Pseudoneoponera rufipes
Mrówka, która broni się pianą. Pseudoneoponera rufipes to duża ponerynka z tropikalnej Azji – czarna, matowa, o rudawych nogach – polująca za pomocą ząbkowanych żuwaczek i żądła. Osaczona wypuszcza z końca gastera białą, lepką pianę, czyli własny jad ubity z powietrzem, w której grzęzną mali wrogowie. Należy też do rodzaju słynącego z gamergatów, zapłodnionych robotnic zdolnych do składania jaj. Zaskakujący gatunek dla doświadczonych hodowców, którzy będą mogli towarzyszyć królowej od samego zakładania kolonii: wilgotne gipsowe gniazdo, stabilne ciepło i dużo żywej zdobyczy. Królowe z czerwiem, same lub z pierwszymi robotnicami. Wysyłka do całej Europy z gwarancją żywej dostawy.
Poziom trudności: 5/5 – Ekspert
Duża, czarna ponerynka o rudawych nogach z tropikalnej Azji, z żądłem i wyjątkową bronią: obronną pianą, która wydobywa się z końca gastera. Jej rodzaj słynie z gamergatów, zapłodnionych robotnic, które składają jaja. Królowe z czerwiem (sama królowa z czerwiem albo królowa i 2-5 robotnic z czerwiem): delikatny etap zakładania kolonii, dla doświadczonych hodowców. Gipsowe gniazdo z wilgocią (seria Qbik Wild), 24-27 °C, mała, żywa i urozmaicona zdobycz i trochę cukru. Bez zimowania (diapauzy). Bariera z oleju parafinowego lub wazeliny i zawsze zamknięta pokrywa.
Pseudoneoponera rufipes (Jerdon, 1851) to jedna z najbardziej efektownych ponerynek Azji: duża, krępa mrówka o czarnym, matowym ciele i nogach w rudawym odcieniu, od którego pochodzi jej nazwa. Żyje od Indii i Sri Lanki po Azję Południowo-Wschodnią, Borneo i Indonezję. To łowczyni ściółki uzbrojona w silne żuwaczki i żądło. Jednak tym, co zapewniło jej sławę wśród myrmekologów, nie jest żądło, lecz coś znacznie rzadszego: gdy czuje się zagrożona, wytwarza pianę – białą, lepką masę, która wydobywa się z końca odwłoka i oblepia małych wrogów.
W Hiszpanii sprzedajemy ją pod handlową nazwą Hormiga Sulfúrica. To nie jest nazwa z literatury naukowej, tylko nasza własna, i nawiązuje do tej rzucającej się w oczy obronnej wydzieliny, a nie do żadnej cechy chemicznej (piana to w gruncie rzeczy jej jad wypełniony powietrzem). W tym poradniku oddzielamy to, co udokumentowano dla gatunku, to, co wiadomo o jej rodzaju (wyraźnie oznaczone), i to, co stosujemy w Antomas przy naszych tropikalnych ponerynkach.
Biologia
Mrówka, która robi pianę
W 1981 roku Niemcy Ulrich Maschwitz, Klaus Jessen i Eleonore Maschwitz opublikowali artykuł o stanowczym tytule: „Pienienie u Pachycondyla: nowy mechanizm obronny mrówek”. Odkryli to zjawisko u dwóch gatunków z Malezji, Pachycondyla tridentata i P. insularis, które dziś należą do tego samego rodzaju co nasza P. rufipes – Pseudoneoponera. Niepokojone robotnice wypuszczają z końca gastera białą pianę, która przykleja się do wszystkiego, czego dotknie.
Najciekawszy był eksperyment. Te mrówki mają normalne żądło i go używają, ale autorzy wykazali, że przeciwko małym i szybkim wrogom, takim jak inne mrówki, piana działa lepiej niż żądło: zamiast żądlić po kolei tuzin napastników, ponerynka „namydla” ich i zostawia sklejonych i niezdarnych. Dwa lata później Jessen i Maschwitz (1983) szczegółowo opisali gruczoły odwłoka P. tridentata.
Jakiś dawny przyrodnik napisał nawet, że toczą pianę z pyska, ale wydobywa się ona z tyłu, z okolic żądła.
