eeuw
De Zweedse natuurkenner Charles De Geer beschreef haar in 1778 als Formica fulvopilosa, met materiaal van Kaap de Goede Hoop. Het epitheton komt van het Latijnse fulvus («leeuwkleurig, donkergeel») en pilosus («behaard»): de naam beschrijft al haar meest opvallende kenmerk. In de twee eeuwen daarna kreeg ze andere namen die nu als synoniemen gelden, zoals Formica pilosa Olivier, 1792, of Formica rufiventris Fabricius, 1804. Ze behoort tot het ondergeslacht Myrmopiromis (ook vermeld als Myrmepomis) en geeft haar naam aan haar eigen soortengroep.
Verspreiding en habitat
Ze leeft in de droge en halfdroge gebieden van het westen van zuidelijk Afrika en in de open savanne, met vondsten in Zuid-Afrika, Namibië, Botswana, Angola en de Democratische Republiek Congo. Ze bewoont rotsachtig terrein en de Karoo, waaraan ze haar Engelse naam dankt, en in het noorden van Namibië reikt ze tot de zandzeeën van de Kunene en de Skeleton Coast. Ze nestelt in de bodem: onder stenen en platen, onder omgevallen stammen en aan de voet van kleine struiken.
Het zijn landschappen met hete, onweerachtige zomers en droge, koele winters. Dat seizoensritme, omgekeerd ten opzichte van het onze, is de sleutel tot haar verzorging (zie «Het omgekeerde ritme»).
Niet te verwarren met de beroemde mier van de Namibduinen
Je haalt haar makkelijk door elkaar met de beroemde mier van de duinen van de Namib, maar dat is een andere soort: Camponotus detritus, uit dezelfde groep. De fulvopilosus-groep telt vier soorten: C. fulvopilosus (droge gebieden en open savanne), C. brevisetosus (granietrotsen van de Drakensbergen), C. detritus (duinzee van de Namib) en C. storeatus (zuidelijke Kaap). De laatste drie werden beschreven als variëteiten van fulvopilosus en zijn nu zelfstandige soorten. Ze verschillen vooral in gaster en pronotum: bij C. detritus zijn de haarloze banden op de tergieten breed, meer dan de helft van het tergiet, terwijl ze bij C. fulvopilosus ontbreken of smal zijn.
Eén soort, drie vormen en hybridisatiezones
De revisie van de groep door Robertson en Zachariades (1997) erkent binnen C. fulvopilosus drie morfologische vormen met een parapatrische verspreiding, dat wil zeggen dat ze aangrenzende gebieden bewonen zonder elkaar nauwelijks te overlappen, en stelt daartussen hybridisatiezones vast met tussenvormen. Ze hebben geen ondersoortnaam; in recente literatuur spreekt men bijvoorbeeld van de «savannevorm». Ook de kleur varieert: aan de Skeleton Coast hebben de werksters een roodbruine kop, en in de rest van het gebied een zwartbruine. Het is een soort met veel geografische variatie, en daarom duiken er in de handel lijnen op die er wat anders uitzien.
Een navigator met een dubbel systeem
Een veldstudie in een savanne in het noordwesten van Zuid-Afrika, bij Vryburg, volgde de werksters op hun terugweg naar het nest en stelde vast dat ze twee strategieën combineren. De eerste is padintegratie: terwijl ze zich verwijderen, tellen ze de afgelegde richting en afstand op, zodat ze op elk moment een «vector» bij zich hebben die naar huis wijst. De tweede is het herkennen van visuele oriëntatiepunten in het landschap rond het nest. Verrassend is de volgorde: zelfs op minder dan 1,25 m van het nest, met de ingang praktisch binnen bereik, begint de terugtocht onder leiding van de padintegratie, en pas daarna gaan ze zich oriënteren op de oriëntatiepunten in de omgeving.
Voor een grote mier die overdag actief is, goed ziet en in een landschap vol stenen en struiken leeft, is het een duidelijk voordeel om twee systemen te hebben die elkaar ondersteunen. In gevangenschap zie je dat aan hoe de werksters het foerageergebied individueel verkennen en zonder vaste route naar het nest terugkeren.
Alleen foerageren, zonder feromoonsporen
De werksters gaan alleen op zoek naar voedsel. In dezelfde studie waren de heen- en terugwegen bij elk individu verschillend, wat erop wijst dat ze geen feromoonsporen volgen zoals zoveel andere mieren; slechts af en toe rekruteren ze een paar nestgenoten, tot vijf. Het foerageren gebeurt door de kleine en middelgrote werksters, op een gemiddelde afstand van ongeveer 20 m van het nest (tussen 8 en 31 m). De activiteit is duidelijk overdag: in februari, midden in de zuidelijke zomer, begon ze tussen 6.00 en 6.30 uur, bereikte ze haar hoogtepunt rond 14.30-15.00 uur en doofde ze uit tussen 17.00 en 19.00 uur. Sommige populaire bronnen spreken van chemische sporen, maar de veldstudie bevestigt dat niet.