Piana, która zachowuje się jak ciało stałe
Jak P. rufipes wytwarza tę pianę? W 2013 roku zespół z Uniwersytetu Illinois, z Fredrickiem Larabee i Andrew Suarezem, przedstawił na kongresie Amerykańskiego Towarzystwa Entomologicznego badanie poświęcone właśnie temu gatunkowi. Dzięki szybkiemu filmowaniu, mikroskopii i mikrotomografii rentgenowskiej zauważyli, że:
- Zbiornik jadu jest ogromny: zajmuje około trzech czwartych gastera.
- Silne mięśnie między segmentami odwłoka sprawiają, że segmenty wsuwają się jeden w drugi jak w lunecie, i prawdopodobnie ubijają jad z powietrzem podczas wypływu, gdy żądło się chowa.
- Pomaga też sama chemia jadu: gdy ręcznie napowietrzano jad mrówek, które nie robią piany, nie uzyskiwano tego samego efektu.
- Zmierzona metodami reologicznymi piana zachowuje się jak lepkosprężyste ciało stałe, a nie jak ciecz.
Ich wniosek jest bardzo intrygujący: piana może być nie tyle bronią chemiczną, ile pułapką mechaniczną, która unieruchamia intruzów w gnieździe lub drapieżniki. To badanie przedstawione na kongresie, a nie pełny artykuł. A sam jad? U ponerynek ważną jego część stanowią peptydy o działaniu neurotoksycznym, cytolitycznym lub przeciwdrobnoustrojowym, w większości jeszcze nieopisane (Touchard i współpracownicy, 2016); jadu P. rufipes nie analizowano.
Czym jest gamergate?
To wielkie pytanie jej rodzaju. Gamergate (z greckiego gamos, małżeństwo, i ergates, robotnica) to zapłodniona robotnica, która składa jaja i pełni w kolonii rolę osobnika rozrodczego – bez skrzydeł i bez budowy ciała królowej. Christian Peeters zebrał znane przypadki w 1991 roku i pokazał, że zjawisko to pojawia się u ponerynek raz po raz.
Pseudoneoponera to jeden z kluczowych rodzajów do jego zrozumienia:
- U P. sublaevis z Australii nie ma królowych: robotnice tworzą liniową hierarchię dominacji, a jaja składa ta, która stoi na jej szczycie (Ito i Higashi, 1991). O pozycji nie decyduje siła, lecz przede wszystkim wiek robotnicy (Higashi i współpracownicy, 1994).
- U pewnego gatunku z Jawy Zachodniej, nazywanego wtedy Pachycondyla (= Bothroponera) sp., większość kolonii miała kilka zapłodnionych robotnic, ale jaja składała tylko dominująca: Fuminori Ito nazwał to „funkcjonalną monoginią” (Ito, 1993).
- U P. tridentata, tej od piany, Sommer, Hölldobler i Jessen (1994) opisali „nietypową” organizację społeczną, w której w tej samej populacji mogą występować królowe i gamergaty.
A u P. rufipes? Królowa, gamergate czy obie
Tu trzeba być uczciwym: nie ma żadnego opublikowanego badania na temat rozmnażania P. rufipes. Wiadomo natomiast, że gatunek ma uskrzydlone królowe, które latają, kopulują i tracą skrzydła jak u większości mrówek, oraz że jej rodzaj należy do tych, u których gamergaty występują najczęściej. Niektóre europejskie sklepy sprzedają kolonie z królową, a inne z gamergate, co sugeruje, że u tego gatunku mogą występować obie drogi, ale to wskazówka ze świata hodowców, a nie dana naukowa.
Kolonie, które sprzedajemy w Antomas, mają królową: samicę po locie, z tułowiem masywniejszym niż u robotnic i ze śladami po skrzydłach. Dlaczego jedne ponerynki zachowują królową, a inne ją tracą? Peeters i Ito (2001) powiązali to ze sposobem rozprzestrzeniania się: uskrzydlona królowa zakłada kolonie daleko, po locie, a kolonia bez królowej rozmnaża się przez podział, pieszo, blisko domu. Monnin i Peeters (2008) zadali zaś dosłownie pytanie, ile gamergatów jest warta jedna królowa: królowa składa zwykle znacznie więcej jaj niż gamergate.
Nazwa, która cztery razy zmieniała dom
Thomas C. Jerdon, brytyjski lekarz i przyrodnik w Indiach, opisał ją w 1851 roku jako Ponera rufipes na podstawie okazów z Wybrzeża Malabarskiego. Materiał typowy uważa się za zaginiony. Później trafiła do rodzaju Bothroponera, a w 1973 roku myrmekolog W. L. Brown włączył ją, razem z wieloma innymi ponerynkami, do gigantycznego rodzaju Pachycondyla. Dlatego wciąż zobaczysz nazwę Pachycondyla rufipes w publikacjach i sklepach.
W 2014 roku Chris Schmidt i Steve Shattuck opublikowali wielką rewizję podrodziny Ponerinae, opartą na morfologii i filogenezie molekularnej, i rozebrali ten worek bez dna. Dla naszego gatunku i jego krewnych z Azji i Australii przywrócili nazwę z 1943 roku, Pseudoneoponera, autorstwa Brytyjczyka Horace’a Donisthorpe’a: dosłownie „fałszywa Neoponera”. Robotnice tego rodzaju rozpoznaje się po połączeniu krępego ciała z grubą rzeźbą kutykuli. Nazwa gatunkowa, rufipes, pochodzi od łacińskich słów rufus, rudawy, i pes, stopa: „ta o rudawych nogach”. Na Sri Lance wyróżnia się własny podgatunek, P. rufipes ceylonensis.
Jeszcze jedna ciekawostka z laboratorium: w badaniu chromosomów mrówek Indii Imai i współpracownicy (1984) naliczyli u tego gatunku 24 pary chromosomów (2n = 48).
Od Indii po Wyspy Sundajskie
To jedna z najszerzej rozprzestrzenionych Pseudoneoponera. Katalogi podają ją z Indii, Sri Lanki, Nepalu, Pakistanu, południowych Chin, Tajlandii, Laosu, Wietnamu, Malezji (z półwyspu i z Borneo), Singapuru i Indonezji, a niektóre źródła rozciągają jej zasięg jeszcze dalej na wschód. Aktualna lista mrówek Indii autorstwa Bhartiego i współpracowników (2016) uwzględnia ją pod obecną nazwą.
Prawie cały jej zasięg ma klimat tropikalny wilgotny lub monsunowy: w klasyfikacji Köppena-Geigera są to typy lasu deszczowego (Af), monsunowy (Am) i sawannowy (Aw). Na nizinach średnie miesięczne wynoszą około 25-28 °C przez prawie cały rok, przy obfitych opadach i wysokiej wilgotności. Tylko na północy zasięgu, u podnóża Himalajów i na południu Chin, występuje sucha i nieco chłodniejsza zima. Wniosek dla hodowli jest jasny: stabilne ciepło i wilgoć, bez zimy, która wymagałaby zimowania.
Łowczyni ściółki
Jak prawie wszystkie ponerynki jest drapieżnikiem. Rewizja Schmidta i Shattucka (2014) pokazuje, że ogromna większość podrodziny poluje na żywe stawonogi, często w pojedynkę: lokalizuje zdobycz czułkami, chwyta ją żuwaczkami i paraliżuje żądłem. U P. rufipes odnotowano bardzo szeroką dietę, złożoną ze stawonogów i innych bezkręgowców, a jej rodzaj gniazduje typowo w glebie, pod kamieniami i pniami lub w rozkładającym się drewnie.
Nie jest to mrówka masowej rekrutacji: robotnice wychodzą pojedynczo, przemierzają teren pewnym krokiem i wracają ze zdobyczą. Jej larwy, jak u wszystkich ponerynek, jedzą kawałki zdobyczy kładzione bezpośrednio na nich i przędą jedwabny kokon.
Wielkość i morfologia
Duża i masywna ponerynka, bez polimorfizmu znanego z Camponotus: wszystkie robotnice są do siebie podobne. Oto co zobaczysz w swojej kolonii:
- Ubarwienie. Ciało czarne i matowe, z rudawymi nogami lub rudobrązowymi, zwłaszcza ku końcom, od czego pochodzi jej nazwa. Czułki i żuwaczki są zwykle także nieco jaśniejsze niż ciało.