Een veehoudster van honingdauw
Haar Engelse naam sugar ant is goed gekozen. Volgens Lamb (2018) bestaat het dieet van de soort vooral uit honingdauw van halfvleugeligen, de sapzuigende insecten (bladluizen, schildluizen en verwanten) die mieren beschermen in ruil voor hun suikerrijke uitwerpselen. De werksters foerageren op de grond, waar ze insecten vangen, en klimmen in bomen en struiken op zoek naar honingdauw; in de natuur zie je ze bijna altijd op weg naar hun honingdauwbronnen of op de terugweg. In het laboratorium aanvaarden ze rupsen, kakkerlakken en andere zachte insecten. Welke halfvleugeligen ze precies verzorgt en op welke planten, is nog niet gepubliceerd.
Mierenzuur: verdediging zonder angel
Zoals alle Formicinae heeft ze geen functionele angel: de gaster eindigt in een acidoporus waarlangs ze het mierenzuur uit haar gifklier uitstoot. Als het nest bedreigd wordt, vallen de werksters de indringer aan door te bijten, zuur te spuiten of beide tegelijk, en de grootste, met hun grote kop en krachtige kaken, nemen de verdediging op zich. Mierenzuur is niet uniek voor deze soort (alle Formicinae maken het aan, ook al beweert een enkele populaire bron het tegendeel), maar bij een mier van dit formaat is de verdediging krachtig.
Een dodelijk duel in de Namib
In 2018 publiceerde een kevertijdschrift een merkwaardige vondst uit het noorden van de Namibwoestijn: een zwartlijf (tribus Adesmiini) met de kop van een major-werkster van C. fulvopilosus nog vastgeklemd aan een antenne. De interpretatie van de auteur, die de scène niet zelf kon waarnemen, is dat de werkster de kever bij een beschadigd nest beet en dat de kever haar bij zijn verdediging onthoofdde. Het is een beeldende herinnering aan de vasthoudendheid waarmee de grote werksters bijten, en dankzij die kop hebben we bovendien een van de weinige gepubliceerde wetenschappelijke afmetingen van de soort (zie «Grootte en morfologie»).
Gouden haar: een schild tegen de zon?
Je vraagt je onvermijdelijk af waarvoor die gouden mantel dient bij een mier die in droge gebieden in de volle zon foerageert. Het eerlijke antwoord is dat het niet bekend is: geen enkele studie heeft de functie ervan bij C. fulvopilosus gemeten. Wel bestaat er een suggestieve analogie. Bij de zilverkleurige Sahara-mier (Cataglyphis bombycina) weerkaatsen haren met een driehoekige doorsnede het zichtbare licht en het nabij-infrarood door totale interne reflectie en geven ze tegelijk warmte af in het midden-infrarood, wat haar lichaamstemperatuur verlaagt. Bij andere Camponotus hangen beharing en lichaamsgrootte samen met hittetolerantie. Naar analogie zou de beharing van C. fulvopilosus ook een thermische rol kunnen spelen, maar voorlopig is dat slechts een hypothese.
Het duinnichtje dat op stelten loopt
Haar zustersoort C. detritus is op dit punt wel goed onderzocht en geeft een idee van de extremen die de groep verdraagt: de kritische maximumtemperatuur van haar werksters is 53 °C, de voorkeurstemperatuur van werksters en broed ligt rond 35 °C en ze gaan niet meer naar buiten als het zand boven ongeveer 55 °C komt. Met hun lange poten houden ze hun lichaam in een luchtlaag die 5 mm boven het zand 10-15 °C koeler is dan het oppervlak. Let op: deze gegevens gelden voor C. detritus, niet voor C. fulvopilosus; ze dienen als referentie voor de groep, niet als kweekwaarden.
Sociale organisatie en een ritme van het zuidelijk halfrond
De kolonies hebben één koningin (monogynie) en sterk polymorfe werksters, van minors met een smalle kop tot majors met een grote kop. Na de bruidsvlucht werpt de koningin haar vleugels af en sticht ze een nieuw nest; volgens kwekers en winkels is de koloniestichting claustraal, vinden de vluchten plaats in de zuidelijke zomer, van november tot februari, 's ochtends en vaak na regen, en bereiken volwassen kolonies enkele duizenden individuen. Veldstudies die dit bevestigen, ontbreken.