- Kutykula. Z grubą, punktowaną i pomarszczoną rzeźbą, która nadaje jej ten przytłumiony, niemal aksamitny wygląd. To cecha, która razem z krępym ciałem wyróżnia robotnice jej rodzaju.
- Głowa. Szeroka i mocna, z oczami średniej wielkości w przedniej części i trójkątnymi, ząbkowanymi żuwaczkami, stworzonymi do przytrzymywania zdobyczy.
- Czułki. Dwunastoczłonowe, w ciągłym ruchu podczas eksploracji.
- Petiolus. Jeden gruby segment w kształcie łuski lub guzka: typowa „talia” ponerynek.
- Gaster. Obszerny, z lekkim przewężeniem między pierwszym a drugim segmentem, zakończony żądłem. W środku mieści się duży zbiornik jadu, źródło piany.
- Królowa. Podobna do robotnicy i nieco większa, z bardziej wypukłym tułowiem, elementami aparatu lotnego i śladami po skrzydłach. U ponerynek różnica między królową a robotnicą jest zwykle niewielka: szukaj jej z profilu, po tułowiu.
- Samiec. Uskrzydlony, z dużymi oczami i małymi żuwaczkami, jak u innych ponerynek.
Przybliżone wymiary
- Robotnica: około 10-11 mm według oryginalnego opisu Jerdona (1851), który podawał długość „5 linii”, dawnej jednostki wynoszącej nieco ponad 2 mm
- Królowa: nieco większa od robotnic; brak dostępnych nam opublikowanych pomiarów
- Samiec: brak dostępnych nam opublikowanych pomiarów
Nie znaleźliśmy nowoczesnych opublikowanych pomiarów, a liczb podawanych przez sklepy nie uznajemy za wiarygodne.
Hodowla w niewoli
Poziom trudności: 5/5 – Ekspert
W Antomas uważamy ją za gatunek dla doświadczonych hodowców, najlepiej takich, którzy mieli już inne ponerynki lub tropikalne gatunki lubiące wilgoć. Oto powody:
- Sprzedawana jest jako królowa z czerwiem. Sama lub z 2-5 robotnicami kolonia jest w najdelikatniejszej fazie: liczy się każda larwa i widać każdy błąd.
- Zakładanie półklaustralne. Królowa nie żyje ze swoich rezerw: potrzebuje zdobyczy, aby wychować pierwsze robotnice (zob. „Zakładanie kolonii i wzrost”).
- Powolny wzrost i małe kolonie. Jak u wielu ponerynek, nie oczekuj eksplozji liczby robotnic: trzeba uzbroić się w cierpliwość.
- Informacji o hodowli prawie nie ma. Te wskazówki wynikają z wiedzy o jej rodzaju, z jej klimatu i z naszego doświadczenia z innymi tropikalnymi ponerynkami, takimi jak Diacamma czy Odontomachus.
I warto: niewiele mrówek ma taką obronę, a obserwowanie, jak kolonia rośnie od samotnej królowej, to jedna z największych satysfakcji w tym hobby.
Zalecane parametry
- Temperatura gniazda: 24-27 °C przez cały rok, zgodnie z jej klimatem. W czasie zakładania kolonii lepiej w górnej części zakresu, około 26-27 °C, aby czerw rozwijał się szybciej.
- Arena: w temperaturze pokojowej lub nieco cieplejsza na jednym końcu, do około 28 °C.
- Wilgotność: średnio-wysoka w gnieździe, około 60-75%, z gradientem: jedna strefa wilgotniejsza, druga nieco suchsza. Arena bardziej sucha.
- Woda: zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą na arenie.
- Światło: ciemna strefa w gnieździe i oświetlona arena, z normalnym cyklem dnia i nocy.
- Zimowanie (diapauza): nie (zob. „Bez zimowania”).
Unikaj bezpośredniego słońca, kaloryferów i przeciągów.