Wat voor de kweker telt, is de kalender. In haar thuisland valt het actieve seizoen samen met onze winter en valt de rustperiode in juni-augustus, de zuidelijke winter. Kolonies die uit Zuid-Afrika komen, brengen die interne klok mee, en de Duitse winkels die haar hebben verkocht, beschrijven in gevangenschap een endogene diapauze van juli tot augustus.
Grootte en morfologie
Het is een grote, forse Camponotus, met een meestal zwarte cuticula (met een roodbruine kop bij de populaties van de Skeleton Coast) en met een gaster die bedekt is met dikke, dichte en opvallende borstelharen, geel, leeuwkleurig of goudkleurig; soms wordt de mantel onderbroken door drie kleine haarloze middenzones. Winkels beschrijven de beharing als goudgeel of zilvergeel en spreken van «gouden» en «zilveren» varianten. In de lijn van Antomas is het lichaam zwart en loopt de dichte beharing van de gaster van oranjegoud tot zilver: in de kolonie overheersen zilveren en strokleurige banden, de koningin heeft een zilvergrijze gaster en een enkele major-werkster heeft een roodbruine kop. Het polymorfisme is uitgesproken: de minors hebben een smalle kop, de majors een brede kop en grote kaken met 8 tanden. Bij de major-werkster is de humerus van het pronotum stomp, een van de kenmerken die haar onderscheiden van C. storeatus, die een spitse humerus en een roodachtige cuticula heeft. Voor de determinatie zijn pronotum en gaster bruikbaar; de kenmerken van de kop volstaan niet.
Afmetingen bij benadering
- Koningin: ≈17-18 mm
- Minor-werksters: ≈9-10 mm
- Middelgrote werksters: ≈11-14 mm
- Major-werksters: ≈15-19 mm
- Mannetjes: ≈10-12 mm
Deze cijfers komen uit populaire bronnen (een Zuid-Afrikaanse veldgids, die winkels herhalen) en zijn in de primaire literatuur niet bevestigd. De enige gepubliceerde wetenschappelijke meting komt van een major-werkster van de savannevorm: kopbreedte 2,9 mm, koplengte 3,1 mm en een oog van 0,94 mm. Hetzelfde werk geeft 6-16 mm lengte voor de soorten van het ondergeslacht samen, dus de 19 mm moet je als een twijfelachtig maximum beschouwen.
Houden in gevangenschap
Moeilijkheidsgraad: 2/5 – Beginner
Het is een eenvoudige mier. Ze eet van alles, past zich aan formicaria van verschillende materialen aan, is niet veeleisend wat ontsnappingsbarrières betreft en door haar formaat is ze makkelijk te observeren en met een pincet te verzorgen. Haar enige eigenaardigheid is het omgekeerde ritme, dat de kweek niet bemoeilijkt als je het van tevoren kent.
Waarom ze de moeite waard is. Het is een van de opvallendste Camponotus in de hobby: indrukwekkende majors met een zwart lichaam, een gaster met dichte beharing die in het licht glanst, van de beroemde gouden manen van de soort tot de zilveren tinten die in onze lijn overheersen, en een foerageergedrag dat overdag, individueel en zeer zichtbaar is. Bovendien is het een zeldzame soort op de Europese markt.
Het omgekeerde ritme: van Zuid-Afrika naar onze kalender
Dit is wat deze soort onderscheidt van bijna elke andere in de catalogus. In Zuid-Afrika lopen de seizoenen andersom: de zomer duurt van december tot februari en de winter van juni tot augustus. Kolonies die daarvandaan komen, brengen dat ritme mee en «verwachten» in hun eerste jaar in Europa in onze zomer te overwinteren, want dat is wanneer het in hun thuisland zou moeten.
Bij Antomas passen we ze op een eenvoudige manier aan het ritme van hier aan: het eerste jaar laat je ze in onze zomer niet overwinteren. In juni, juli en augustus houd je warmte en voer aan zoals in de rest van het actieve seizoen, zonder ze af te koelen of een rustperiode af te dwingen. Omdat winkels een endogene diapauze van juli tot augustus beschrijven, kan de kolonie in die weken wat rustiger zijn of minder leggen; dat is normaal, blijf gewoon voer aanbieden en verlaag de temperatuur niet. De kolonies passen zich goed aan en overwinteren vanaf dan in onze winter, zoals elke mier van hier.