Polecane formikaria
Dla ponerynki z wilgotnego klimatu tropikalnego polecamy w Antomas gipsowe formikaria z serii Qbik Wild od Anthouse, które dobrze trzymają wilgoć i pozwalają utrzymać gradient między strefą wilgotną a suchszą. Dla samotnej królowej lub królowej z kilkoma robotnicami zacznij od małego, Qbik Wild One P 1C: w zbyt dużym gnieździe maleńka kolonia się rozprasza, a nadmiarowe komory zamieniają się w śmietniki.
Gdy kolonia przekroczy około 15-20 robotnic, a gniazdo zrobi się dla niej za małe, kolejnym krokiem jest Qbik Wild Duo P 2C Hybrid, którego najczęściej używamy przy naszych tropikalnych ponerynkach: jedna komora wilgotniejsza na czerw, druga nieco suchsza.
Uzupełnij zestaw o te elementy:
- Wilgotność gipsu: regularnie nawadniaj zbiornik, tak aby część gniazda była zawsze wilgotna. Jeśli widzisz skraplanie na szybie, nawadniaj rzadziej; jeśli gips bieleje i całkiem wysycha, nawodnij wcześniej.
- Arena z odrobiną podłoża, np. włókna kokosowego z odrobiną drobnego piasku, i kawałkiem kory, pod którym mogą się schować, bez niczego, co mogłoby posłużyć za most do bariery.
- Woda zawsze dostępna, w probówce z wodą i watą.
- Poidełko na płyny z cukrem, nigdy na wacie (zob. „Karmienie”).
- Bariera i szczelna pokrywa (zob. „Ucieczki i bariery”).
- Łagodne ogrzewanie, tylko jeśli trzeba, z boku gniazda i z termostatem.
Wilgotność: ani sucho, ani mokro
To klucz do całego zestawu. Dopuszczenie do jej odwodnienia to poważny błąd: gniazdo, które całkiem wyschnie, może w kilka dni zabić czerw, a przy tak małej kolonii nie ma marginesu błędu. Z kolei zalane gniazdo przynosi pleśń i roztocza. Rozwiązaniem jest gradient, a mrówki same pokażą Ci, gdzie jest ich optimum: jeśli zawsze gromadzą czerw w najwilgotniejszej strefie, gniazdo jest nieco za suche; jeśli wynoszą go do suchszej strefy albo na arenę, jest za mokre.
Zakładanie kolonii i wzrost
W Antomas sprzedajemy P. rufipes na dwa sposoby: królowa z czerwiem, czyli sama królowa z jajami, larwami lub kokonami, oraz królowa i 2-5 robotnic z czerwiem. W obu przypadkach kolonia jest w trakcie zakładania i warto zrozumieć, jak to działa.
Zakładanie półklaustralne. U najbardziej znanych w hobby mrówek, takich jak Messor czy Camponotus, królowa zamyka się i wychowuje pierwsze robotnice bez jedzenia, dzięki rezerwom swojego ciała i mięśniom lotnym: to zakładanie klaustralne. Ponerynki na ogół tego nie potrafią. Ich królowa jest mała w stosunku do robotnic i ma niewiele rezerw, więc – jak wyjaśniają Peeters i Ito (2001) – wychodzi na polowanie, aby wykarmić larwy. To zakładanie półklaustralne. Dla P. rufipes nie ma opublikowanych obserwacji zakładania kolonii, ale tego należy się spodziewać u ponerynki z uskrzydloną królową i to właśnie widzimy w Antomas u naszych królowych ponerynek.
Krok po kroku, z samotną królową:
- Po przyjeździe. Pozwól przesyłce odpocząć w spokojnym i umiarkowanie ciepłym miejscu, w 24-26 °C, i sprawdź, czy w probówce jest woda. Nie niepokój jej pierwszego dnia.
- Gdzie ją trzymać. W probówce z wodą i watą podłączonej do małej areny albo od razu w Qbik Wild One P 1C: w małej przestrzeni, łatwej do sprzątania.
- Jedzenie. Mała, miękka zdobycz, żywa lub świeżo zabita, co 2-3 dni, na arenie lub przy wejściu do probówki (zob. „Karmienie”). Usuń to, co nie zostanie zjedzone w ciągu 24 godzin.