Een voorbeeld: een kolonie die in de lente aankomt, brengt de zomer en de herfst actief en zonder rust door, houdt haar eerste rustperiode in de Europese winter en volgt vanaf dan het normale ritme. De winterrust bestaat uit een matige temperatuurdaling gedurende ongeveer 8-10 weken (als richtwaarde 15-18 °C), met water en wat suiker beschikbaar. Komt de kolonie in de herfst of de winter aan, schrijf ons dan en we vertellen je hoe je de eerste rustperiode inpast.
Aanbevolen waarden
- Temperatuur van het nest: 24-28 °C in het actieve seizoen.
- Warm punt: 30-32 °C aan één uiteinde van het foerageergebied (verwarmingsmat of lamp), zodat de kolonie kan kiezen. Kwekers die haar hebben gehouden, spreken van 30-34 °C in de warmste zone.
- Vochtigheid van het nest: droog. Alleen in het begin (stichting of jonge kolonie) wordt het nest bevochtigd of laat je de vochtmodules en -buizen aangesloten, die je daarna weghaalt.
- Foerageergebied: droog, met zanderig substraat en goede ventilatie.
- Water: altijd een drinkbakje beschikbaar in het foerageergebied.
- Licht: ze is overdag actief; een normaal ritme van licht en donker.
- Rust: het eerste jaar geen in de zomer; daarna rust in onze winter.
Vochtigheid: droog nest. Zoals bij de meeste Camponotus wordt het nest in het begin (bij de stichting of bij het installeren van een jonge kolonie) meestal bevochtigd, of laat je in elk geval de vochtmodules en -buizen aangesloten, maar daarna haal je die altijd weg. Camponotus houden van een droog nest, en deze soort uit droge gebieden, die onder stenen nestelt, nog meer: kwekers met gepubliceerde ervaring houden haar ook in droge nesten, en een van hen zegt dat zijn kolonie, in volledig droog Ytong, «geweldig loopt». Het water gaat alleen in de drinkbakjes in het foerageergebied. De suikerhoudende vloeistoffen voorzien ze ook van vocht: het grootste deel ervan is water, dus daarmee en met het drinkbakje hebben ze genoeg. Sommige verzorgingsgidsen van winkels vermelden 50-60% vochtigheid in het nest, maar bij Antomas raden we een droog nest aan.
Opstelling en aanbevolen formicaria
Het is een grote soort: kies ruime gangen en houd rekening met uitbreidingen. Bij Antomas raden we de modulaire formicaria van Anthouse aan uit de reeksen Qbik Alpha en Qbik Wild. Om te beginnen kun je met een QBIK ONE met grote Alpha-gangen of grotgangen (altijd deze, nooit de kleine) het broed goed controleren; zoek je een opstelling met een natuurlijk uiterlijk, dan de Qbik Wild Duo P 2C. Daarna breid je uit met meer modules naarmate de kolonie de ruimte inneemt.
Het foerageergebied ruim en met zanderig substraat, platte stenen en een tak of wortel om in te klimmen (in de natuur klimmen ze in struiken op zoek naar honingdauw). De warmte aan één uiteinde, ver van het drinkbakje.
Ontdek ook ons MegaImperium Camponotus fulvopilosus – MegaImperium.
Koloniestichting
De stichting is claustraal: de koningin brengt haar eerste werksters groot met haar reserves, zonder te eten. Begin je met een losse koningin: een reageerbuis met waterreservoir, duisternis, rust en 25-28 °C, zonder haar te voeren tot de eerste werksters verschijnen. Een kweker die koninginnen verzamelde na een vlucht in februari, zag de eerste eieren na een week en 6-10 eieren per koningin na twee weken. Er zijn geen gepubliceerde gegevens over de tijd tot de eerste werkster; als richtwaarde voor het geslacht duurt de ontwikkeling van ei tot werkster onder goede omstandigheden ongeveer 6 weken of iets langer (gegeven van kwekers). De eerste werksters zijn kleiner dan die van latere generaties. Met een al gestarte kolonie, met werksters en broed, komt de kolonie vanzelf op gang.
Voeding
Altijd een gevarieerd dieet. In de natuur leeft ze vooral van honingdauw en vult ze aan met insecten, dus suikers vormen de basis.
Koolhydraten. Blue Sugar-nectar van Anthouse 4-5 keer per week, en 1-2 keer per week een andere nectar of suikerhoudende vloeistof, om de suikers te variëren. Je kunt ook eiwit aan de nectar toevoegen.