- Larwy. Zobaczysz, jak królowa tnie zdobycz i kładzie kawałki na larwach. Gdy larwa jest gotowa, przędzie kokon; nie dotykaj go i nie oddzielaj.
- Pierwsze robotnice. Po wyjściu z kokonu są jasne i miękkie; w ciągu kilku dni ciemnieją i zaczynają wychodzić na polowanie. Od tej chwili królowa przestaje żerować i poświęca się składaniu jaj.
Z 2-5 robotnicami praca jest taka sama, ale łatwiejsza: robotnice polują, opiekują się czerwiem i chronią królową, która nie musi już wychodzić. To znacznie bezpieczniejsze kolonie na początek.
Wzrost. Przy stabilnym cieple i dużej ilości zdobyczy królowa czerwi w sposób ciągły, często falami: seria jaj, a potem przerwa, gdy rosną larwy. To normalne. Ponerynki nie tworzą ogromnych kolonii; licz się z powolnym wzrostem, zwłaszcza w pierwszym roku.
Przeprowadzka przez przesypanie. W Antomas przeprowadzki robimy przez przesypanie: gdy nowe formikarium jest gotowe, bariera nałożona, a gniazdo nawodnione, otwieramy probówkę lub stare gniazdo na arenie, przy wejściu, i delikatnie przesypujemy królową, robotnice i czerw, pomagając maruderom miękkim pędzelkiem. Pracuj nad tacą i zostaw strefę gniazda w ciemności, aby szybko ją zajęły.
Karmienie
Białko: podstawa diety. P. rufipes jest łowczynią, a białko to właśnie to, dzięki czemu kolonia rośnie. Taka jest filozofia Antomas: im więcej białka, tym lepiej. Jeśli codziennie dbasz o formikarium i usuwasz resztki, lepiej przekarmiać, bo kolonia uznaje, że ma więcej zasobów, i rośnie szybciej i liczniej. Jeśli nie będziesz w stanie często sprzątać, lepiej nie przekarmiać: niezjedzone jedzenie gnije i przynosi pleśń i roztocza, co w wilgotnym gnieździe jest poważnym problemem.
- Żywa zdobycz, kiedy tylko możesz, ewentualnie świeżo zabita. Polowanie to wielkie widowisko tego gatunku.
- Zdobycz odpowiedniej wielkości. Dla samotnej królowej lub małej kolonii idealna jest termofilka, Thermobia domestica: mała, miękka i łatwa w hodowli.
- Zmieniaj rodzaj owadów z tygodnia na tydzień, aby nie jadły ciągle tego samego: świerszcze, Acheta domesticus, małe lub pokrojone; nimfy karaczana runner, Shelfordella lateralis, lub karaczana dubia, Blaptica dubia; pokrojone larwy mącznika, Tenebrio molitor; muchy i Drosophila. Skoczogonki, Sinella curviseta, są ponadto świetną ekipą sprzątającą w wilgotnym podłożu.
- Częstotliwość: przy samotnej królowej jedna mała zdobycz co 2-3 dni; z robotnicami 3-5 razy w tygodniu, zależnie od liczby larw. Im więcej larw widzisz, tym więcej zdobyczy.
Kupuj owady od sprawdzonego dostawcy: owady traktowane insektycydami mogą zabić kolonię.
Płyny z cukrem: tak, w rozsądnej ilości. Jak wiele ponerynek przyjmuje płyny z cukrem, choć znacznie mniej niż Camponotus: cukier daje jej energię do polowania, ale nie zastępuje zdobyczy. Urozmaicaj cukry: w Antomas polecamy nektar Blue Sugar od Anthouse 4-5 razy w tygodniu i inny płyn z cukrem lub nektar 1-2 razy w tygodniu, w małych ilościach. Możesz też dodać do nektaru trochę białka. Podawaj je zawsze w poidełku, nigdy na wacie, bo wata pleśnieje i szybko psuje płyn. Użyj tradycyjnego lub domowego poidełka albo małej nakrętki, w której kropla pozostaje „rozlana” i dostępna, i wymieniaj ją, zanim sfermentuje.
Woda: zawsze, w probówce z watą. U gatunku lubiącego wysoką wilgotność brak wody to poważny błąd.
Bez zimowania
Na prawie całym jej zasięgu średnie temperatury niemal nie zmieniają się w ciągu roku. W Antomas trzymamy ją bez zimowania, w cieple i z jedzeniem przez cały rok. Jeśli zimą w domu robi się chłodniej i temperatura gniazda spada do 20-22 °C, nic się nie dzieje: kolonia będzie jadła mniej, a królowa zwolni czerwienie, podobnie jak w chłodniejszej porze roku na północy jej zasięgu. Nie dopuszczaj do długotrwałego spadku poniżej około 20 °C, a już zwłaszcza w trakcie zakładania kolonii: jeśli w Twoim domu jest zimno, użyj kabla grzewczego z termostatem z boku gniazda.
Zachowanie w niewoli
Samotne łowczynie. Robotnice wychodzą pojedynczo i atakują zdobycz, gdy tylko ją zlokalizują. Jeśli je niepokoisz, możesz zobaczyć słynną pianę: to ich sposób obrony; nie prowokuj jej celowo, bo za każdym razem mrówka zużywa swój jad.
Obserwuj bez obaw. W Antomas uważamy, że mrówki są po to, by się nimi cieszyć, obserwować je i uczyć się od nich. Wystarczy zostawić im ciemną strefę w gnieździe i oświetloną arenę oraz obserwować je delikatnie, ingerując jak najmniej.
Sygnały alarmowe:
- Larwy, które nie rosną lub znikają: prawie zawsze brakuje białka (królowa lub robotnice zjadają je, aby odzyskać zasoby).
- Czerw zawsze zgromadzony w najwilgotniejszej części albo kokony, które się nie domykają: gniazdo jest za suche.
- Skraplanie, pleśń lub roztocza: jest za dużo wilgoci albo zostały zapomniane resztki.
- Czerw wyniesiony na arenę: gniazdo im nie odpowiada, z powodu nadmiaru wilgoci, ciepła lub brudu.
Ucieczki i bariery
To duża i silna mrówka, dobry piechur, zdolna wspinać się po chropowatych powierzchniach i, w większym lub mniejszym stopniu, po plastiku. Jak przy wszystkich naszych ponerynkach, nie ryzykujemy:
- Pas oleju parafinowego lub wazeliny w górnej części ścian areny, cienki i ciągły. Odnawiaj go, gdy zbiera kurz lub resztki. Przy wysokiej wilgotności sprawdzają się lepiej niż PTFE (fluon).
- Pokrywa zawsze zamknięta i szczelnie dopasowana, jako druga linia obrony.
- Żadnych szczelin w połączeniach, zatyczkach i rurkach.
- Nic, co mogłoby posłużyć za most, w pobliżu bariery.
Obsługa i bezpieczeństwo
P. rufipes ma żądło i może użądlić, jeśli się ją przytrzyma, przygniecie albo włoży rękę do gniazda; może też wypuścić pianę, która jest jej własnym jadem. Nie znamy opublikowanych danych o jej użądleniu u ludzi, ale użądlenie dużych ponerynek jest zwykle bolesne. Osoby uczulone na użądlenia błonkówek powinny zachować szczególną ostrożność. Zawsze obchodź się z nią za pomocą narzędzi entomologicznych, takich jak miękki pędzelek lub miękka pęseta, nigdy rękami, i pracuj powoli, aby nie skrzywdzić żadnej robotnicy, a tym bardziej królowej. Nie łącz różnych królowych ani kolonii i nie trzymaj ich z innymi gatunkami. To gatunek egzotyczny: w żadnym wypadku nie wolno go wypuszczać na wolność.
Czego nie robić
- Oczekiwać, że samotna królowa założy kolonię bez jedzenia: potrzebuje zdobyczy.
- Pozwolić, by gniazdo wyschło lub zabrakło wody: u gatunku lubiącego wysoką wilgotność to poważny błąd.
- Zalewać gniazdo: skraplanie przynosi pleśń i roztocza.
- Oszczędzać na białku lub podawać ciągle tego samego owada.
- Zostawiać resztki zdobyczy nieusunięte do następnego dnia.
- Podawać płyny z cukrem na wacie.
- Zimować ją lub długo trzymać poniżej 20 °C.