Eiwitten. Veilige kweekinsecten: vliegen, krekels, kleine kakkerlakken (Blatta lateralis), meelwormen in stukjes, gekweekte rupsen en, voor kleine kolonies, Drosophila. Wissel van week tot week van insectensoort, zodat ze niet altijd hetzelfde eten. Voor jonge kolonies liever in stukjes of net gedood; grote kolonies kun je ook kleine levende prooien geven. Stem de hoeveelheid af op het broed en verwijder de resten binnen 24-48 uur.
Schoon water altijd beschikbaar, naast de nectar.
Gedrag in gevangenschap
Het is een mier die overdag actief is en zeer zichtbaar: bij licht en warmte doorkruisen de kleine en middelgrote werksters één voor één het foerageergebied, verkennen ze elk hoekje en klimmen ze over takken en stenen. De majors blijven meestal in het nest en verschijnen zodra er een verstoring is. Ze verdedigt het nest vastberaden tegen indringers. Een kweker met jaren ervaring beschrijft haar als snelgroeiend, al is dat een losse mening. In de eerste zomer in Europa kan ze door haar interne klok wat rustiger zijn (zie «Het omgekeerde ritme»).
Ontsnappingen en barrières
Op dit punt is het geen lastige soort: in de ervaring van Antomas werkt vrijwel elk ontsnappingssysteem (PTFE of fluon, paraffineolie, talk), altijd met een goed sluitend deksel.
Hantering en veiligheid
Ze steekt niet, maar de majors bijten hard en ze kunnen allemaal mierenzuur spuiten, wat prikt op gevoelige huid. Gebruik een pincet en hanteer haar niet met je handen. Houd haar niet samen met andere mierensoorten. Het is een exotische soort: ze mag in geen geval worden vrijgelaten.
Wat je niet moet doen
- Haar het eerste jaar in onze zomer laten overwinteren (haar in juni-augustus afkoelen).
- Het nest vochtig houden als de stichting of de opstartfase van de kolonie voorbij is.
- Haar zonder drinkbakje in het foerageergebied laten zitten.
- Te weinig warmte geven in het actieve seizoen.
- Kleine Alpha-gangen gebruiken: altijd de grote of de grotgangen.
- Altijd hetzelfde insect of dezelfde suiker geven.
- Verschillende koninginnen of kolonies samenvoegen, of haar samen met andere soorten houden.
- Haar met je handen hanteren.
Wetenschappelijke bronnen
Deze verzorgingsgids is samengesteld op basis van de wetenschappelijke literatuur over de soort en haar groep, en de ervaring van Antomas en andere kwekers. Belangrijkste referenties:
- Robertson, H.G. & Zachariades, C. (1997). Revision of the Camponotus fulvopilosus (De Geer) species-group (Hymenoptera: Formicidae). African Entomology 5(1): 1–18.
- Yilmaz, A., Gagnon, Y., Byrne, M.J., Foster, J.J., Baird, E. & Dacke, M. (2022). The balbyter ant Camponotus fulvopilosus combines several navigational strategies to support homing when foraging in the close vicinity of its nest. Frontiers in Integrative Neuroscience 16: 914246. doi:10.3389/fnint.2022.914246
- Lamb, T. (2018). A fatal agonistic interaction between ant and darkling beetle (Coleoptera: Tenebrionidae: Pimeliinae: Adesmiini) in the northern Namib Desert. The Coleopterists Bulletin 72(2): 314–316. doi:10.1649/0010-065X-72.2.314
- Marsh, A.C. (1986). Checklist, biological notes and distribution of ants in the central Namib Desert. Madoqua 14: 333–344. doi:10.5281/zenodo.25901
- Curtis, B.A. (1985). Activity of the Namib Desert dune ant, Camponotus detritus. South African Journal of Zoology 20(2): 41–48. doi:10.1080/02541858.1985.11447912
- Curtis, B.A. (1985). Nests of the Namib Desert dune ant Camponotus detritus Emery. Insectes Sociaux 32(3): 313–320. doi:10.1007/BF02224920
- Curtis, B.A. (1983). Behavioural and physiological ecology of the Namib Desert dune ant, Camponotus detritus Emery. Masterscriptie, University of Cape Town. open.uct.ac.za
- Shi, N.N., Tsai, C.-C., Camino, F., Bernard, G.D., Yu, N. & Wehner, R. (2015). Keeping cool: enhanced optical reflection and radiative heat dissipation in Saharan silver ants. Science 349(6245): 298–301. doi:10.1126/science.aab3564
- Willot, Q., Simonis, P., Vigneron, J.-P. & Aron, S. (2016). Total internal reflection accounts for the bright color of the Saharan silver ant. PLoS ONE 11(4): e0152325. doi:10.1371/journal.pone.0152325
- Moeilijkheidsgraad
- Gevorderde beginner