- Przenosić maleńką kolonię do dużego gniazda.
- Zostawiać otwartą pokrywę, szczeliny lub nieodnowioną barierę.
- Brać ją do rąk lub prowokować, żeby zobaczyć pianę.
Źródła naukowe
Ten poradnik opracowano na podstawie literatury naukowej na temat Pseudoneoponera rufipes, jej rodzaju i podrodziny Ponerinae, katalogów taksonomicznych i rozmieszczenia, danych klimatycznych z jej zasięgu oraz doświadczenia Antomas z innymi tropikalnymi ponerynkami. Oryginalny opis (Jerdon, 1851, Madras Journal of Literature and Science) i badanie Larabee i współpracowników nad pianą (kongres Entomological Society of America, 2013) nie mają DOI. Najważniejsze źródła:
- Maschwitz, U., Jessen, K. & Maschwitz, E. (1981). Foaming in Pachycondyla: a new defense mechanism in ants. Behavioral Ecology and Sociobiology 9: 79–81. doi:10.1007/BF00299857
- Jessen, K. & Maschwitz, U. (1983). Abdominaldrüsen bei Pachycondyla tridentata (Smith): Formicidae, Ponerinae. Insectes Sociaux 30: 123–133. doi:10.1007/BF02223863
- Schmidt, C. A. & Shattuck, S. O. (2014). The higher classification of the ant subfamily Ponerinae (Hymenoptera: Formicidae), with a review of ponerine ecology and behavior. Zootaxa 3817: 1–242. doi:10.11646/zootaxa.3817.1.1
- Ito, F. & Higashi, S. (1991). A linear dominance hierarchy regulating reproduction and polyethism of the queenless ant Pachycondyla sublaevis. Naturwissenschaften 78: 80–82. doi:10.1007/BF01206263
- Higashi, S., Ito, F., Sugiura, N. & Ohkawara, K. (1994). Worker's age regulates the linear dominance hierarchy in the queenless ponerine ant, Pachycondyla sublaevis (Hymenoptera: Formicidae). Animal Behaviour 47: 179–184. doi:10.1006/anbe.1994.1020
- Ito, F. (1993). Functional monogyny and dominance hierarchy in the queenless ponerine ant Pachycondyla (= Bothroponera) sp. in West Java, Indonesia (Hymenoptera, Formicidae, Ponerinae). Ethology 95: 126–140. doi:10.1111/j.1439-0310.1993.tb00463.x
- Sommer, K., Hölldobler, B. & Jessen, K. (1994). The unusual social organization of the ant Pachycondyla tridentata (Formicidae, Ponerinae). Journal of Ethology 12: 175–185. doi:10.1007/BF02350062
- Peeters, C. (1991). The occurrence of sexual reproduction among ant workers. Biological Journal of the Linnean Society 44: 141–152. doi:10.1111/j.1095-8312.1991.tb00612.x
- Peeters, C. & Ito, F. (2001). Colony dispersal and the evolution of queen morphology in social Hymenoptera. Annual Review of Entomology 46: 601–630. doi:10.1146/annurev.ento.46.1.601
- Monnin, T. & Peeters, C. (2008). How many gamergates is an ant queen worth? Naturwissenschaften 95: 109–116. doi:10.1007/s00114-007-0297-0
- Imai, H. T., Baroni Urbani, C., Kubota, M. et al. (1984). Karyological survey of Indian ants. The Japanese Journal of Genetics 59: 1–32. doi:10.1266/jjg.59.1
- Bharti, H., Guénard, B., Bharti, M. & Economo, E. P. (2016). An updated checklist of the ants of India with their specific distributions in Indian states (Hymenoptera, Formicidae). ZooKeys 551: 1–83. doi:10.3897/zookeys.551.6767
- Touchard, A., Aili, S. R., Fox, E. G. P. et al. (2016). The biochemical toxin arsenal from ant venoms. Toxins 8: 30. doi:10.3390/toxins8010030
- Peel, M. C., Finlayson, B. L. & McMahon, T. A. (2007). Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification. Hydrology and Earth System Sciences 11: 1633–1644. doi:10.5194/hess-11-1633-2007
- Poziom trudności
- Zaawansowany

